Các chỉ định thăm dò trong cùng ngày phải làm theo thứ tự vì việc làm trước có thể làm hỏng kết quả việc làm sau: ăn uống làm sai xét nghiệm lúc đói, thuốc cản quang và chất uống khi chụp làm nhiễu siêu âm, kháng sinh dùng trước làm cấy máu khó mọc vi khuẩn.
Người nhà hay thắc mắc vì sao sáng chưa được đi siêu âm mà phải chờ chiều, hay vì sao chụp cắt lớp xong rồi mới được ăn. Đằng sau những sắp xếp đó là một vài nguyên tắc khá đơn giản. Biết các nguyên tắc này, người nhà sẽ không tự ý cho ăn sai lúc, không đưa người bệnh đi sai chỗ và không bực bội vô cớ.
Những cặp thăm dò hay phải xếp trước sau
Danh sách dưới không đầy đủ, chỉ là những trường hợp người nhà hay gặp. Thứ tự cuối cùng do bác sĩ và các khoa liên quan quyết định.
| Hai việc trong cùng ngày | Thường làm trước | Lý do |
|---|---|---|
| Lấy máu lúc đói và các thăm dò khác | Lấy máu lúc đói | Để người bệnh được ăn sớm, và để không có gì ảnh hưởng chỉ số lúc đói |
| Cấy máu và mũi kháng sinh đầu tiên | Cấy máu | Kháng sinh vào trước có thể làm vi khuẩn khó mọc trong mẫu cấy, kết quả âm tính giả |
| Xét nghiệm chức năng thận và chụp có tiêm thuốc cản quang | Xét nghiệm thận | Bác sĩ cần biết thận trước khi tiêm thuốc |
| Siêu âm bụng và chụp hoặc soi có bơm hơi, uống chất cản quang | Siêu âm bụng | Hơi và chất cản quang trong ruột làm siêu âm khó nhìn |
| Chụp cắt lớp bụng và chụp đường tiêu hoá có uống barit | Chụp cắt lớp | Barit còn đọng trong ruột tạo nhiễu mạnh trên ảnh cắt lớp |
| Xạ hình tuyến giáp và chụp có thuốc cản quang chứa i-ốt | Xạ hình tuyến giáp | I-ốt từ thuốc cản quang có thể ảnh hưởng kết quả xạ hình trong một thời gian |
| Thăm dò cần người bệnh hợp tác và thủ thuật có gây mê | Thăm dò cần hợp tác | Sau gây mê người bệnh còn lơ mơ, khó nín thở, khó làm theo hướng dẫn |
Một số cặp có thể đổi thứ tự trong cấp cứu, khi chờ đợi nguy hiểm hơn cái lợi của thứ tự chuẩn. Ví dụ người bệnh đang sốc nhiễm trùng thì kháng sinh không chờ quá lâu chỉ vì chưa lấy được cấy máu.
Ai xếp lịch, và vì sao người nhà ít khi được chọn giờ
Bác sĩ ra y lệnh, điều dưỡng liên hệ
Bác sĩ điều trị quyết định làm gì. Điều dưỡng của khoa gửi chỉ định đi các khoa cận lâm sàng, nhận lịch hẹn, báo người bệnh chuẩn bị. Ở nhiều bệnh viện, việc gửi và nhận lịch làm qua hệ thống máy tính.
Khoa thăm dò có hàng đợi riêng
Khoa chẩn đoán hình ảnh, phòng nội soi phục vụ cả bệnh viện, cả người nội trú lẫn ngoại trú, cả ca cấp lẫn ca thường. Họ xếp theo mức độ gấp và năng lực máy. Người bệnh nội trú ổn định có thể được xếp vào khoảng trống giữa các ca khác, nên giờ cụ thể đôi khi chỉ biết trước một chút.
Người nhà nên làm gì
Hỏi điều dưỡng: hôm nay có những thăm dò gì, việc nào trước, có phải nhịn không, khi nào được ăn. Hỏi một lần cho đủ rồi để khoa điều phối. Nếu gia đình có việc phải vắng, báo trước để khoa biết ai đi cùng người bệnh.
Vì sao chờ ở khoa chụp chiếu lâu hơn dự kiến
Người nhà đẩy người bệnh xuống khoa chụp đúng giờ hẹn rồi chờ cả tiếng, trong khi có người đến sau mà vào trước. Lý do thường là ca cấp cứu được chen vào, ca chụp trước kéo dài vì người bệnh khó nằm yên hoặc cần chụp thêm, hoặc người bệnh có tiêm thuốc cản quang phải ngồi theo dõi sau chụp nên phòng chờ đông.
Trong lúc chờ, người nhà để ý người bệnh: có lạnh không, có cần đi vệ sinh không, có đau tăng không. Người bệnh nhịn ăn lâu, đặc biệt người đái tháo đường, có thể mệt lả; nếu thấy vã mồ hôi, run, lơ mơ thì báo ngay nhân viên tại khoa đó. Không cho ăn uống tự ý khi chưa chụp xong, vì có thể phải hoãn cả buổi.
Nếu chờ quá lâu mà không ai thông tin, hỏi nhẹ nhàng nhân viên tiếp đón: “Người bệnh nội trú khoa nội, hẹn lúc chín giờ, gia đình hỏi khoảng bao lâu nữa đến lượt ạ?”. Một câu hỏi rõ ràng thường được trả lời rõ ràng.
Đưa người bệnh sang khoa khác làm thăm dò: mang theo những gì
Với người bệnh nội trú, mỗi lần sang khoa khác là một lần dễ thiếu giấy tờ hoặc thiếu đồ cần thiết. Những thứ nên kiểm tra trước khi đi:
- Phiếu chỉ định hoặc hồ sơ mà điều dưỡng giao, đừng để rơi rớt giữa đường.
- Phiếu đồng ý đã ký nếu là thủ thuật cần ký.
- Kết quả cũ, đĩa ảnh lần chụp trước nếu bác sĩ dặn mang theo để so sánh.
- Áo khoác hoặc chăn mỏng, vì phòng máy thường lạnh.
- Đồ dùng cá nhân tối thiểu như kính, máy trợ thính nếu người bệnh cần nghe hướng dẫn, nhưng tháo trang sức, đồ kim loại để ở nhà hoặc giao người nhà giữ.
- Tã, khăn giấy nếu người bệnh không tự chủ đi vệ sinh.
Người bệnh đang thở oxy, đang truyền dịch bằng máy, đang theo dõi tim liên tục hay mới mổ phải có nhân viên y tế đi kèm. Người nhà không tự đẩy người bệnh đi, không tự tháo dây để “đi cho gọn”.
Một ngày có ba thăm dò: ví dụ cách xếp
Giả sử y lệnh trong ngày gồm lấy máu xét nghiệm lúc đói, siêu âm bụng và chụp cắt lớp bụng có tiêm thuốc cản quang. Một cách xếp hợp lý thường như sau:
- Sáng sớm, khi người bệnh còn đói: lấy máu, trong đó có xét nghiệm chức năng thận phục vụ cho lần chụp.
- Tiếp theo, khi bụng còn rỗng và chưa có chất cản quang: siêu âm bụng.
- Khi đã có kết quả thận và đến lượt: chụp cắt lớp có tiêm thuốc cản quang.
- Sau chụp, ngồi theo dõi một lúc rồi về khoa; ăn uống lại theo lời dặn, uống đủ nước nếu không bị hạn chế.
Trên thực tế, giờ của từng bước còn phụ thuộc hàng đợi ở các khoa. Nhưng logic trên giải thích vì sao người bệnh phải nhịn đến tận lúc chụp xong. Yêu cầu chuẩn bị riêng cho chụp cản quang có ở bài chuẩn bị trước khi chụp có thuốc cản quang, cho nội soi có ở bài chuẩn bị nội soi dạ dày, đại tràng.
Những việc người nhà hay làm sai khi có nhiều thăm dò
Cho ăn sau khi làm xong việc đầu tiên. Lấy máu xong, người nhà nghĩ đã xong nhịn, cho ăn ngay, trong khi chiều còn siêu âm bụng hoặc nội soi. Luôn hỏi “hôm nay còn gì phải nhịn nữa không” trước khi cho ăn.
Tự đưa người bệnh đi sớm cho kịp. Đưa đến khoa chụp khi khoa chưa gọi, thiếu hồ sơ, rồi phải quay về. Chờ điều dưỡng báo đến lượt.
Không báo khi về. Làm xong thăm dò, về giường mà không báo điều dưỡng; khoa không biết người bệnh đã về, đã được ăn chưa, có cần theo dõi gì sau thủ thuật.
Mang thức ăn theo cho người bệnh ăn ở khu chờ. Ăn trong lúc chờ chụp hoặc soi có thể khiến buổi thăm dò bị hoãn.
Dấu hiệu cần báo ngay trong ngày thăm dò
Ngày có nhiều thăm dò là ngày người bệnh di chuyển nhiều, nhịn lâu, dễ mệt. Báo ngay cho nhân viên y tế gần nhất, ở khoa mình hay khoa đang làm, nếu người bệnh khó thở, đau ngực, ngất hoặc gần ngất, vã mồ hôi lạnh, nổi mẩn ngứa sau tiêm thuốc, đau bụng dữ dội, chảy máu chỗ chọc kim không cầm. Khi đó mọi lịch hẹn đều xếp sau việc xử trí.
Người bệnh ngoại trú tự đi làm nhiều thăm dò trong ngày mà thấy những dấu hiệu nặng trên lúc đang trên đường hoặc đã về nhà thì gọi cấp cứu 115.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao phải siêu âm bụng trước khi nội soi hoặc chụp có uống thuốc?
Hơi bơm vào ruột khi nội soi và chất cản quang uống vào đều làm sóng siêu âm khó đi qua, hình mờ. Siêu âm trước khi bụng còn sạch cho hình rõ hơn.
Vì sao phải cấy máu trước khi tiêm kháng sinh?
Kháng sinh vào trước có thể làm vi khuẩn trong mẫu khó mọc, kết quả cấy âm tính dù người bệnh đang nhiễm trùng. Trừ khi quá gấp, bác sĩ thường cho lấy cấy máu trước.
Lấy máu xong có được ăn ngay không?
Chỉ khi trong ngày không còn thăm dò nào cần nhịn. Nếu còn siêu âm bụng, chụp cản quang hay nội soi, người bệnh phải tiếp tục nhịn. Hỏi điều dưỡng trước khi cho ăn.
Người nhà có được tự đưa người bệnh xuống khoa chụp không?
Với người bệnh nhẹ, người nhà thường được đi cùng khi điều dưỡng báo đến lượt, mang đủ hồ sơ. Người đang thở oxy, truyền dịch bằng máy hoặc theo dõi tim phải có nhân viên y tế đi kèm.
Vì sao hẹn chụp lúc chín giờ mà chờ đến trưa?
Khoa chụp phục vụ cả bệnh viện, ca cấp cứu được chen vào và ca trước có thể kéo dài. Trong lúc chờ, để ý người bệnh và hỏi nhân viên tiếp đón nếu chờ quá lâu.