Giờ dùng thuốc trong viện được xếp theo ba nguyên tắc: thuốc cần nồng độ trong máu ổn định thì dùng cách đều theo giờ cố định, thuốc liên quan ăn uống thì gắn với giờ bữa ăn, còn thuốc chịu ảnh hưởng nhịp sinh hoạt thì xếp sáng hoặc tối. Bác sĩ ghi nguyên tắc, điều dưỡng chuyển thành giờ cụ thể.
Hiểu ba nguyên tắc này giúp người nhà biết vì sao người bệnh bị đánh thức lúc nửa đêm để tiêm thuốc, vì sao có thuốc phát trước bữa cơm, và nên làm gì khi người bệnh đi chụp chiếu đúng vào giờ thuốc.
Ba nguyên tắc xếp giờ
Mỗi thuốc có lý do dược lý riêng cho thời điểm dùng. Ở cấp độ đọc y lệnh, có thể gom thành ba nhóm.
Cách đều theo giờ cố định
Một số thuốc, điển hình là nhiều loại kháng sinh tiêm, cần giữ lượng thuốc trong máu không tụt xuống quá thấp giữa hai lần. Y lệnh ghi “cách mỗi tám giờ” hay “q8h” nghĩa là ba lần cách đều trong hai mươi bốn giờ, chứ không phải ba lần vào giờ hành chính sáng, trưa, chiều. Vì thế sẽ có lần rơi vào ban đêm.
Dồn ba lần vào ban ngày cho tiện là sai y lệnh: khoảng trống ban đêm dài gấp đôi, thuốc có thể không đủ tác dụng suốt nhiều giờ.
Gắn với bữa ăn
Thuốc cần uống lúc đói, thuốc cần uống cùng bữa để hấp thu tốt hoặc đỡ kích ứng dạ dày, thuốc điều chỉnh đường huyết theo bữa ăn: những thuốc này lấy bữa ăn làm mốc. Giờ dùng phụ thuộc giờ cơm thực tế của người bệnh chứ không theo đồng hồ cố định. Cách đọc các chữ “trước ăn”, “sau ăn” có trong bài y lệnh ghi trước ăn, sau ăn, lúc đói.
Theo nhịp sinh hoạt
Thuốc lợi tiểu thường được xếp buổi sáng để người bệnh không phải dậy đi tiểu nhiều lần ban đêm. Thuốc gây buồn ngủ xếp buổi tối. Một số thuốc liên quan nhịp nội tiết trong ngày được bác sĩ chỉ định giờ riêng. Với nhóm này, y lệnh thường ghi buổi chứ không ghi giờ chính xác.
Từ y lệnh đến giờ cụ thể: một khung tham khảo
Mỗi bệnh viện, thậm chí mỗi khoa, có bảng giờ quy ước riêng. Bảng dưới là ví dụ để hiểu cách chuyển đổi, không phải quy định chung:
| Y lệnh ghi | Cách hiểu | Giờ có thể được xếp (ví dụ) |
|---|---|---|
| 1 lần/ngày, sáng | Một lần vào buổi sáng | Sau bữa sáng của khoa |
| 2 lần/ngày, sáng – chiều | Hai lần, theo nhịp sinh hoạt | Buổi sáng và buổi chiều theo giờ phát thuốc |
| Cách 12 giờ | Hai lần cách đều | Một giờ buổi sáng và giờ tương ứng buổi tối |
| Cách 8 giờ | Ba lần cách đều | Ba mốc chia đều ngày đêm, có một mốc rơi vào đêm |
| Cách 6 giờ | Bốn lần cách đều | Bốn mốc, có hai mốc trong khoảng tối và đêm |
| Trước khi ngủ | Một lần buổi tối | Giờ đi ngủ quy ước của khoa |
Khi một thuốc mới bắt đầu giữa ngày, lần đầu có thể dùng ngay theo giờ y lệnh được ra, rồi các lần sau mới dần khớp vào bảng giờ của khoa. Điều dưỡng xếp sao cho khoảng cách thực tế vẫn đúng với y lệnh.
Điều dưỡng lập lịch thuốc cho một người bệnh thế nào
Sau khi nhận y lệnh trong ngày, trình tự quen thuộc ở các khoa nội trú:
- Đọc toàn bộ y lệnh thuốc, đánh dấu thuốc theo giờ cố định, thuốc theo bữa, thuốc theo buổi và thuốc khi cần.
- Xếp thuốc theo giờ cố định trước, vì đây là nhóm không được xê dịch nhiều.
- Xếp thuốc theo bữa dựa trên giờ ăn thực tế của người bệnh, lưu ý người đang nhịn ăn để làm thủ thuật.
- Xếp thuốc theo buổi vào các vòng phát thuốc của khoa.
- Kiểm tra trùng giờ giữa các thuốc có thể tương tác, những thuốc cần uống cách xa nhau; hỏi dược sĩ lâm sàng hoặc bác sĩ nếu cần.
- Ghi lịch vào phiếu công khai thuốc hoặc hệ thống điện tử để ca sau theo đúng.
Bước thứ ba hay gặp vấn đề: người bệnh có lịch nội soi buổi sáng, phải nhịn ăn, nên thuốc “sau ăn sáng” không thể dùng đúng mốc. Điều dưỡng cần hỏi bác sĩ thuốc nào giữ, thuốc nào lùi lại sau thủ thuật, thay vì tự quyết.
Lỡ giờ thuốc: xử lý thế nào
Người bệnh đang đi chụp, đi làm thủ thuật đúng giờ thuốc. Điều dưỡng sẽ dùng thuốc khi người bệnh quay về, hoặc hỏi bác sĩ nếu thuốc rất cần đúng giờ. Người nhà chỉ cần báo khi người bệnh đã về buồng.
Người bệnh ngủ say lúc đến giờ thuốc uống. Với thuốc theo buổi, điều dưỡng có thể chờ một chút. Với thuốc cần cách đều, người bệnh thường vẫn được đánh thức. Đó là y lệnh, không phải sự thiếu tế nhị.
Người bệnh nôn ngay sau khi uống thuốc. Không tự cho uống lại. Báo điều dưỡng, kể cả nhìn thấy viên thuốc trong chất nôn hay không, để điều dưỡng hỏi bác sĩ.
Người bệnh từ chối uống một lần. Điều dưỡng ghi nhận, tìm hiểu lý do và báo bác sĩ. Người nhà có thể giúp hỏi vì sao, ví dụ thuốc khó nuốt, buồn nôn, sợ tác dụng phụ.
Người nhà phát hiện thuốc buổi trưa vẫn còn nguyên. Báo ngay với điều dưỡng, đừng tự cho uống bù cùng thuốc buổi chiều. Uống dồn hai lần một lúc có thể gây quá liều.
Vì sao giờ thuốc trong viện khác thói quen ở nhà
Ở nhà, người bệnh quen uống thuốc huyết áp lúc ngủ dậy, thuốc tiểu đường trước bữa tối lúc bảy giờ. Vào viện, giờ ăn của khoa khác, giờ ngủ khác, và có thêm thuốc mới, nên giờ dùng có thể bị dịch đi. Điều này bình thường, miễn khoảng cách giữa các lần vẫn hợp lý.
Nếu người bệnh dùng một thuốc mà từ lâu đã dặn phải uống đúng giờ, như thuốc chống động kinh, thuốc điều trị Parkinson, thuốc chống thải ghép, nên báo ngay từ ngày nhập viện để bác sĩ ghi giờ cụ thể vào y lệnh. Những thuốc này lệch giờ dễ gây hậu quả hơn nhiều thuốc khác.
Khi sắp ra viện, nên hỏi lại giờ uống ở nhà cho từng thuốc, vì không nhất thiết giữ nguyên giờ đã dùng trong viện.
Người nhà giúp được gì về giờ thuốc
Việc xếp giờ là của điều dưỡng, nhưng người nhà góp phần đáng kể:
- Báo giờ ăn thực tế của người bệnh nếu ăn cơm nhà mang vào, không theo suất ăn của viện.
- Báo khi người bệnh rời buồng đi chụp chiếu, đi thủ thuật và khi đã về.
- Nhắc người bệnh uống ngay khi được phát, không để thuốc trên tủ đầu giường “lát uống”.
- Báo những thuốc ở nhà vốn phải dùng đúng giờ.
- Không tự dời giờ, không tự cho uống bù.
Thuốc để trên tủ đầu giường là nguồn nhầm lẫn quen thuộc: người bệnh quên, người nhà tưởng của lần sau, hoặc người bệnh giường bên lấy nhầm. Uống ngay trước mặt điều dưỡng là cách an toàn nhất. Các ký hiệu buổi và giờ trên tờ điều trị được giải nghĩa trong bài chữ viết tắt hay gặp trong y lệnh thuốc.
Thuốc theo giờ cố định đi qua các ca trực
Một thuốc cách tám giờ sẽ đi qua cả ba ca trực trong ngày. Mỗi lần dùng do một điều dưỡng khác nhau thực hiện, nên điểm yếu nằm ở chỗ bàn giao: ca trước tưởng ca sau đã làm, ca sau tưởng lần đó đã xong. Vì vậy mỗi lần dùng phải được ký hoặc đánh dấu ngay sau khi làm, không ghi dồn cuối ca.
Khi bàn giao, điều dưỡng thường nói rõ thuốc theo giờ nào sắp đến trong ca tiếp theo, người bệnh nào đang nhịn ăn, ai vừa được dùng thuốc khi cần lúc mấy giờ. Người nhà nghe thấy điều dưỡng ca mới hỏi lại “bác vừa tiêm lúc mấy giờ” là chuyện bình thường, chính là bước kiểm tra chéo giúp tránh dùng trùng hoặc bỏ sót.
Nếu người nhà nhận thấy đã quá giờ thuốc tiêm mà chưa ai đến, có thể hỏi nhẹ nhàng: “Chị ơi, thuốc tiêm của bố em thường giờ này, hôm nay đã đến giờ chưa ạ?”. Câu hỏi như vậy không làm phiền ai, đôi khi còn giúp phát hiện một lần bị sót trong lúc khoa có ca cấp cứu.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao bệnh nhân bị đánh thức ban đêm để tiêm thuốc?
Một số thuốc, như nhiều loại kháng sinh, cần dùng cách đều theo giờ để giữ tác dụng liên tục. Y lệnh cách tám giờ hay sáu giờ sẽ có lần rơi vào ban đêm, nên phải đánh thức người bệnh.
Thuốc ghi 3 lần một ngày có phải uống sáng trưa chiều không?
Tuỳ y lệnh. Nếu ghi theo buổi thì xếp theo giờ phát thuốc của khoa. Nếu ghi cách tám giờ thì phải chia đều cả ngày đêm. Hỏi điều dưỡng để biết thuốc của người bệnh thuộc loại nào.
Thuốc lợi tiểu vì sao thường uống buổi sáng?
Thuốc lợi tiểu làm đi tiểu nhiều trong vài giờ sau uống. Xếp buổi sáng giúp người bệnh không phải dậy nhiều lần ban đêm, đỡ mất ngủ và giảm nguy cơ ngã khi đi vệ sinh đêm.
Bệnh nhân đi chụp đúng giờ uống thuốc thì sao?
Điều dưỡng sẽ cho dùng khi người bệnh quay về, hoặc hỏi bác sĩ nếu thuốc cần đúng giờ. Người nhà chỉ cần báo khi người bệnh đã về buồng bệnh.
Quên uống thuốc buổi trưa có nên uống bù vào buổi chiều?
Không tự uống bù. Uống dồn hai lần có thể gây quá liều. Báo điều dưỡng để được hỏi bác sĩ cách xử trí phù hợp với từng loại thuốc.
Giờ uống thuốc trong viện có giống ở nhà không?
Không nhất thiết. Giờ ăn, giờ ngủ trong viện khác và có thể có thêm thuốc mới. Trước khi ra viện nên hỏi lại giờ uống ở nhà cho từng thuốc.