Khi người bệnh về nhà còn mang ống thông, ống dẫn lưu hay chỉ khâu, lời dặn ra viện phải trả lời được năm điều: ai rút ống hoặc cắt chỉ, vào ngày nào, ở đâu, ở nhà cần quan sát gì, và dấu hiệu nào phải gọi hoặc đi khám ngay. Thiếu điều nào thì hỏi lại trước khi rời khoa.
Ngày càng nhiều người bệnh được cho về sớm với một ống còn lưu lại, vì nằm viện thêm chỉ để chờ rút ống thì vừa tốn kém vừa tăng nguy cơ nhiễm khuẩn bệnh viện. Điều đó hợp lý, nhưng chuyển một phần trách nhiệm quan sát sang người nhà. Bài này không dạy cách chăm sóc hay xử lý ống, vì việc đó phải do nhân viên y tế hướng dẫn trực tiếp; bài giúp người nhà biết phải hỏi và ghi những gì.
Những thứ hay còn lại khi ra viện
Mỗi loại đi kèm một mốc hẹn và một nhóm dấu hiệu cần để ý. Bảng dưới đây là khung chung để hỏi, không thay lời dặn riêng:
| Loại | Câu hỏi về mốc hẹn | Ở nhà thường được dặn để ý |
|---|---|---|
| Ống thông tiểu | Rút ngày nào, ở đâu; có thay ống trước đó không | Nước tiểu có chảy đều không, màu sắc, đau tức bụng dưới, sốt |
| Ống dẫn lưu sau mổ | Rút khi nào, ai quyết định rút | Lượng và màu dịch chảy ra theo lời dặn, chân ống có sưng đỏ, rỉ dịch quanh ống |
| Ống nuôi ăn qua mũi hoặc qua da | Khi nào kiểm tra lại, thay ống ở đâu | Ống có tụt ra so với vạch được đánh dấu không, người bệnh có ho sặc khi cho ăn |
| Chỉ khâu, ghim da | Cắt chỉ ngày nào, ở đâu | Vết mổ sưng, nóng, đỏ, chảy dịch, mép vết mổ hở |
| Đường truyền tĩnh mạch lưu lâu | Ai chăm sóc định kỳ, ở đâu | Sưng đau quanh chỗ đặt, sốt, rét run |
Lượng dịch dẫn lưu “bao nhiêu là nhiều” hay nước tiểu “ít đến mức nào” là con số riêng của từng người bệnh. Xin bác sĩ ghi ngưỡng đó ra giấy; người nhà không tự đặt ngưỡng.
Năm câu phải hỏi trước khi về
Hỏi cho từng ống hoặc từng vết mổ, ghi rõ câu trả lời:
- “Ống này rút (hoặc chỉ này cắt) vào ngày nào? Có phải đúng ngày đó không, hay sớm muộn vài ngày cũng được?”
- “Rút ở đâu: quay lại khoa, phòng khám, hay trạm y tế xã/phường gần nhà?”
- “Ở nhà người nhà cần nhìn những gì, bao lâu một lần?”
- “Thấy dấu hiệu nào thì gọi khoa, dấu hiệu nào phải đi cấp cứu?”
- “Nếu ống tuột ra, tắc hoặc rò thì làm gì ngay?”
Câu cuối hay bị bỏ qua nhất. Ống tụt ra lúc nửa đêm là tình huống thật, và người nhà cần biết trước nên giữ nguyên, che sạch, rồi liên hệ ai, thay vì cố đẩy ống vào lại.
Ai làm việc gì: ranh giới của người nhà
Người nhà được dặn làm
Tuỳ trường hợp, người nhà có thể được hướng dẫn trực tiếp một số việc như đổ túi nước tiểu, ghi lượng dịch, giữ ống không bị gập, cố định ống khi lật người, cho ăn qua ống theo đúng cách được dạy. Những việc này chỉ làm khi đã được nhân viên y tế cầm tay chỉ việc và người nhà đã tự làm thử trước mặt họ.
Người nhà không tự làm
Không tự rút ống, không tự đẩy ống vào lại khi bị tụt, không tự cắt chỉ, không tự bơm rửa ống nếu không được hướng dẫn, không tự tháo băng vết mổ để “xem cho chắc” khi chưa đến lúc. Những việc này cần dụng cụ vô khuẩn và người được đào tạo; làm sai có thể gây nhiễm trùng hoặc tổn thương.
Khi không chắc
Nếu không chắc việc nào thuộc nhóm nào, coi như thuộc nhóm không tự làm và hỏi lại. Hỏi thừa một câu không sao; tự làm sai thì có khi phải nhập viện lại.
Trước khi rời khoa: tập một lần dưới sự quan sát
Nếu người nhà sẽ phải làm một việc gì đó với ống ở nhà, xin điều dưỡng cho tập ngay tại khoa:
- Điều dưỡng làm mẫu một lần, người nhà quan sát và hỏi.
- Người nhà tự làm lại trước mặt điều dưỡng.
- Điều dưỡng chỉ ra chỗ chưa đúng, người nhà làm lại.
- Người nhà nói lại bằng lời của mình các bước và dấu hiệu cần báo.
- Ghi các bước ra giấy, chụp ảnh tư thế ống được cố định đúng để làm mốc so sánh ở nhà.
Ảnh chụp tư thế ống lúc ra viện rất có ích. Ở nhà nhìn lại ảnh, người nhà nhận ra nhanh ống có bị kéo ra xa hơn, gập hay lệch vị trí không, và có thể gửi kèm khi gọi hỏi khoa. Cách tổ chức cả buổi dặn dò và ghi chép nằm ở bài buổi dặn dò ra viện.
Khi có sự cố ở nhà
Đây là những tình huống chung, mỗi người bệnh có thể được dặn khác. Nguyên tắc là không tự sửa, giữ an toàn, rồi liên hệ:
Ống tụt ra. Không đẩy vào lại. Che chỗ ống ra bằng gạc sạch nếu có, giữ người bệnh nằm yên, liên hệ khoa hoặc đến cơ sở y tế. Với ống nuôi ăn tụt, ngừng cho ăn qua ống cho đến khi được kiểm tra.
Ống không ra nước tiểu, bụng dưới căng tức. Kiểm tra ống có bị gập, túi có bị đặt cao hơn bàng quang không. Nếu đã chỉnh mà vẫn không ra, đi khám trong ngày; không tự bơm rửa.
Dịch dẫn lưu đổi màu đột ngột, nhiều lên rõ rệt hoặc có máu tươi. Liên hệ khoa ngay; nếu chảy nhiều kèm vã mồ hôi, chóng mặt, gọi 115.
Sốt, rét run. Có thể là nhiễm trùng liên quan đến ống hoặc vết mổ. Đi khám trong ngày, mang giấy ra viện.
Ho sặc, khó thở khi cho ăn qua ống. Dừng ngay việc cho ăn, để người bệnh ngồi dậy. Khó thở không cải thiện thì gọi 115.
Hẹn rút ống, cắt chỉ ở cơ sở gần nhà
Nhiều bệnh viện cho phép cắt chỉ hoặc rút một số loại ống ở cơ sở gần nhà nếu bác sĩ đồng ý. Điều quan trọng là hỏi trước, ghi rõ trên giấy ra viện hoặc lời dặn, và mang giấy đó đến cơ sở mới. Nhân viên ở đó cần biết đây là ống gì, đặt vì sao, ngày nào được rút, để làm cho đúng.
Có những loại ống chỉ được rút ở nơi đã đặt, vì cần kiểm tra thêm hoặc làm thủ thuật kèm theo. Khi đó lịch hẹn cũng là lịch tái khám; chuẩn bị như một buổi tái khám thông thường, theo bài hẹn tái khám trên giấy ra viện.
Một sổ nhỏ cho thời gian còn mang ống
Ghi những gì
Mỗi ngày một dòng: ngày giờ, lượng dịch hoặc nước tiểu nếu được dặn đo, màu sắc, chân ống hoặc vết mổ trông thế nào, người bệnh có sốt, đau không. Ghi ngắn, cùng giờ mỗi ngày. Nếu được dặn đo lượng, dùng đúng dụng cụ có vạch được phát hoặc được chỉ.
Vì sao sổ có ích
Khi gọi khoa, người nhà đọc được cụ thể “ba ngày nay dịch ít dần, hôm nay tự nhiên đỏ hơn” thay vì nói “hình như có gì đó lạ”. Đến hẹn rút ống, bác sĩ xem sổ để quyết định rút được chưa. Nhiều quyết định rút ống dựa vào chính diễn tiến lượng dịch trong những ngày ở nhà.
Ai ghi
Một người chăm chính ghi. Nếu nhiều người thay nhau, mỗi người ghi tên mình ở cuối dòng để biết ai đã quan sát lúc đó.
Những việc không cần làm
Không cần thay túi nước tiểu mỗi ngày nếu không được dặn. Thay quá thường xuyên còn làm tăng lần hở hệ thống ống. Theo đúng lịch được hướng dẫn.
Không cần bôi thuốc lên chân ống hay vết mổ. Trừ khi được kê. Các loại thuốc bôi, lá cây, bột tự chế có thể gây kích ứng và nhiễm trùng.
Không cần mua thêm dụng cụ theo lời giới thiệu bên ngoài. Hỏi khoa nếu thấy thiếu vật tư; dùng đúng loại được hướng dẫn.
Không cần ép người bệnh nằm im cả ngày. Phần lớn trường hợp vẫn được đi lại nhẹ nhàng, chỉ cần giữ ống không bị kéo. Hỏi mức vận động cụ thể.
Câu hỏi thường gặp
Về nhà còn ống thông tiểu thì ai rút?
Bác sĩ sẽ dặn rút ngày nào và ở đâu: quay lại khoa, phòng khám, hoặc cơ sở gần nhà nếu được đồng ý. Người nhà không tự rút. Ghi rõ lịch rút vào giấy hẹn hoặc lời dặn.
Ống tụt ra ở nhà thì làm gì?
Không đẩy vào lại. Che sạch chỗ ống ra, giữ người bệnh nằm yên, liên hệ khoa hoặc đến cơ sở y tế. Nếu là ống nuôi ăn, ngừng cho ăn qua ống đến khi được kiểm tra.
Cắt chỉ ở trạm y tế gần nhà được không?
Thường được nếu bác sĩ điều trị đồng ý và ghi rõ trong lời dặn. Mang giấy ra viện đến để nhân viên biết vết mổ gì, cắt chỉ ngày nào.
Dịch dẫn lưu bao nhiêu là nhiều?
Ngưỡng này riêng cho từng người bệnh và từng loại ống. Xin bác sĩ ghi ra giấy trước khi về; dịch nhiều lên rõ rệt hoặc đổi màu đột ngột thì liên hệ khoa ngay.
Người nhà có được tự thay băng vết mổ không?
Chỉ khi đã được điều dưỡng hướng dẫn trực tiếp và cho phép. Nhiều trường hợp được dặn giữ băng đến ngày tái khám hoặc thay ở cơ sở y tế.
Mang ống thông về nhà có được tắm không?
Tuỳ loại ống và vết mổ. Hỏi bác sĩ hoặc điều dưỡng trước khi về: được tắm khi nào, che ống thế nào, có cần tránh ngâm nước không.