Ba kiểm tra là kiểm tra họ tên người bệnh, tên thuốc và liều dùng; năm đối chiếu là đối chiếu số giường hoặc số phòng, nhãn thuốc, đường dùng, chất lượng thuốc và thời gian dùng. Điều dưỡng làm việc này ba lần: lúc lấy thuốc, lúc chuẩn bị và ngay bên giường trước khi đưa thuốc cho người bệnh.
Đây là quy tắc quen thuộc trong đào tạo điều dưỡng ở Việt Nam, song hành với nhóm nguyên tắc “đúng” mà sách điều dưỡng quốc tế hay dùng: đúng người bệnh, đúng thuốc, đúng liều, đúng đường dùng, đúng thời gian, và các mục mở rộng như đúng ghi chép. Hai cách gọi cùng nhắm một mục đích. Bài này không nêu liều thuốc nào; phần “liều” ở đây là đối chiếu với y lệnh, không phải tự tính.
Ba kiểm tra và năm đối chiếu, từng mục nghĩa là gì
Mỗi mục đều có một câu hỏi thực hành đằng sau. Thuộc lòng tên mục chưa đủ, phải biết mình đang kiểm cái gì.
| Mục | Kiểm cái gì | Kiểm bằng cách nào |
|---|---|---|
| Kiểm tra họ tên người bệnh | Người nhận thuốc có đúng là người được ra y lệnh không | Hỏi người bệnh tự nói họ tên và năm sinh, nhìn vòng tay, so với hồ sơ |
| Kiểm tra tên thuốc | Thuốc cầm trên tay có đúng tên thuốc trong y lệnh không | Đọc tên trên vỉ, lọ, ống; so với y lệnh, không so với trí nhớ |
| Kiểm tra liều dùng | Hàm lượng và số lượng chuẩn bị có khớp y lệnh không | Đọc hàm lượng trên bao bì, đếm số viên hoặc ống, so với y lệnh |
| Đối chiếu số giường, số phòng | Thuốc có đặt đúng ngăn, đúng khay của giường đó không | So số giường trên khay với hồ sơ, nhưng luôn kèm kiểm tra họ tên |
| Đối chiếu nhãn thuốc | Nhãn còn nguyên, đọc được, đúng thuốc | Không dùng thuốc mất nhãn, nhãn mờ hoặc đã bị bóc |
| Đối chiếu đường dùng | Uống, tiêm bắp, tiêm tĩnh mạch, nhỏ, bôi… có khớp y lệnh không | Đọc đường dùng trên y lệnh và trên bao bì thuốc |
| Đối chiếu chất lượng thuốc | Thuốc còn hạn, không đổi màu, không vẩn đục, vỉ không rách | Nhìn hạn dùng, nhìn tận mắt thuốc trước khi đưa |
| Đối chiếu thời gian dùng | Đúng giờ, đúng lúc so với bữa ăn, đúng khoảng cách với lần trước | So với y lệnh và với lần dùng gần nhất ghi trên hồ sơ |
Kiểm tra họ tên luôn đi kèm ít nhất hai thông tin nhận dạng, thường là họ tên và năm sinh. Số giường không phải thông tin nhận dạng, vì người bệnh có thể đổi giường trong đêm.
Ba thời điểm kiểm: không phải chỉ một lần
Trong thực hành, quy tắc chỉ có tác dụng khi được lặp lại ở ba thời điểm khác nhau. Mỗi lần kiểm bắt được một loại lỗi.
- Lúc lấy thuốc ra khỏi tủ hoặc ngăn. Bắt lỗi lấy nhầm lọ, nhầm hàm lượng, nhầm thuốc có tên gần giống.
- Lúc chuẩn bị xong, trước khi đặt vào khay hoặc xe thuốc. Bắt lỗi đếm sai số viên, pha nhầm, để lẫn thuốc giữa hai người bệnh.
- Ngay bên giường, trước khi đưa thuốc. Bắt lỗi nhầm người bệnh, nhầm thời điểm (người bệnh vừa được ca trước cho dùng, người bệnh đang nhịn ăn), và phát hiện tình trạng mới khiến cần hỏi lại bác sĩ.
Lần thứ ba quan trọng nhất và cũng hay bị bỏ nhất, vì đến giường bệnh là lúc điều dưỡng vội và người nhà hỏi liên tục. Chính vì thế nên giữ một câu nói cố định ở bước này, nói như phản xạ.
Câu nói mẫu bên giường bệnh
Câu nói lặp lại mỗi lần, với mọi người bệnh, kể cả người đã nằm ở khoa mười ngày và điều dưỡng đã quen mặt.
Xác định người bệnh
“Bác cho cháu hỏi họ tên đầy đủ và năm sinh của bác ạ.” Để người bệnh tự nói, không hỏi kiểu “Bác là ông A phải không?”, vì người bệnh mệt, nghe kém hoặc lú lẫn rất dễ gật đầu với mọi câu.
Giới thiệu thuốc
“Đây là thuốc bác sĩ cho bác dùng buổi sáng, có ba loại, uống sau ăn.” Người bệnh hay người nhà thường là người phát hiện ra thuốc lạ: “Ơ, hôm qua đâu có viên màu này”. Câu đó cần được coi là tín hiệu dừng lại kiểm tra, không phải gạt đi.
Hỏi điều thay đổi
“Từ sáng đến giờ bác có thấy gì khác không, có nổi mẩn, buồn nôn hay khó thở không?” Một câu hỏi ngắn giúp phát hiện phản ứng của lần dùng trước, trước khi cho dùng lần tiếp theo.
Với người bệnh không trả lời được
Người bệnh hôn mê, trẻ nhỏ, người lú lẫn: kiểm tra vòng tay, hỏi người nhà, đối chiếu hồ sơ. Không dựa vào một nguồn duy nhất.
Các nguyên tắc “đúng” mở rộng
Nhiều tài liệu điều dưỡng liệt kê số lượng “đúng” khác nhau. Con số không quan trọng bằng việc mỗi mục được làm thật.
Đúng người bệnh. Tương ứng với kiểm tra họ tên và đối chiếu giường, dùng ít nhất hai thông tin nhận dạng.
Đúng thuốc. Đọc tên thuốc ba lần ở ba thời điểm. Cảnh giác với thuốc có tên hoặc bao bì gần giống nhau.
Đúng liều. Đúng như y lệnh, không làm tròn, không tự chia. Khi y lệnh có vẻ khác thường, hỏi lại chứ không tự sửa.
Đúng đường dùng. Thuốc tiêm tĩnh mạch, tiêm bắp, uống, nhỏ mắt, bôi ngoài da không thay thế nhau được.
Đúng thời gian. Theo giờ y lệnh và quy định của khoa về khoảng cho phép sớm hoặc muộn. Ghi giờ thật.
Đúng ghi chép. Ghi sau khi người bệnh đã dùng, không ghi trước. Thuốc không dùng được thì ghi lý do.
Đúng quyền của người bệnh. Người bệnh được biết mình dùng thuốc gì, để làm gì và có quyền hỏi lại. Nếu người bệnh từ chối, điều dưỡng không ép, giải thích và báo bác sĩ.
Những chỗ hay làm cho có
Đọc tên người bệnh thay vì để người bệnh tự nói. Đây là lỗi phổ biến nhất. Người bệnh nằm viện lâu thường trả lời “dạ” với mọi câu gọi tên.
Soạn thuốc cho cả buồng rồi phát theo vị trí. Khay để theo thứ tự giường, ai nằm đâu phát đó, không hỏi tên. Một người bệnh đổi giường là cả dãy lệch theo.
Bóc thuốc khỏi vỉ từ sớm. Viên thuốc rời khỏi vỉ mất tên, mất hạn dùng. Đến bên giường không còn gì để đối chiếu. Nên giữ thuốc trong vỉ hoặc bao bì đến lúc đưa cho người bệnh, trừ khi quy định khoa khác.
Để người nhà cầm thuốc về cho người bệnh uống sau. Điều dưỡng không chứng kiến người bệnh dùng thuốc nhưng vẫn ghi “đã thực hiện”. Nếu người bệnh nôn, quên hoặc cất đi, hồ sơ sai.
Bỏ qua câu nói của người bệnh. “Thuốc này lạ quá” là một tín hiệu an toàn. Dừng lại, kiểm tra lại y lệnh, có khi y lệnh mới thật, có khi phát nhầm.
Sau khi người bệnh dùng thuốc
Quy tắc không kết thúc ở lúc đưa thuốc. Với thuốc uống, chờ người bệnh uống xong nếu được, đặc biệt người già, người lú lẫn, người có nguy cơ cất giữ thuốc. Với thuốc tiêm, quan sát người bệnh trong những phút đầu, nhất là lần đầu dùng thuốc mới.
Ghi thực hiện ngay sau đó, đúng giờ thật, kèm nhận định nếu có điều đáng chú ý. Cách ghi cho đủ đã trình bày trong bài ghi phiếu chăm sóc sau khi thực hiện y lệnh.
Nếu có dấu hiệu nghi phản ứng thuốc như nổi mẩn, ngứa nhiều, khó thở, phù môi mặt, tụt huyết áp, điều dưỡng dừng thuốc đang dùng nếu đang truyền, gọi bác sĩ ngay và xử trí theo quy trình xử trí phản vệ của khoa. Đây là tình huống không chờ đợi.
Áp dụng khi đông việc
Khoa đông, một điều dưỡng phát thuốc cho nhiều người bệnh, quy tắc rất dễ bị rút gọn. Cách giữ được là chia nhỏ: soạn thuốc cho từng người bệnh, kiểm xong người này mới sang người khác; không mang thuốc của nhiều người trong tay cùng lúc khi bước vào buồng; giữ hồ sơ hoặc phiếu thuốc đi cùng xe thuốc để đối chiếu tại giường.
Nếu bị gián đoạn giữa chừng, ví dụ người nhà gọi, chuông báo, bác sĩ hỏi, thì khi quay lại bắt đầu kiểm lại người bệnh đang dở từ đầu. Gián đoạn là thời điểm sai sót hay xảy ra nhất. Thứ tự xử lý khi có nhiều việc cùng đổ đến được bàn ở bài sắp xếp ưu tiên khi nhiều y lệnh cùng lúc.
Câu hỏi thường gặp
Ba kiểm tra năm đối chiếu gồm những gì?
Ba kiểm tra là họ tên người bệnh, tên thuốc và liều dùng. Năm đối chiếu là số giường hoặc phòng, nhãn thuốc, đường dùng, chất lượng thuốc và thời gian dùng thuốc, so với y lệnh.
Nguyên tắc 5 đúng khác gì ba kiểm tra năm đối chiếu?
Hai cách gọi cùng mục đích an toàn dùng thuốc. Năm đúng gồm đúng người bệnh, đúng thuốc, đúng liều, đúng đường dùng, đúng thời gian; ba kiểm tra năm đối chiếu là cách diễn đạt quen thuộc trong đào tạo điều dưỡng Việt Nam.
Vì sao phải để người bệnh tự nói họ tên?
Người bệnh mệt, nghe kém hoặc lú lẫn rất dễ gật đầu khi được gọi một cái tên. Để họ tự nói họ tên và năm sinh, rồi so với vòng tay và hồ sơ, mới thật sự xác định đúng người.
Có cần kiểm tra lại khi đã quen người bệnh nhiều ngày?
Vẫn cần. Thói quen bỏ kiểm tra với người quen mặt là nguồn sai sót hay gặp, nhất là khi người bệnh đổi giường hoặc trong khoa có người trùng tên.
Người bệnh nói thuốc hôm nay lạ thì điều dưỡng làm gì?
Dừng lại, chưa đưa thuốc, kiểm tra lại y lệnh mới nhất trên tờ điều trị. Nếu đúng là y lệnh mới, giải thích cho người bệnh; nếu không khớp, tách thuốc ra và báo bác sĩ.