Đối chiếu thuốc là đặt toàn bộ thuốc người bệnh đang dùng trước khi nhập viện cạnh đơn thuốc ra viện, rồi xếp từng thứ vào một trong bốn nhóm: giữ nguyên, đã đổi, đã dừng, mới thêm. Việc này nên làm trước khi rời khoa, khi bác sĩ còn ở đó để hỏi.
Đợt nằm viện là lúc thuốc thay đổi nhiều nhất. Bác sĩ có thể tạm ngừng một thuốc cũ vì không hợp với bệnh đang điều trị, đổi sang thuốc khác cùng nhóm, hoặc thêm thuốc mới. Đơn ra viện chỉ ghi những gì bác sĩ muốn dùng tiếp; nó thường không ghi “thuốc cũ ở nhà thì bỏ”. Người bệnh về nhà, thấy tủ thuốc cũ vẫn còn, dùng cả hai — đó là kiểu sai sót hay gặp nhất sau ra viện.
Vì sao đơn ra viện không tự nói thuốc nào cũ phải bỏ
Đơn thuốc là danh sách những gì cần dùng, không phải danh sách những gì phải ngừng. Bác sĩ khoa điều trị kê dựa trên tình trạng lúc ra viện; nếu lúc nhập viện người nhà không khai đủ thuốc đang uống, bác sĩ có thể không biết là ở nhà còn một loại khác.
Thêm nữa, tên trên đơn thường là tên hoạt chất, trong khi hộp thuốc ở nhà mang tên thương mại. Hai hộp trông hoàn toàn khác nhau nhưng có thể cùng một hoạt chất. Người bệnh nhìn hộp thì tưởng là hai thuốc, thật ra là uống gấp đôi một thứ. Ngược lại, hai thuốc cùng nhóm nhưng khác hoạt chất mà dùng chung cũng có thể chồng tác dụng.
Chuẩn bị: gom đủ thuốc cũ
Phần này làm được ngay từ lúc mới nhập viện, càng sớm càng tốt:
- Gom tất cả thuốc người bệnh dùng ở nhà vào một túi: thuốc kê đơn, thuốc tự mua, thuốc nhỏ mắt, thuốc xịt, miếng dán, thuốc bôi, thực phẩm chức năng, thuốc nam, thuốc bắc.
- Lấy cả đơn thuốc cũ và sổ khám bệnh của các nơi đang theo dõi, ví dụ phòng khám tim mạch, phòng khám nội tiết.
- Mang túi đó vào viện hoặc chụp ảnh rõ từng hộp, mặt có tên thuốc và hàm lượng.
- Khi điều dưỡng hoặc bác sĩ hỏi “ở nhà đang uống thuốc gì”, đưa túi hoặc ảnh, đừng kể theo trí nhớ.
Thuốc nam, thuốc bắc và thực phẩm chức năng hay bị bỏ sót vì người bệnh không coi đó là thuốc. Nhưng một số loại có tương tác với thuốc tây, nên vẫn phải kể ra.
Bảng bốn cột khi ra viện
Khi cầm đơn ra viện, lấy một tờ giấy trắng kẻ bảng như dưới đây. Mỗi dòng là một thuốc, thuốc cũ và thuốc mới cùng đứng chung:
| Nhóm | Nhận ra thế nào | Việc cần làm |
|---|---|---|
| Giữ nguyên | Thuốc cũ có trên đơn mới, cùng hoạt chất, cùng hàm lượng, cùng số lần | Dùng tiếp như cũ; ghi số ngày còn thuốc |
| Đã đổi | Cùng hoạt chất nhưng khác hàm lượng hoặc số lần; hoặc cùng nhóm thuốc nhưng khác tên | Hỏi rõ: thuốc cũ bỏ hẳn hay dùng hết rồi chuyển? |
| Đã dừng | Thuốc cũ không có trên đơn mới | Hỏi: dừng hẳn, tạm ngừng đến khi tái khám, hay quên kê? |
| Mới thêm | Thuốc trên đơn mới mà trước đây không dùng | Hỏi: để làm gì, dùng bao lâu, có thay thuốc cũ nào không |
Dòng “đã dừng” là dòng cần hỏi nhất. Có thuốc bác sĩ cố ý dừng, có thuốc chỉ tạm ngừng trong lúc nằm viện, cũng có trường hợp bị bỏ sót vì không ai khai. Ba trường hợp này cần ba cách xử lý khác nhau, và chỉ bác sĩ mới trả lời được.
Ba tình huống hay gặp
Những tình huống dưới đây chỉ là ví dụ để thấy kiểu câu hỏi, không phải để người nhà tự quyết thuốc.
Thuốc huyết áp ở nhà khác thuốc huyết áp trên đơn mới
Người bệnh vào viện, huyết áp thay đổi, bác sĩ đổi sang thuốc khác. Đơn ra viện có thuốc mới, nhưng không ghi gì về thuốc cũ. Câu hỏi cần hỏi: “Thuốc huyết áp con đang uống ở nhà, tên trên hộp là thế này, từ giờ còn uống không?”. Hỏi kèm ảnh hộp thuốc để bác sĩ nhìn tận mắt.
Thuốc chống đông bị tạm ngừng trước mổ
Một số thuốc chống đông, chống kết tập tiểu cầu được tạm dừng trước phẫu thuật hay thủ thuật. Sau mổ, có khi đơn ra viện có lại thuốc đó, có khi chưa vì còn chờ. Thời điểm dùng lại do bác sĩ quyết định, người nhà cần hỏi rõ ngày nào bắt đầu lại, hay chờ đến lần tái khám.
Thuốc đái tháo đường đổi từ uống sang tiêm hoặc ngược lại
Trong viện, đường huyết thường được kiểm soát bằng cách khác so với ở nhà. Khi ra viện, người bệnh có thể quay lại thuốc cũ, chuyển sang thuốc mới, hoặc tạm dùng cả hai. Hỏi rõ: thuốc cũ dùng tiếp hay bỏ, và lần đo đường huyết tiếp theo nên báo cho ai.
Câu hỏi mẫu khi đối chiếu với bác sĩ
Hỏi ngắn, chỉ vào đúng dòng trên bảng, mỗi lần một thuốc. Một số câu dùng được ngay:
- “Thuốc này ở nhà đang uống, trên đơn mới không có. Từ giờ bỏ hẳn hay chỉ tạm ngừng?”
- “Thuốc mới này thay cho thuốc cũ nào, hay dùng thêm?”
- “Hai hộp này có phải cùng một thuốc không?”
- “Thuốc này dùng đến hết đơn rồi thôi, hay phải dùng lâu dài?”
- “Thực phẩm chức năng và thuốc nam đang uống, có nên tạm ngừng không?”
- “Nếu về nhà còn thắc mắc về thuốc thì gọi khoa hay hỏi ở phòng khám?”
Ghi câu trả lời ngay vào cột cuối bảng. Đừng tin vào trí nhớ: buổi ra viện có rất nhiều thông tin, nhớ được một nửa đã là tốt.
Sai lầm hay gặp và vì sao
Dùng song song thuốc cũ và thuốc mới cùng nhóm. Hai hộp khác tên, người bệnh nghĩ là hai thứ khác nhau. Hậu quả có thể là tụt huyết áp, hạ đường huyết, chảy máu, tuỳ nhóm thuốc.
Bỏ hết thuốc cũ vì nghĩ đơn mới đã thay toàn bộ. Có khi bác sĩ khoa chỉ kê thuốc liên quan đến bệnh đợt này và dặn “các thuốc khác dùng như cũ”. Nếu bỏ hết, bệnh nền như tăng huyết áp, tuyến giáp mất kiểm soát.
Tự ngừng thuốc mới khi thấy khoẻ. Có những thuốc phải dùng đủ đợt hoặc dùng lâu dài dù không còn triệu chứng. Muốn ngừng, hỏi bác sĩ trước.
Không mang đơn ra viện khi đi khám ở phòng khám cũ. Bác sĩ phòng khám vẫn kê theo đơn trước khi nhập viện, vô tình đưa lại thuốc đã bị dừng.
Về nhà rồi mới thấy lệch thì làm gì
Không tự sửa. Gom thuốc cũ và đơn mới lại, chụp ảnh, rồi hỏi theo thứ tự: khoa đã điều trị hoặc phòng khám được hẹn tái khám; nếu chưa liên hệ được, hỏi bác sĩ đang theo dõi bệnh nền; dược sĩ ở nhà thuốc có thể giúp xem hai hộp có trùng hoạt chất không, nhưng việc dùng hay ngừng vẫn phải do bác sĩ quyết. Các đầu mối có thể hỏi được liệt kê trong bài hỏi ai khi về nhà có vấn đề.
Trong lúc chờ trả lời, cách an toàn thường là dùng theo đơn ra viện và tạm để riêng thuốc cũ đang thắc mắc, không dùng chung. Nhưng nếu thuốc đang băn khoăn là thuốc không được ngừng đột ngột theo lời dặn trước đây, hoặc người bệnh có triệu chứng lạ, hãy liên hệ bác sĩ ngay trong ngày. Có dấu hiệu nặng như khó thở, đau ngực, lơ mơ, ngất, chảy máu không cầm thì gọi cấp cứu 115.
Cất thuốc cũ thế nào sau khi đã đối chiếu
Thuốc đã được bác sĩ xác nhận dừng hẳn thì gom riêng vào túi ghi “đã dừng”, cất xa tủ thuốc hằng ngày; lần khám sau hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ cách bỏ cho đúng. Đừng để lẫn trong ngăn thuốc đang dùng, nhất là nhà có người cao tuổi tự lấy thuốc.
Thuốc tạm ngừng chờ tái khám thì để riêng một túi khác, ghi ngày tái khám bên ngoài. Bảng bốn cột kẹp chung với đơn ra viện; lần tái khám mang theo cả bảng để bác sĩ cập nhật luôn.
Câu hỏi thường gặp
Đơn ra viện không có thuốc huyết áp đang uống ở nhà thì có uống tiếp không?
Chưa nên tự quyết. Có thể bác sĩ đã dừng hoặc đổi thuốc, cũng có thể bị sót vì không ai khai. Hỏi bác sĩ trước khi rời khoa, nếu đã về nhà thì gọi lại khoa hoặc phòng khám hẹn tái khám.
Làm sao biết hai hộp thuốc khác tên có cùng một thuốc?
So tên hoạt chất in nhỏ trên hộp, thường ngay dưới tên thương mại. Cùng hoạt chất là cùng một thuốc. Không chắc thì mang cả hai hộp hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ.
Có cần khai thực phẩm chức năng và thuốc nam khi nhập viện không?
Có. Một số loại có thể tương tác với thuốc điều trị hoặc ảnh hưởng xét nghiệm. Khai hết, kể cả loại uống thỉnh thoảng, để bác sĩ quyết định giữ hay tạm ngừng.
Thuốc cũ đã bị dừng thì xử lý thế nào?
Cất riêng khỏi ngăn thuốc hằng ngày, ghi rõ đã dừng, để khỏi uống nhầm. Khi tái khám hỏi bác sĩ có dùng lại không, nếu không thì hỏi cách bỏ thuốc cho đúng.
Ai nên giữ bảng đối chiếu thuốc?
Người trực tiếp chia thuốc hằng ngày, thường là người bệnh hoặc người nhà chăm chính. Nên có ảnh chụp trên điện thoại của ít nhất hai người, và mang bản giấy theo mỗi lần khám.