Khi gặp y lệnh không rõ hoặc nghi sai, điều dưỡng tạm chưa thực hiện phần đó, hỏi lại trực tiếp bác sĩ đã ra y lệnh hoặc bác sĩ trực, nói rõ mình thấy điểm nào chưa ổn, đề nghị bác sĩ sửa hoặc xác nhận trên tờ điều trị, rồi ghi lại việc đã hỏi. Không đoán ý, không tự sửa, không im lặng làm theo.
Người hỏi lại y lệnh không phải người gây khó dễ. Trong chuỗi dùng thuốc, điều dưỡng là chốt chặn cuối cùng trước khi thuốc vào người bệnh. Bài dưới đây đi qua các dạng y lệnh hay gây lăn tăn, cách mở lời với bác sĩ, cách ghi chép và những trường hợp cần báo lên điều dưỡng trưởng.
Những dạng y lệnh nên hỏi lại
Không phải cứ thấy lạ là sai. Nhưng các dạng sau đây đủ lý do để tạm dừng và hỏi.
| Dạng | Ví dụ dạng khuôn | Vì sao phải hỏi |
|---|---|---|
| Chữ khó đọc | Tên thuốc viết tắt, nét chữ có thể đọc thành hai thuốc khác nhau | Nhiều thuốc có tên gần giống nhau, đọc nhầm là phát nhầm thuốc |
| Thiếu thành phần | Có tên thuốc nhưng không ghi đường dùng, hoặc không ghi số lần trong ngày | Điều dưỡng không được tự điền phần còn thiếu |
| Mâu thuẫn trong cùng tờ | Một dòng ghi dừng, dòng dưới vẫn ghi tiếp tục cùng thuốc | Không biết bác sĩ muốn giữ dòng nào |
| Không hợp với người bệnh | Thuốc mà hồ sơ ghi người bệnh từng dị ứng; thuốc uống cho người đang nhịn ăn tuyệt đối | Có thể bác sĩ chưa biết thông tin mới |
| Khác hẳn thói quen | Hàm lượng hoặc số lần khác rõ so với những lần trước của chính người bệnh | Có thể là chủ ý, cũng có thể là lỗi ghi |
| Trùng lặp | Hai thuốc cùng nhóm tác dụng được ghi cùng lúc | Nguy cơ dùng gấp đôi tác dụng |
| Thiếu chữ ký, thiếu giờ | Y lệnh bổ sung không ký, không ghi giờ ra lệnh | Không xác định được ai chịu trách nhiệm, y lệnh có hiệu lực từ lúc nào |
Bảng chỉ nêu dạng, không nêu thuốc hay hàm lượng cụ thể. Điều dưỡng không cần chắc chắn y lệnh sai mới được hỏi; chỉ cần thấy chưa đủ rõ để làm cho an toàn.
Các bước xử trí khi nghi y lệnh có vấn đề
Thứ tự dưới đây áp dụng cho y lệnh viết trên hồ sơ trong tình huống không cấp cứu.
- Tạm dừng đúng phần nghi vấn. Không thực hiện dòng y lệnh đó. Các y lệnh khác rõ ràng vẫn làm bình thường.
- Tự kiểm tra một lượt. Đọc lại diễn biến bệnh, tiền sử dị ứng, kết quả xét nghiệm mới, y lệnh các ngày trước. Có khi điều thấy lạ đã được bác sĩ giải thích ngay trong phần diễn biến.
- Hỏi đồng nghiệp có kinh nghiệm nếu cần. Một điều dưỡng lâu năm đọc chữ bác sĩ quen tay nhanh hơn. Nhưng nếu đồng nghiệp cũng không chắc, vẫn phải hỏi bác sĩ, không “hai người cùng đoán”.
- Liên hệ bác sĩ đã ra y lệnh. Nếu bác sĩ đó không có mặt, liên hệ bác sĩ trực hoặc bác sĩ phụ trách buồng theo quy định của khoa.
- Nói rõ vấn đề, có dữ kiện. Nêu tên người bệnh, giường, dòng y lệnh nào, điểm nào chưa rõ, và thông tin liên quan (dị ứng, kết quả xét nghiệm, tình trạng hiện tại).
- Đề nghị bác sĩ sửa hoặc xác nhận trên tờ điều trị. Giải thích miệng là chưa đủ. Y lệnh sửa phải được bác sĩ ghi lại và ký.
- Ghi lại việc đã hỏi. Trên phiếu chăm sóc ghi giờ hỏi, hỏi ai, nội dung, kết quả. Nếu chậm thực hiện vì chờ trả lời, ghi rõ lý do chậm.
- Thực hiện theo y lệnh đã sửa hoặc đã xác nhận, rồi theo dõi người bệnh như bình thường.
Bước sáu là bước hay bị bỏ. Bác sĩ đang bận, nói “cứ làm như thế” rồi đi. Điều dưỡng làm theo, đến khi có chuyện thì trên hồ sơ không có dòng nào chứng minh y lệnh đã được xác nhận. Lịch sự nhưng kiên quyết đề nghị bác sĩ ghi lại là bảo vệ cả hai bên.
Mở lời với bác sĩ thế nào cho dễ nghe
Cách nói quyết định bác sĩ hợp tác hay khó chịu. Một vài câu mẫu dưới đây có thể chỉnh theo văn hoá từng khoa.
Câu mở đầu nên nêu sự việc, không nêu phán xét
Thay vì “Bác sĩ ghi sai rồi”, có thể nói: “Em xin hỏi lại y lệnh của bác giường số năm, dòng thuốc thứ ba em chưa đọc được đường dùng, bác sĩ xác nhận giúp em”. Câu nói chỉ ra đúng chỗ, không đổ lỗi, và đưa ra việc cần bác sĩ làm.
Khi nghi y lệnh không hợp với người bệnh
Có thể nói: “Hồ sơ ghi người bệnh từng dị ứng với nhóm thuốc này, sáng nay có y lệnh thuốc cùng nhóm, em hỏi lại trước khi dùng ạ”. Kèm dữ kiện giúp bác sĩ quyết định nhanh, và cho thấy điều dưỡng đã tự kiểm tra trước khi hỏi.
Khi bác sĩ trả lời qua loa
Nếu câu trả lời chưa giải quyết được điểm nghi vấn, nhắc lại một lần nữa bằng câu ngắn: “Vậy em giữ nguyên y lệnh này, bác sĩ ký xác nhận giúp em nhé”. Nếu bác sĩ vẫn không xác nhận, chuyển sang bước báo lên trên, không tự thực hiện.
Khi chính mình hiểu nhầm
Có lúc hỏi ra mới biết y lệnh đúng, mình đọc thiếu. Cảm ơn, ghi nhớ, không cần xin lỗi rối rít. Bác sĩ có kinh nghiệm hiểu rằng một điều dưỡng hay hỏi lại an toàn hơn một điều dưỡng không bao giờ hỏi.
Khi nào báo lên điều dưỡng trưởng
Có ba trường hợp nên báo lên. Thứ nhất, không liên hệ được bác sĩ ra y lệnh lẫn bác sĩ trực trong khoảng thời gian mà việc chậm thuốc có thể ảnh hưởng đến người bệnh. Thứ hai, bác sĩ xác nhận giữ nguyên y lệnh nhưng điều dưỡng vẫn thấy có nguy cơ rõ ràng cho người bệnh, ví dụ y lệnh trùng với tiền sử dị ứng đã ghi. Thứ ba, đã có sai sót xảy ra, dù người bệnh chưa bị ảnh hưởng.
Báo lên không phải để kiện cáo. Điều dưỡng trưởng có kênh trao đổi với trưởng khoa, có thể mời một bác sĩ khác cho ý kiến, và chịu trách nhiệm điều phối khi có bất đồng chuyên môn. Một điều dưỡng mới không nên một mình gánh quyết định có dùng hay không dùng thuốc khi đang có bất đồng.
Khi báo, nói theo trình tự: người bệnh nào, y lệnh nào, đã hỏi ai lúc mấy giờ, câu trả lời ra sao, mình lo điều gì. Trình tự gọn giúp người nghe nắm được ngay và không phải hỏi lại.
Những điều không nên làm
Không tự sửa y lệnh. Kể cả khi chắc chắn bác sĩ viết nhầm và biết đúng phải là gì, điều dưỡng không gạch, không viết đè lên tờ điều trị.
Không đoán theo thói quen. “Thuốc này lúc nào cũng tiêm tĩnh mạch” là suy nghĩ nguy hiểm khi y lệnh không ghi đường dùng. Mỗi lần phải theo y lệnh của lần đó.
Không hỏi qua người trung gian. Nhờ hộ lý, sinh viên hoặc người nhà chuyển lời cho bác sĩ dễ làm câu hỏi méo đi. Điều dưỡng hỏi trực tiếp.
Không im lặng bỏ qua. Không làm và cũng không báo là lỗi thứ hai, nặng không kém làm sai. Người bệnh bị chậm thuốc mà không ai biết lý do.
Không tranh luận trước mặt người bệnh. Trao đổi ở bàn hành chính hoặc hành lang. Người bệnh nghe hai nhân viên y tế cãi nhau về thuốc của mình sẽ mất niềm tin vào cả điều trị.
Ghi chép sau khi đã hỏi lại
Trên phiếu chăm sóc, một dòng ghi đủ có dạng: giờ phút; nội dung: hỏi lại bác sĩ họ tên gì về y lệnh nào; lý do hỏi; kết quả: bác sĩ sửa y lệnh hoặc xác nhận giữ nguyên, đã ký trên tờ điều trị; thời điểm thực hiện sau khi được xác nhận. Không cần viết dài, nhưng phải đủ để người đọc sau hiểu chuyện gì đã xảy ra.
Nếu việc hỏi lại phát hiện một sai sót suýt xảy ra, nhiều bệnh viện khuyến khích ghi báo cáo sự cố tự nguyện. Báo cáo dạng này không nhằm phạt ai, mà giúp khoa nhìn thấy những điểm dễ nhầm để sửa mẫu biểu, sửa quy trình. Cách ghi phiếu cho gọn và đủ được bàn kỹ ở bài ghi phiếu chăm sóc.
Tình huống đặc biệt: y lệnh nghi sai trong lúc người bệnh đang xấu đi
Nếu người bệnh có dấu hiệu nguy kịch như khó thở tăng nhanh, tụt huyết áp, lơ mơ, co giật, ưu tiên là gọi bác sĩ ngay và xử trí cấp cứu theo quy trình của khoa. Lúc bác sĩ có mặt, điều dưỡng nêu luôn y lệnh đang nghi vấn để bác sĩ xem xét cùng lúc với đánh giá người bệnh.
Trong cấp cứu, bác sĩ thường ra y lệnh miệng. Điều dưỡng nhắc lại to, rõ tên thuốc và đường dùng trước khi làm, và đề nghị bác sĩ ghi bổ sung ngay sau khi tình hình ổn. Chi tiết quy trình này nằm ở bài nhận y lệnh miệng trong cấp cứu.
Câu hỏi thường gặp
Điều dưỡng có quyền từ chối thực hiện y lệnh không?
Điều dưỡng có trách nhiệm hỏi lại và tạm chưa thực hiện y lệnh không rõ hoặc có nguy cơ rõ ràng cho người bệnh, đồng thời báo bác sĩ và điều dưỡng trưởng. Việc này khác với tự ý bỏ y lệnh mà không báo ai.
Chữ bác sĩ khó đọc thì có nên nhờ đồng nghiệp đọc giúp?
Có thể nhờ đồng nghiệp đọc giúp, nhưng nếu cả hai vẫn chưa chắc thì phải hỏi trực tiếp bác sĩ. Không thực hiện y lệnh dựa trên phỏng đoán của hai người.
Bác sĩ trả lời miệng rằng y lệnh đúng rồi thì đã đủ chưa?
Chưa đủ. Nên đề nghị bác sĩ xác nhận hoặc sửa trên tờ điều trị và ký. Điều dưỡng ghi lại giờ hỏi, người được hỏi và kết quả trên phiếu chăm sóc.
Chậm thuốc vì chờ bác sĩ trả lời thì ai chịu trách nhiệm?
Điều dưỡng ghi rõ giờ phát hiện, giờ hỏi và lý do chậm trên phiếu chăm sóc. Nếu không liên hệ được bác sĩ trong thời gian có thể ảnh hưởng người bệnh, báo điều dưỡng trưởng để điều phối.
Có cần viết báo cáo sự cố khi chỉ suýt xảy ra sai sót không?
Nhiều bệnh viện khuyến khích báo cáo cả sự cố suýt xảy ra, vì đây là nguồn thông tin để sửa quy trình. Làm theo quy định báo cáo sự cố của bệnh viện nơi mình làm việc.