Trong y lệnh, “trước ăn” thường là uống trước bữa một khoảng ngắn, “sau ăn” là uống ngay sau khi ăn xong, “cùng bữa” là uống trong lúc ăn, còn “lúc đói” là uống xa bữa, khi dạ dày rỗng. Mốc là bữa ăn thực tế của người bệnh, không phải giờ trên đồng hồ.
Khoảng thời gian chính xác cho từng thuốc do bác sĩ hoặc dược sĩ quy định và có thể ghi rõ trong y lệnh. Bài này giải thích cách hiểu bốn mốc ấy trong môi trường bệnh viện, và cách xử lý những tình huống làm mốc bữa ăn bị xáo trộn.
Bốn mốc theo bữa ăn và lý do
Lý do bác sĩ chọn mốc nào phụ thuộc đặc điểm của thuốc. Bảng dưới gom lại theo nhóm lý do, không gắn với tên thuốc cụ thể:
| Y lệnh ghi | Cách hiểu chung | Lý do thường gặp |
|---|---|---|
| Trước ăn | Uống trước bữa một khoảng ngắn theo chỉ dẫn | Thuốc cần có mặt trước khi thức ăn vào, hoặc chuẩn bị dạ dày cho bữa ăn |
| Cùng bữa, trong bữa | Uống ngay khi bắt đầu hoặc giữa bữa ăn | Thuốc cần thức ăn để hấp thu tốt hoặc để giảm kích ứng |
| Sau ăn | Uống ngay sau khi ăn xong | Thuốc dễ gây khó chịu dạ dày khi bụng rỗng |
| Lúc đói, xa bữa | Uống khi dạ dày rỗng, cách bữa ăn trước và sau một khoảng | Thức ăn làm thuốc hấp thu kém hoặc không đều |
Người nhà hay gộp “sau ăn” với “lúc nào cũng được”, và gộp “trước ăn” với “lúc đói”. Đó là bốn chỉ dẫn khác nhau. Thuốc cần uống lúc đói mà uống ngay sau bữa có thể giảm tác dụng; thuốc cần uống sau ăn mà uống lúc đói có thể gây đau dạ dày.
Mốc là bữa ăn thực tế, không phải giờ phát cơm
Suất ăn bệnh viện được phát theo giờ, nhưng người bệnh có thể ăn muộn, ăn rất ít hoặc không ăn. Người nhà mang cơm từ nhà vào cũng làm giờ ăn lệch với giờ phát thuốc của khoa. Vì vậy điều dưỡng cần biết người bệnh đã ăn chưa, ăn được bao nhiêu, trước khi cho uống thuốc theo bữa.
Một câu hỏi điều dưỡng hay dùng ở vòng phát thuốc: “Bác ăn sáng chưa ạ, ăn được khoảng mấy phần?”. Người nhà trả lời rõ giúp tránh việc phát thuốc “sau ăn” cho người còn chưa ăn gì.
Với thuốc cần dùng theo bữa để kiểm soát đường huyết, mối liên hệ với bữa ăn càng quan trọng: dùng thuốc mà không ăn có thể gây hạ đường huyết. Những trường hợp này điều dưỡng thường kiểm tra đường máu và hỏi kỹ về bữa ăn trước khi dùng.
Những tình huống làm xáo trộn mốc bữa ăn
Trong viện, những tình huống sau rất hay gặp và là nơi sai sót dễ xảy ra.
Người bệnh đang nhịn ăn theo y lệnh
Nhịn ăn để mổ, nội soi, chụp có thuốc cản quang là chuyện thường. Khi đó thuốc “sau ăn sáng” không có bữa sáng để làm mốc. Bác sĩ sẽ quyết định thuốc nào vẫn dùng với một ngụm nước nhỏ, thuốc nào tạm hoãn đến khi ăn lại. Người nhà không tự cho uống, cũng không tự bỏ; hỏi điều dưỡng xem thuốc buổi sáng hôm đó xử lý thế nào.
Người bệnh ăn quá ít hoặc bỏ bữa
Ăn vài thìa cháo có được coi là “sau ăn” không là câu hỏi điều dưỡng phải trả lời tuỳ từng thuốc. Với thuốc dễ kích ứng dạ dày, một chút thức ăn thường đã có ích. Với thuốc liên quan đường huyết, ăn quá ít là lý do để báo bác sĩ. Người nhà chỉ cần báo đúng lượng người bệnh đã ăn.
Người bệnh ăn qua ống thông
Khi ăn qua ống thông dạ dày, “trước ăn” và “sau ăn” được hiểu theo các cữ bơm thức ăn. Thuốc uống phải được nghiền hoặc pha theo hướng dẫn, nhưng không phải thuốc nào cũng nghiền được. Đây là việc của điều dưỡng; người nhà không tự nghiền thuốc bơm qua ống.
Người bệnh ăn đêm, ăn nhiều bữa nhỏ
Bữa phụ không phải lúc nào cũng được tính là “bữa” trong y lệnh. Nếu người bệnh ăn rải rác cả ngày, thuốc “lúc đói” khó tìm thời điểm. Báo cho điều dưỡng để bác sĩ hoặc dược sĩ cân nhắc.
Điều dưỡng kiểm tra gì trước khi phát thuốc theo bữa
Trình tự này áp dụng cho mọi thuốc có ghi mốc bữa ăn:
- Đọc mốc bữa ăn trong y lệnh và ghi chú khoảng thời gian, nếu có.
- Hỏi người bệnh hoặc người nhà về bữa ăn gần nhất: giờ ăn, lượng ăn.
- Kiểm tra y lệnh dinh dưỡng của ngày: có nhịn ăn, ăn lỏng hay ăn qua ống không.
- Với thuốc liên quan đường huyết, kiểm tra chỉ số đường máu theo y lệnh trước khi dùng.
- Phát thuốc đúng mốc, chờ người bệnh uống xong trước mặt.
- Nếu không thể giữ đúng mốc, báo bác sĩ thay vì tự dời giờ.
Bước năm và bước sáu là những chỗ hay bị làm tắt khi khoa đông. Thuốc “trước ăn” để lại trên tủ và người bệnh uống sau khi ăn xong là một sai lệch nhỏ nhưng lặp lại mỗi ngày.
Hiểu lầm hay gặp
“Sau ăn là lúc nào trong ngày cũng được.” Không. Sau ăn là ngay sau bữa vừa ăn, không phải vài tiếng sau.
“Trước ăn nghĩa là bụng đói.” Trước ăn là gắn với bữa sắp tới, uống xong rồi ăn. Lúc đói là xa bữa ăn cả trước và sau.
“Uống thuốc với sữa cho dễ uống.” Một số thuốc tương tác với sữa hoặc thức ăn nhất định. Uống với nước lọc trừ khi được dặn khác.
“Đang nhịn mổ thì bỏ hết thuốc.” Không đúng với mọi thuốc. Có thuốc phải giữ ngay cả ngày mổ; bác sĩ sẽ ghi rõ.
Người nhà nên làm gì
Báo đúng giờ ăn và lượng ăn của người bệnh, nhất là khi ăn cơm nhà. Báo ngay khi người bệnh không ăn được, nôn sau ăn hoặc đang được dặn nhịn ăn. Nhắc người bệnh uống thuốc ngay khi được phát nếu đã đúng mốc.
Không mang thêm thức ăn, đồ uống lạ khi người bệnh đang được dặn nhịn hoặc ăn chế độ riêng; hỏi điều dưỡng trước. Các mốc giờ cố định khác ngoài bữa ăn được giải thích trong bài giờ dùng thuốc trong bệnh viện, còn cách dùng thuốc qua những đường khác ngoài đường uống có trong bài đường dùng thuốc ghi trong y lệnh.
Nếu sau khi uống thuốc người bệnh vã mồ hôi, run tay, lơ mơ, nhất là người đang dùng thuốc tiểu đường mà ăn ít, phải gọi điều dưỡng ngay; đây có thể là dấu hiệu hạ đường huyết. Khi ở nhà mà gặp tình trạng lơ mơ, khó đánh thức, gọi cấp cứu 115.
Câu hỏi nên đặt trước khi ra viện
Mốc bữa ăn ở nhà có thể khác trong viện, nên trước khi về, hỏi lại cho từng thuốc:
- Thuốc này uống trước, trong hay sau bữa ăn?
- Nếu bỏ bữa thì thuốc này xử lý thế nào?
- Có cần tránh thức ăn, đồ uống nào khi dùng thuốc này không?
- Uống với nước lọc được không, có cần uống nhiều nước không?
Ghi câu trả lời ngay bên cạnh tên thuốc trong đơn, bằng chữ đầy đủ, để người chăm sóc khác trong nhà cũng đọc được.
Thuốc theo bữa trong ngày làm thủ thuật
Ngày người bệnh nội soi, chụp có thuốc cản quang hoặc mổ là ngày mốc bữa ăn bị đảo lộn nhiều nhất. Thường bác sĩ ghi rõ trong y lệnh ngày hôm đó: thuốc nào uống sáng sớm với ít nước, thuốc nào chờ sau thủ thuật, thuốc nào tạm ngừng hẳn. Nếu y lệnh không nói gì về thuốc theo bữa trong khi người bệnh nhịn ăn, đó là chỗ điều dưỡng phải hỏi lại.
Sau thủ thuật, người bệnh được cho ăn lại theo từng bước, có khi bắt đầu bằng nước, rồi cháo loãng. Thuốc “sau ăn” lúc này được dùng sau bữa đầu tiên người bệnh ăn được, không phải bù theo giờ đã lỡ buổi sáng. Người nhà chỉ cần báo cho điều dưỡng biết người bệnh đã bắt đầu ăn lại từ lúc nào và ăn được gì.
Câu hỏi thường gặp
Uống thuốc trước ăn là trước bao lâu?
Khoảng thời gian cụ thể tuỳ từng thuốc và do bác sĩ hoặc dược sĩ chỉ dẫn. Nếu y lệnh chỉ ghi trước ăn mà không ghi khoảng cách, hãy hỏi điều dưỡng hoặc dược sĩ cho thuốc đó.
Uống thuốc lúc đói khác uống trước ăn thế nào?
Trước ăn là uống rồi ăn ngay sau đó. Lúc đói là uống khi dạ dày rỗng, cách xa cả bữa trước và bữa sau, để thức ăn không làm thuốc hấp thu kém.
Đang nhịn ăn để mổ có được uống thuốc không?
Tuỳ thuốc. Có thuốc vẫn phải dùng với một ngụm nước nhỏ, có thuốc tạm hoãn. Bác sĩ sẽ quyết định và ghi y lệnh, người nhà không tự cho uống hay tự bỏ.
Bệnh nhân ăn vài thìa cháo có tính là đã ăn không?
Tuỳ thuốc. Hãy báo đúng lượng ăn cho điều dưỡng; với thuốc liên quan đường huyết, ăn quá ít là lý do để điều dưỡng hỏi lại bác sĩ trước khi dùng.
Có được uống thuốc với sữa hay nước trái cây không?
Nên uống với nước lọc trừ khi được dặn khác. Một số thuốc tương tác với sữa hoặc một vài loại nước trái cây, làm thuốc giảm tác dụng hoặc tăng tác dụng phụ.
Ăn cơm nhà mang vào viện thì uống thuốc theo bữa thế nào?
Báo điều dưỡng giờ người bệnh ăn thực tế. Thuốc theo bữa được phát theo bữa ăn của người bệnh, không nhất thiết theo giờ phát suất ăn của khoa.