Công khai thuốc hằng ngày là việc điều dưỡng cho người bệnh hoặc người nhà biết trong ngày người bệnh được dùng những thuốc, vật tư và dịch vụ gì theo y lệnh, giải thích thuốc mới hay thuốc dừng, trả lời thắc mắc rồi đề nghị họ xác nhận theo mẫu của bệnh viện. Làm đúng, đây là một lần đối chiếu nữa giữa y lệnh và thực tế.
Ở nhiều bệnh viện, công khai thuốc gắn với một mẫu phiếu theo quy định của Bộ Y tế và quy định nội bộ. Bài này không bàn chi tiết mẫu phiếu, vì mỗi nơi in khác nhau, có nơi đã chuyển sang phần mềm. Phần dưới tập trung vào việc điều dưỡng nói gì, làm theo thứ tự nào, và làm sao để công khai không biến thành một thủ tục ký cho xong.
Công khai thuốc để làm gì
Mục đích đầu tiên là quyền được biết của người bệnh: biết mình đang dùng gì, để làm gì, tốn bao nhiêu. Người bệnh biết thuốc của mình thì hợp tác tốt hơn, ít tự ý bỏ thuốc, ít mua thêm thuốc bên ngoài mà không báo.
Mục đích thứ hai ít được nói đến nhưng rất có giá trị: công khai là một lớp kiểm tra an toàn. Người nhà ngồi cạnh người bệnh cả ngày, biết rõ hôm nay đã được tiêm mấy lần, uống mấy loại. Khi điều dưỡng đọc danh sách, họ là người nói “Hôm nay đâu có tiêm thuốc này” hoặc “Viên thuốc trắng nhỏ hôm qua sao hôm nay không thấy”. Mỗi câu như vậy là một cơ hội phát hiện sai lệch giữa y lệnh, phiếu lĩnh thuốc và việc thực hiện.
Mục đích thứ ba là minh bạch chi phí, đặc biệt với người bệnh có bảo hiểm y tế cùng chi trả hoặc dùng dịch vụ theo yêu cầu. Thắc mắc về tiền được giải đáp sớm từng ngày thì nhẹ hơn nhiều so với đến lúc ra viện mới nhìn thấy cả hoá đơn.
Trình tự công khai thuốc tại giường
Thời điểm công khai tuỳ khoa, thường vào một giờ cố định trong ngày, khi người nhà có mặt.
- Chuẩn bị: đối chiếu danh sách thuốc và dịch vụ trên phiếu công khai với y lệnh trong tờ điều trị và với phiếu thực hiện thuốc. Chỗ nào lệch, xử lý trước khi ra giường.
- Xác định đúng người bệnh: hỏi họ tên và năm sinh, nhìn vòng tay, như mọi lần dùng thuốc.
- Giới thiệu ngắn: “Cháu đọc cho bác những thuốc và dịch vụ bác dùng hôm nay, bác nghe có gì thắc mắc cứ hỏi.”
- Đọc theo nhóm: thuốc uống, thuốc tiêm truyền, vật tư, xét nghiệm và chụp chiếu, dịch vụ khác. Đọc tên thuốc bằng chữ rõ, nói công dụng chung bằng lời thường.
- Nhấn thuốc mới và thuốc dừng: “Hôm nay có thêm một thuốc mới để giảm đau dạ dày; thuốc kháng sinh uống hôm qua bác sĩ đã cho dừng.”
- Hỏi lại người bệnh và người nhà: có đúng với những gì đã dùng trong ngày không, có điều gì khác không.
- Xử lý thắc mắc: trả lời điều trong phạm vi điều dưỡng, chuyển bác sĩ hoặc bộ phận tài chính điều ngoài phạm vi.
- Đề nghị xác nhận: người bệnh hoặc người nhà ký theo mẫu. Không ép ký khi họ còn thắc mắc chưa được giải đáp; ghi lại thắc mắc đó.
Với người bệnh nặng, hôn mê hoặc không có người nhà, làm theo quy định của bệnh viện về người được xác nhận thay, và ghi chú rõ.
Giải thích thuốc bằng lời thường
Người nghe công khai thuốc thường không có kiến thức y khoa. Đọc nguyên tên hoạt chất mà không giải thích gì thì công khai chỉ là đọc cho có.
Nói công dụng, không nói chẩn đoán mới
Điều dưỡng giải thích thuốc để làm gì theo hướng chung: hạ sốt, giảm đau, kháng sinh chống nhiễm khuẩn, bảo vệ dạ dày, bù nước. Nếu thuốc gắn với một chẩn đoán mà bác sĩ chưa thông báo cho người bệnh, điều dưỡng không tự nói ra; mời bác sĩ giải thích.
Không nói về liều, không so sánh với thuốc ngoài
Người nhà hay hỏi “Sao không dùng thuốc nhà mua ở ngoài, rẻ hơn?” hoặc “Liều này có nặng quá không?”. Câu trả lời đúng mực là ghi nhận và hẹn bác sĩ trả lời, không tự phán.
Thuốc mới phải được nói rõ
Thuốc lần đầu dùng là lúc nên dặn người nhà quan sát gì: nổi mẩn, ngứa, khó thở, chóng mặt, buồn nôn. Có gì thì báo ngay điều dưỡng, không đợi đến lần công khai hôm sau.
Thắc mắc hay gặp và cách xử lý
Không phải câu hỏi nào điều dưỡng cũng trả lời được. Quan trọng là biết chuyển đến đúng người.
| Thắc mắc | Điều dưỡng làm gì | Chuyển cho ai |
|---|---|---|
| “Hôm nay đâu có tiêm thuốc này” | Dừng lại, kiểm tra phiếu thực hiện và hỏi điều dưỡng đã làm | Báo điều dưỡng trưởng nếu không khớp |
| “Thuốc này dùng để làm gì?” | Giải thích công dụng chung | Bác sĩ nếu cần nói về chẩn đoán |
| “Sao đổi thuốc?” | Nói thuốc nào mới, thuốc nào dừng theo y lệnh | Bác sĩ giải thích lý do đổi |
| “Thuốc này có bảo hiểm trả không?” | Trả lời nếu biết chắc | Bộ phận tài chính hoặc bảo hiểm y tế của bệnh viện |
| “Nhà có mang thuốc theo, uống cùng được không?” | Ghi nhận, không cho dùng khi chưa hỏi | Bác sĩ phụ trách |
| “Ngày nào cũng ký, có cần không?” | Giải thích mục đích: biết mình dùng gì và kiểm tra cùng điều dưỡng | Không cần chuyển |
Câu đầu tiên trong bảng là câu quan trọng nhất. Đừng vội trấn an người nhà là họ nhớ nhầm; kiểm tra trước, kết luận sau.
Những kiểu làm cho có
Đưa phiếu cho người nhà ký mà không đọc. Người nhà ký vì nghĩ đó là thủ tục bắt buộc. Lớp kiểm tra an toàn mất hẳn.
Ký một lần cho nhiều ngày. Gom phiếu đến cuối tuần mới công khai. Người nhà không còn nhớ ngày nào dùng gì.
Công khai lúc người nhà vắng. Đọc cho người bệnh đang mệt, nửa ngủ nửa thức nghe rồi ghi đã công khai.
Gạt đi thắc mắc. “Bác sĩ cho thì cứ dùng” là câu trả lời làm người bệnh mất niềm tin và bỏ lỡ cơ hội phát hiện sai lệch.
Danh sách công khai khác y lệnh. Phiếu công khai in từ dữ liệu lĩnh thuốc, không phải từ y lệnh mới nhất. Khi bác sĩ đổi thuốc giữa ngày, hai danh sách lệch nhau.
Khi công khai phát hiện sai lệch
Nếu người nhà nói một thuốc trong danh sách không được dùng, hoặc ngược lại, đã dùng một thuốc không có trong danh sách, điều dưỡng xử lý như một nghi vấn sai sót. Kiểm tra tờ điều trị, phiếu thực hiện, hỏi điều dưỡng đã thực hiện. Nếu xác nhận có sai lệch, báo bác sĩ để đánh giá người bệnh, báo điều dưỡng trưởng và làm theo quy định báo cáo sự cố.
Nhiều sai lệch hoá ra là lỗi hành chính: lĩnh thuốc nhưng chưa dùng vì người bệnh đi chụp chiếu, hoặc dùng rồi nhưng chưa ghi. Dù vậy vẫn phải làm rõ và ghi lại, vì lỗi hành chính hôm nay có thể che một lỗi thật hôm sau. Ghi lý do thuốc chưa dùng theo hướng dẫn ở bài ghi phiếu chăm sóc.
Khi người bệnh từ chối một thuốc trong lúc công khai, điều dưỡng tách riêng tình huống đó, xử lý theo bài người bệnh từ chối thuốc hoặc thủ thuật.
Mẹo nhỏ để công khai không tốn thời gian
Chọn giờ cố định khi người nhà thường có mặt, báo trước cho cả buồng. Đi theo thứ tự giường, mang theo hồ sơ hoặc máy tính bảng có y lệnh mới nhất. Với người bệnh nằm lâu, thuốc không đổi nhiều ngày, phần đọc có thể ngắn, chỉ nhấn điểm thay đổi; nhưng vẫn hỏi “Hôm nay bác có thấy gì khác không”.
Một điều dưỡng làm công khai đều đặn sẽ thấy lượng câu hỏi vặt của người nhà trong ngày giảm rõ. Họ biết sẽ có một lúc cố định để hỏi, và biết điều dưỡng sẽ nói thật.
Câu hỏi thường gặp
Công khai thuốc hằng ngày là gì?
Là việc điều dưỡng cho người bệnh hoặc người nhà biết trong ngày người bệnh được dùng thuốc, vật tư, dịch vụ gì theo y lệnh, giải thích thắc mắc và đề nghị họ xác nhận theo mẫu của bệnh viện.
Người nhà có bắt buộc phải ký phiếu công khai thuốc không?
Bệnh viện thường đề nghị người bệnh hoặc người nhà ký xác nhận đã được công khai. Nếu còn thắc mắc chưa được giải đáp, người nhà có thể hỏi rõ trước khi ký và điều dưỡng ghi lại thắc mắc đó.
Điều dưỡng có được giải thích về liều thuốc khi công khai không?
Điều dưỡng giải thích công dụng chung của thuốc bằng lời thường. Các câu hỏi về liều, lý do chọn thuốc hay đổi thuốc nên được chuyển cho bác sĩ phụ trách trả lời.
Người nhà nói không thấy tiêm thuốc trong danh sách thì sao?
Điều dưỡng dừng lại kiểm tra tờ điều trị, phiếu thực hiện và hỏi người đã làm. Nếu đúng là sai lệch, báo bác sĩ, điều dưỡng trưởng và làm theo quy định báo cáo sự cố.
Người bệnh không có người nhà thì công khai thuốc thế nào?
Công khai trực tiếp với người bệnh nếu họ tỉnh táo. Nếu người bệnh không tiếp xúc được và không có người nhà, làm theo quy định của bệnh viện về người xác nhận thay và ghi chú rõ.