Trên tờ điều trị có ba kiểu thay đổi thuốc: ngừng hẳn (thuốc không còn trong y lệnh ngày mới hoặc được ghi “ngừng”), tạm ngừng có điều kiện (giữ thuốc đến khi một việc xảy ra rồi dùng lại) và đổi thuốc (thay bằng hoạt chất, liều hay đường dùng khác). Mỗi kiểu đòi hỏi cách đọc khác nhau.
Phần lớn sai sót liên quan thay đổi thuốc không nằm ở y lệnh mới mà ở chỗ thuốc cũ vẫn được dùng tiếp do không ai để ý. Hiểu ba kiểu này giúp điều dưỡng, sinh viên và cả người nhà nhận ra chỗ cần hỏi lại.
Ba kiểu thay đổi và cách nhận ra
Cách ghi cụ thể tuỳ bệnh viện và tuỳ bệnh án giấy hay điện tử. Những dạng phổ biến:
| Kiểu thay đổi | Thường được ghi | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Ngừng hẳn | Không chép lại thuốc trong khối y lệnh ngày mới; hoặc ghi “ngừng [tên thuốc]”; trong bệnh án điện tử có trạng thái ngừng | Từ thời điểm đó không dùng nữa |
| Tạm ngừng | “Tạm ngừng [tên thuốc] đến khi…”, “giữ [tên thuốc] sáng nay” | Không dùng trong một khoảng thời gian hoặc đến khi đạt điều kiện, sau đó bác sĩ quyết định dùng lại |
| Đổi thuốc | Ngừng thuốc cũ và ghi thuốc mới trên dòng khác; hoặc ghi rõ “chuyển [thuốc cũ] sang [thuốc mới]” | Thuốc cũ không dùng, thuốc mới bắt đầu từ thời điểm ghi |
| Đổi liều hoặc số lần | Ghi lại dòng thuốc với liều hay số lần mới | Cùng thuốc, cách dùng khác |
| Đổi đường dùng | Ghi lại thuốc với đường dùng mới, có khi là dạng thuốc khác | Cùng hoạt chất hoặc cùng nhóm, đường vào khác |
Bẫy lớn nhất của bệnh án giấy là kiểu ngừng bằng cách “không chép lại”. Người đọc phải so khối y lệnh hôm nay với hôm qua mới thấy thuốc đã biến mất. Nếu chỉ nhìn khối hôm nay, không có dòng nào nói “đã ngừng”.
Những lý do hay gặp
Biết lý do giúp hiểu thay đổi là chủ ý chứ không phải bị sót.
Ngừng vì đã đủ đợt hoặc hết cần
Kháng sinh dùng đủ số ngày theo phác đồ, thuốc giảm đau không còn cần khi người bệnh hết đau, thuốc dự phòng sau mổ dùng đủ thời gian. Đây là ngừng theo kế hoạch, thường không có gì đáng lo. Cách theo dõi số ngày dùng có trong bài y lệnh ghi ngày dùng thuốc thứ mấy.
Ngừng vì tác dụng phụ hoặc kết quả xét nghiệm
Người bệnh nổi mẩn, xét nghiệm chức năng gan thận thay đổi, huyết áp tụt: bác sĩ ngừng hoặc giảm thuốc nghi gây ra. Lúc này điều quan trọng là ghi nhận phản ứng vào hồ sơ để các lần sau không dùng lại thuốc đó.
Tạm ngừng trước thủ thuật
Một số thuốc chống đông, thuốc tiểu đường, thuốc huyết áp được tạm ngừng trước mổ hoặc thủ thuật, rồi dùng lại sau đó. Thời điểm ngừng và dùng lại do bác sĩ quyết định cho từng người.
Tạm ngừng theo chỉ số trong ngày
Y lệnh kiểu “giữ thuốc nếu huyết áp dưới [mức], nếu mạch dưới [mức]” là tạm ngừng có điều kiện: điều dưỡng đo trước khi dùng, dưới ngưỡng thì giữ thuốc và báo bác sĩ.
Đổi vì người bệnh tiến triển
Chuyển từ tiêm sang uống khi người bệnh ổn và ăn uống được, đổi kháng sinh khi có kết quả cấy, đổi thuốc khi thuốc cũ chưa đủ tác dụng.
Điều dưỡng xử lý một thay đổi thuốc theo trình tự nào
Đây là trình tự thường dạy cho điều dưỡng mới, áp dụng cho cả bệnh án giấy và điện tử:
- So khối y lệnh mới với khối hôm trước, liệt kê thuốc bị bỏ, thuốc mới thêm, thuốc đổi liều hoặc đường dùng.
- Cập nhật ngay phiếu công khai thuốc hoặc sổ thuốc: gạch bỏ thuốc ngừng theo quy ước của khoa, ghi thuốc mới.
- Thu hồi thuốc đã lĩnh của thuốc bị ngừng, kể cả đã chia sẵn vào khay hay túi theo giờ.
- Với tạm ngừng có điều kiện, ghi rõ điều kiện vào nơi ca sau dễ thấy.
- Báo cho người bệnh và người nhà biết thay đổi, nhất là khi họ quen tự uống thuốc theo giờ.
- Nhắc lại thay đổi trong bàn giao ca.
Bước thu hồi thuốc đã chia sẵn là bước hay bị quên: thuốc ngừng từ chiều nhưng túi thuốc buổi tối đã được chuẩn bị từ sáng, và vẫn được phát.
Những chỗ hay sót
Thuốc ngừng nhưng vẫn còn trên tủ đầu giường. Thuốc đã phát từ trước, người bệnh chưa uống, đến khi y lệnh đổi vẫn nằm đó và được uống. Người nhà thấy thuốc cũ còn trên tủ nên hỏi điều dưỡng trước khi cho uống.
Thuốc tạm ngừng không được dùng lại. Tạm ngừng trước mổ, sau mổ quên ghi dùng lại. Đây là kiểu sót ngược, gặp nhiều với thuốc người bệnh dùng lâu dài ở nhà. Người nhà có thể hỏi: “Thuốc huyết áp của mẹ em ngừng trước mổ, bao giờ thì dùng lại ạ?”.
Hai thuốc cùng hoạt chất cùng tồn tại. Đổi thuốc mà chưa ngừng thuốc cũ, người bệnh nhận cả hai. Đối chiếu tên hoạt chất là cách phát hiện.
Thuốc ngừng trong viện nhưng vẫn có trong đơn ra viện. Hoặc ngược lại, thuốc dùng ở nhà bị ngừng khi nhập viện mà không ai nhắc lại khi ra viện.
Người nhà nên hỏi thế nào khi thấy thuốc thay đổi
Câu hỏi tốt nêu cụ thể điều mình thấy, không phán xét: “Hôm qua bố em có viên thuốc trắng nhỏ uống buổi sáng, sáng nay không thấy, có phải bác sĩ cho ngừng không ạ?”. Điều dưỡng sẽ kiểm tra y lệnh và trả lời, hoặc nhờ bác sĩ giải thích lý do.
Nếu thấy thuốc mới, nên hỏi thêm thuốc đó để làm gì và có thay cho thuốc nào không. Câu hỏi này giúp chính người nhà theo dõi người bệnh, và đôi khi giúp phát hiện việc hai thuốc cùng tác dụng đang được dùng chồng.
Không tự ngừng thuốc của viện vì thấy người bệnh mệt, cũng không tự dùng lại thuốc ở nhà khi thấy viện đã ngừng. Mọi thay đổi cần qua bác sĩ. Nếu người bệnh xuất hiện triệu chứng mới sau khi đổi thuốc như chóng mặt, khó thở, nổi mẩn, đánh trống ngực, báo điều dưỡng ngay; nếu đang ở nhà mà triệu chứng nặng, gọi cấp cứu 115.
Sinh viên điều dưỡng: tự kiểm khi đọc y lệnh ngày mới
Năm câu tự hỏi mỗi sáng nhận y lệnh, giúp không bỏ sót thay đổi:
- Thuốc nào hôm qua có, hôm nay không có?
- Thuốc nào hôm nay mới xuất hiện, thay cho thuốc nào?
- Thuốc nào đổi liều, số lần, giờ dùng hoặc đường dùng?
- Có y lệnh tạm ngừng nào, điều kiện để dùng lại là gì?
- Có thuốc nào trùng hoạt chất hoặc trùng tác dụng không?
Trả lời được năm câu này là đã đối chiếu xong. Cách đọc một dòng y lệnh đầy đủ có trong bài đọc một dòng y lệnh thuốc trên tờ điều trị.
Bệnh án điện tử có làm việc ngừng thuốc dễ hơn không
Ở bệnh viện dùng bệnh án điện tử, y lệnh thuốc thường có trạng thái rõ ràng: đang dùng, đã ngừng, tạm ngừng, kèm thời điểm và người ra lệnh. Kiểu ngừng “không chép lại” gần như không còn, vì thuốc cũ vẫn hiện trong danh sách cho đến khi có người bấm ngừng.
Nhưng bệnh án điện tử có bẫy riêng. Thuốc có thể được đặt tự động kéo dài sang ngày mới, nên thuốc đáng lẽ phải ngừng lại tiếp tục vì không ai bấm. Phiếu in ra cho điều dưỡng phát thuốc có thể được in từ trước khi bác sĩ sửa. Vì vậy dù giấy hay điện tử, thói quen so sánh hôm nay với hôm qua vẫn cần giữ.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết bác sĩ đã ngừng một thuốc?
Trên bệnh án giấy, thuốc ngừng thường không được chép lại trong y lệnh ngày mới, hoặc ghi rõ chữ ngừng. Người nhà có thể hỏi điều dưỡng khi thấy một thuốc quen thuộc không còn được phát.
Tạm ngừng thuốc khác ngừng hẳn thế nào?
Tạm ngừng là chỉ không dùng trong một thời gian hoặc đến khi đạt điều kiện, như sau khi mổ xong, rồi bác sĩ quyết định dùng lại. Ngừng hẳn là không dùng nữa trong đợt điều trị.
Thuốc huyết áp ngừng trước mổ bao giờ dùng lại?
Thời điểm dùng lại do bác sĩ quyết định tuỳ cuộc mổ và tình trạng sau mổ. Người nhà nên hỏi bác sĩ hoặc điều dưỡng để chắc thuốc không bị quên dùng lại.
Vì sao đang tiêm lại chuyển sang thuốc uống?
Khi người bệnh đã ổn và ăn uống được, thuốc uống thường đủ tác dụng, thuận tiện và tránh rủi ro của kim luồn. Đây là thay đổi thường gặp khi người bệnh tiến triển tốt.
Thấy thuốc cũ vẫn còn trên tủ sau khi bác sĩ đổi thuốc thì làm gì?
Không cho người bệnh uống. Báo điều dưỡng để kiểm tra y lệnh và thu hồi thuốc đã ngừng, tránh dùng chồng thuốc cũ với thuốc mới.
Có được tự ngừng thuốc trong viện khi thấy bệnh nhân mệt không?
Không nên tự ngừng. Hãy báo điều dưỡng tình trạng mệt của người bệnh để bác sĩ đánh giá, quyết định có cần ngừng, giảm hay đổi thuốc hay không.