YLenh.comHiểu điều bác sĩ dặn để làm cho đúng
Y lệnh thuốc

Đường dùng thuốc ghi trong y lệnh: uống, tiêm, ngậm, đặt, bôi khác nhau ra sao

Đường dùng cho biết thuốc vào cơ thể bằng cách nào và ai được làm. Bài giải thích từng đường hay gặp trên tờ điều trị và vì sao không được tự đổi đường dùng.

Đường dùng thuốc ghi trong y lệnh: uống, tiêm, ngậm, đặt, bôi khác nhau ra sao

Đường dùng trong y lệnh cho biết thuốc đi vào cơ thể bằng cách nào: qua miệng, dưới lưỡi, vào tĩnh mạch, vào cơ, dưới da, qua niêm mạc, qua da hay qua đường thở. Mỗi đường có tốc độ tác dụng, cách làm và người được phép làm khác nhau, nên không được tự đổi.

Cùng một hoạt chất có thể có nhiều dạng cho nhiều đường dùng, và bác sĩ chọn đường phù hợp với tình trạng người bệnh ở từng thời điểm. Bài này đi qua các đường hay gặp, giải thích người nhà được hỗ trợ đến đâu.

Các đường dùng hay gặp trên tờ điều trị

Bảng tổng hợp theo cách ghi phổ biến, kèm người thường thực hiện trong viện:

Đường dùngThuốc vào cơ thể quaAi thực hiện trong viện
UốngMiệng, nuốt xuống dạ dàyNgười bệnh tự uống, điều dưỡng phát và giám sát
Ngậm dưới lưỡiNiêm mạc dưới lưỡi, không nuốtNgười bệnh, theo hướng dẫn của điều dưỡng
Tiêm tĩnh mạch, truyền tĩnh mạchThẳng vào máuĐiều dưỡng
Tiêm bắpKhối cơĐiều dưỡng
Tiêm dưới daLớp mỡ dưới daĐiều dưỡng; có thuốc người bệnh được dạy tự tiêm khi về nhà
Đặt hậu môn, đặt âm đạoNiêm mạcĐiều dưỡng, hoặc người bệnh khi được hướng dẫn
Bôi, dánDaĐiều dưỡng hoặc người nhà khi được hướng dẫn
Nhỏ mắt, nhỏ tai, xịt mũiNiêm mạc tại chỗĐiều dưỡng hoặc người nhà khi được hướng dẫn
Hít, khí dungĐường thởĐiều dưỡng lắp, người bệnh hít theo hướng dẫn
Qua ống thông dạ dàyỐng từ mũi hoặc bụng xuống dạ dàyĐiều dưỡng

Ký hiệu viết tắt của từng đường được giải nghĩa trong bài chữ viết tắt hay gặp trong y lệnh thuốc.

Vì sao bác sĩ chọn đường này mà không chọn đường kia

Cùng một bệnh, cùng một hoạt chất, đường dùng có thể đổi trong quá trình nằm viện. Lý do thường thuộc bốn nhóm.

Tốc độ cần có tác dụng

Thuốc vào tĩnh mạch có tác dụng nhanh nhất vì đi thẳng vào máu. Thuốc uống phải qua dạ dày, ruột, gan nên chậm hơn. Trong tình huống cấp, bác sĩ thường chọn đường tĩnh mạch; khi người bệnh ổn, chuyển sang đường uống.

Khả năng nuốt và hấp thu

Người bệnh nôn nhiều, hôn mê, đang nhịn ăn hoàn toàn hoặc ruột chưa hoạt động lại sau mổ thì đường uống không dùng được hoặc không đáng tin. Khi đó thuốc được chuyển sang đường tiêm, truyền, đặt hoặc qua ống thông.

Tác dụng tại chỗ hay toàn thân

Thuốc nhỏ mắt, bôi da, khí dung chủ yếu tác dụng ngay tại nơi dùng, ít đi vào máu, nên tác dụng phụ toàn thân thường ít hơn. Muốn tác dụng toàn thân thì cần đường uống, tiêm hoặc truyền.

Đặc tính của thuốc

Có thuốc bị dịch dạ dày phá huỷ nên không uống được, phải tiêm. Có thuốc gây kích ứng mạch máu nên phải truyền chậm qua tĩnh mạch lớn. Có thuốc chỉ có một dạng duy nhất.

Những đường dễ dùng sai và vì sao

Ngậm dưới lưỡi mà nuốt. Thuốc ngậm dưới lưỡi được thiết kế để hấp thu nhanh qua niêm mạc. Nuốt xuống dạ dày có thể làm thuốc chậm tác dụng hoặc mất tác dụng. Người bệnh cần được dặn để viên thuốc tan hẳn, không nhai, không uống nước ngay.

Nghiền hoặc bẻ viên thuốc. Viên bao tan trong ruột, viên giải phóng chậm, viên nang có cấu trúc đặc biệt có thể không được nghiền hay bẻ, vì sẽ làm thuốc giải phóng quá nhanh hoặc bị dịch dạ dày phá huỷ. Người bệnh khó nuốt cần báo để bác sĩ, dược sĩ chọn dạng khác.

Dùng ống hít sai kỹ thuật. Ống hít đường thở cần phối hợp động tác hít với lúc xịt thuốc. Làm sai, phần lớn thuốc đọng lại ở miệng họng. Điều dưỡng hoặc dược sĩ hướng dẫn và nên quan sát người bệnh làm thử ít nhất một lần.

Nhỏ mắt nhiều loại cùng lúc. Khi có hai loại thuốc nhỏ mắt trở lên, thường phải nhỏ cách nhau một khoảng để thuốc trước không bị rửa trôi. Hỏi điều dưỡng thứ tự và khoảng cách.

Bôi thuốc lên vùng da không đúng. Thuốc bôi chỉ dùng đúng vùng được chỉ định; bôi lan rộng hoặc băng kín khi không được dặn có thể tăng hấp thu.

Đổi đường dùng: chỉ bác sĩ được quyết định

Có lúc người nhà muốn đổi: “Cháu nhà em sợ tiêm, cho cháu uống được không?”, hay ngược lại “Bà khó nuốt, tiêm cho bà luôn được không?”. Đây là câu hỏi chính đáng, nhưng chỉ bác sĩ được quyết định. Cùng một hoạt chất, liều cho đường uống và đường tiêm có thể rất khác nhau; tự đổi đường mà giữ nguyên liều có thể gây quá liều hoặc thiếu liều.

Điều dưỡng cũng không tự đổi. Khi người bệnh không dùng được đường đã ghi, ví dụ không nuốt được viên thuốc, điều dưỡng báo bác sĩ để được ghi y lệnh mới. Đây là một trong những lý do y lệnh thuốc thay đổi giữa các ngày, xem thêm bài y lệnh ngừng, tạm ngừng và đổi thuốc.

Nên nói với bác sĩ thực tế: người bệnh nuốt viên to rất khó, hoặc trẻ khóc ói hết mỗi lần uống. Bác sĩ có thể đổi dạng thuốc trong cùng đường uống, như từ viên sang siro hay gói bột, trước khi tính đến đổi sang đường tiêm.

Người nhà được hỗ trợ những gì

Trong viện, người nhà thường được hướng dẫn hỗ trợ một số việc sau; mọi việc khác thuộc về điều dưỡng:

  • Đỡ người bệnh ngồi dậy, đưa nước để uống thuốc khi điều dưỡng phát.
  • Bôi thuốc ngoài da, nhỏ mắt, xịt mũi theo đúng chỉ dẫn và đúng lần điều dưỡng giao.
  • Nhắc và giúp người bệnh dùng ống hít đúng cách đã được dạy.
  • Báo ngay khi chỗ tiêm, chỗ kim luồn sưng, đỏ, đau hoặc dịch truyền không chảy.
  • Báo khi người bệnh không nuốt được, nôn sau uống, hoặc ngậm thuốc mà lỡ nuốt.

Người nhà không tự tiêm, không tự bơm thuốc qua ống thông, không tự chỉnh dây truyền. Khi người bệnh có dấu hiệu dị ứng sau khi dùng thuốc qua bất kỳ đường nào như nổi mẩn, ngứa, sưng môi, khó thở, gọi điều dưỡng ngay; ở nhà thì gọi cấp cứu 115.

Sinh viên điều dưỡng: kiểm tra đường dùng trước khi thực hiện

Đường dùng là một trong các điểm “đúng” phải kiểm trước mỗi lần dùng thuốc. Thứ tự gợi ý:

  1. Đọc đường dùng trên y lệnh; nếu không có, dừng và hỏi bác sĩ.
  2. So dạng thuốc thực tế với đường dùng: ống thuốc có ghi dùng được cho đường đó không.
  3. Kiểm tra tình trạng người bệnh có cho phép đường đó không: nuốt được không, có kim luồn không, vùng da có tổn thương không.
  4. Với viên thuốc cần nghiền qua ống thông, tra cứu xem có được nghiền không trước khi làm.
  5. Sau khi dùng, theo dõi phản ứng tại chỗ và toàn thân, ghi vào phiếu chăm sóc.

Một thói quen tốt là đọc to đường dùng khi đối chiếu y lệnh với người cùng ca: nói thành lời giúp nhận ra chỗ lệch giữa y lệnh và thuốc đang cầm trên tay.

Kim luồn tĩnh mạch: người nhà quan sát gì

Phần lớn thuốc tiêm tĩnh mạch trong viện đi qua một kim luồn đặt sẵn ở mu bàn tay hoặc cẳng tay, để khỏi phải chọc kim nhiều lần. Kim luồn được giữ trong vài ngày theo quy định của khoa và được điều dưỡng kiểm tra mỗi lần dùng thuốc.

Người nhà có thể giúp bằng cách để ý vùng da quanh kim luồn: sưng, đỏ, nóng, đau tăng, băng dán ướt hay bong ra, người bệnh kêu buốt dọc theo tĩnh mạch khi thuốc chảy vào. Thấy những dấu hiệu này thì báo điều dưỡng, không tự rút kim, không tự tháo băng. Giữ tay có kim luồn tránh gập mạnh và tránh bị kéo khi người bệnh trở mình.

Câu hỏi thường gặp

Đường dùng thuốc trong y lệnh là gì?

Là cách thuốc đi vào cơ thể: uống, ngậm dưới lưỡi, tiêm, truyền, đặt, bôi, nhỏ, hít hoặc qua ống thông. Đường dùng quyết định tốc độ tác dụng và người được phép thực hiện.

Thuốc ngậm dưới lưỡi lỡ nuốt thì sao?

Thuốc có thể chậm hoặc giảm tác dụng. Không tự dùng thêm viên khác, hãy báo ngay cho điều dưỡng để được đánh giá và hỏi bác sĩ cách xử trí.

Có được nghiền thuốc cho người khó nuốt không?

Không phải thuốc nào cũng nghiền được. Viên bao tan trong ruột hay viên giải phóng chậm nghiền ra có thể gây hại. Hãy báo để bác sĩ hoặc dược sĩ chọn dạng thuốc khác phù hợp.

Vì sao bác sĩ chuyển từ thuốc tiêm sang thuốc uống?

Khi người bệnh đã ổn, ăn uống được, đường uống thường đủ tác dụng, thuận tiện hơn và bớt rủi ro của kim luồn. Bác sĩ sẽ chọn thuốc và liều phù hợp với đường uống.

Người nhà có được tự bôi thuốc, nhỏ mắt cho bệnh nhân không?

Được, nếu điều dưỡng đã hướng dẫn và giao việc đó. Làm đúng vùng, đúng số lần, đúng thứ tự, và báo lại nếu thấy kích ứng hay bất thường.

Xin đổi thuốc tiêm sang thuốc uống cho trẻ sợ tiêm được không?

Có thể nêu mong muốn với bác sĩ, nhưng chỉ bác sĩ quyết định. Cùng hoạt chất, liều cho hai đường có thể khác nhau và không phải lúc nào đường uống cũng đủ tác dụng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0918.832.283