Nội soi dạ dày cần dạ dày rỗng nên y lệnh chủ yếu là nhịn ăn; nội soi đại tràng cần lòng ruột sạch nên y lệnh gồm ăn ít bã từ hôm trước và uống thuốc làm sạch ruột theo lịch. Thuốc chống đông, thuốc tiểu đường và gây mê đều phải được bác sĩ dặn riêng.
Phần lớn ca soi phải hẹn lại là do chuẩn bị chưa đạt: dạ dày còn thức ăn, ruột còn phân. Soi lại nghĩa là thêm một lần nhịn, thêm một lần uống thuốc làm sạch, thêm một ngày nằm viện. Bài này giải thích từng dòng y lệnh chuẩn bị, để người nhà giúp người bệnh làm đúng ngay từ lần đầu.
Hai loại nội soi, hai kiểu chuẩn bị
Người nhà hay lẫn yêu cầu của hai loại nội soi tiêu hoá phổ biến nhất. Bảng sau nêu điểm khác nhau chính; thời gian cụ thể theo hướng dẫn của khoa.
| Nội dung | Nội soi dạ dày | Nội soi đại tràng |
|---|---|---|
| Cần đạt được gì | Dạ dày rỗng để nhìn rõ niêm mạc, tránh trào ngược sặc | Lòng ruột sạch phân để nhìn thấy niêm mạc và tổn thương nhỏ |
| Ăn uống trước soi | Nhịn ăn vài giờ, thường từ tối hôm trước nếu soi buổi sáng | Ăn ít bã, ăn lỏng từ hôm trước, sau đó nhịn theo lịch |
| Thuốc làm sạch | Không cần | Uống theo lịch khoa dặn, thường chia nhiều lần |
| Dấu hiệu đã sẵn sàng | Đã nhịn đủ thời gian | Đi ngoài ra nước trong hoặc vàng nhạt, không còn cặn |
| Sau soi thường gặp | Rát họng nhẹ, ợ hơi | Chướng bụng, đầy hơi |
Nếu cùng một buổi soi cả dạ dày lẫn đại tràng, người bệnh chuẩn bị theo yêu cầu khắt khe hơn của nội soi đại tràng.
Y lệnh làm sạch ruột trước nội soi đại tràng: từng bước có lý do
Đây là phần khó nhất và cũng là phần người nhà giúp được nhiều nhất.
Chế độ ăn ít bã từ hôm trước
Rau xanh, trái cây có hạt, ngũ cốc nguyên hạt để lại nhiều bã trong ruột, khó rửa sạch. Hôm trước soi, khoa thường dặn ăn cháo trắng, cơm nhão, bánh mì trắng, thịt nạc, trứng, rồi chuyển sang ăn lỏng. Tránh thực phẩm và đồ uống có màu đỏ, tím vì dễ nhầm với máu khi soi.
Uống thuốc làm sạch ruột theo giờ
Thuốc làm sạch thường pha với nhiều nước và uống chia thành nhiều lần theo giờ khoa dặn. Lịch chia lần như vậy giúp làm sạch tốt hơn và đỡ mệt hơn uống dồn. Người nhà giúp canh giờ, khuyến khích uống đều từng cốc, không pha theo kiểu tự nghĩ và không tự bỏ bớt vì thấy “đi nhiều rồi”.
Đi ngoài đến khi ra nước trong
Sau khi uống, người bệnh sẽ đi ngoài nhiều lần, từ phân lỏng chuyển dần sang nước vàng nhạt, trong. Đến lúc đó mới là sạch. Nếu gần giờ soi mà vẫn ra phân đặc hoặc nước đục nhiều cặn, báo điều dưỡng ngay để khoa quyết định có cần bổ sung hay dời lịch.
Người nhà để ý gì khi người bệnh uống thuốc làm sạch ruột
Đi ngoài nhiều lần trong vài giờ là chuyện mệt với người già, người yếu. Những điều nên làm:
- Để bô hoặc ghế bô cạnh giường nếu đường ra nhà vệ sinh xa, ban đêm luôn có người đi kèm, vì đây là lúc dễ ngã nhất.
- Cho uống thêm nước trong được phép, như nước lọc, nước đường, nước canh trong không cái, để bù nước, trừ khi có y lệnh hạn chế nước.
- Vệ sinh nhẹ nhàng vùng hậu môn bằng khăn mềm, nước ấm; đi ngoài nhiều dễ làm rát da.
- Báo điều dưỡng nếu người bệnh nôn nhiều không uống được, chóng mặt khi đứng dậy, tim đập nhanh, tiểu rất ít hoặc đau bụng dữ dội.
- Ghi nhận màu và độ trong của lần đi ngoài gần giờ soi để trả lời khi điều dưỡng hỏi.
Người đang có y lệnh hạn chế nước vì bệnh tim, bệnh thận phải hỏi kỹ cách uống thuốc làm sạch; khoa thường có điều chỉnh riêng cho nhóm này.
Thuốc đang dùng: phải báo trước nhiều ngày, không phải sáng hôm soi
Với người nội trú, việc này thường đã nằm trong y lệnh. Nhưng nếu người bệnh còn tự uống thuốc mang từ nhà, phải báo ngay.
Thuốc chống đông, thuốc chống kết tập tiểu cầu. Nếu trong lúc soi cần sinh thiết hoặc cắt polyp, thuốc làm máu khó đông có thể gây chảy máu. Ngưng hay giữ thuốc, ngưng từ khi nào, là quyết định của bác sĩ sau khi cân nhắc nguy cơ tắc mạch nếu ngưng. Người bệnh không tự bỏ thuốc.
Thuốc điều trị đái tháo đường. Khi nhịn ăn và đang uống thuốc làm sạch, nguy cơ hạ đường máu tăng lên. Bác sĩ sẽ dặn cách dùng thuốc hôm trước và hôm soi.
Thuốc sắt và một số thuốc khác. Có thuốc làm phân đen, dính niêm mạc, gây khó nhìn khi soi. Khoa có thể dặn tạm ngưng trước vài ngày. Người nhà mang toàn bộ thuốc đang dùng cho bác sĩ xem.
Nội soi có gây mê hoặc an thần: thêm những yêu cầu gì
Nhiều nơi có nội soi gây mê hoặc dùng thuốc an thần để người bệnh ngủ trong lúc soi. Khi đó yêu cầu nhịn ăn và nhịn uống thường chặt hơn, vì người đang ngủ mê mà dạ dày còn thức ăn hoặc nước có thể trào ngược vào phổi. Giờ ngưng uống nước lọc sẽ được dặn riêng, người nhà ghi rõ lại.
Bác sĩ gây mê có thể khám trước, hỏi tiền sử dị ứng, bệnh tim phổi, lần gây mê trước. Người bệnh có răng giả tháo lắp phải tháo ra trước khi vào phòng soi. Sơn móng tay sẫm màu có thể làm máy đo oxy ở đầu ngón tay đọc sai, nhiều nơi dặn chùi đi.
Sau gây mê, người bệnh có thể còn lơ mơ, chóng mặt vài giờ. Không cho tự đi lại một mình, không ăn uống ngay khi chưa tỉnh hẳn và chưa được phép. Người bệnh soi ngoại trú rồi về trong ngày thì không tự lái xe, không làm việc cần tỉnh táo trong phần còn lại của ngày.
Buổi sáng ngày soi: thứ tự gọn gàng
Để không cuống lên vào phút chót, người nhà có thể đi theo thứ tự sau:
- Kiểm tra lại giờ nhịn ăn, nhịn uống đã đúng chưa; hỏi điều dưỡng về thuốc buổi sáng.
- Cho người bệnh đi vệ sinh, thay quần áo bệnh viện, tháo trang sức, răng giả tháo lắp, kính.
- Mang theo hồ sơ bệnh án, phiếu chỉ định, phiếu đồng ý đã ký, kết quả xét nghiệm đông máu nếu khoa yêu cầu.
- Báo với nhân viên phòng soi nếu người bệnh có thay đổi trong đêm: sốt, đau ngực, khó thở, nôn nhiều, chuẩn bị ruột chưa sạch.
- Ngồi chờ ở khu vực người nhà, giữ điện thoại để nhân viên gọi khi soi xong.
Khi y lệnh có thêm chụp chiếu hay xét nghiệm khác cùng ngày, khoa sẽ xếp thứ tự để việc này không làm hỏng việc kia; xem bài thứ tự các chỉ định thăm dò trong ngày.
Sau khi soi: điều gì bình thường, điều gì phải báo
Sau soi dạ dày, họng có thể rát nhẹ, hơi khó nuốt trong ngày do ống soi và thuốc xịt tê họng. Chỉ cho uống nước khi đã hết cảm giác tê, uống ngụm nhỏ thử trước. Sau soi đại tràng, bụng chướng, đầy hơi, muốn trung tiện là do khí được bơm vào trong lúc soi; đi lại nhẹ nhàng giúp hơi thoát ra.
Nếu lúc soi có lấy mẫu sinh thiết, kết quả giải phẫu bệnh thường phải chờ vài ngày. Bác sĩ nội soi có thể nói sơ bộ những gì nhìn thấy, còn kết luận cuối cùng chờ kết quả mẫu mô; ai là người giải thích có ở bài kết quả xét nghiệm về đâu, ai giải thích.
Báo bác sĩ ngay nếu sau soi có đau bụng dữ dội tăng dần, bụng cứng, sốt, nôn ra máu, đi ngoài ra máu nhiều hoặc phân đen, choáng váng. Người đã về nhà mà gặp các dấu hiệu này kèm vã mồ hôi, ngất, khó thở thì gọi cấp cứu 115, mang theo giấy kết quả nội soi.
Câu hỏi thường gặp
Nội soi dạ dày phải nhịn ăn bao lâu?
Thường nhịn vài giờ trước soi, nếu soi buổi sáng thì nhịn từ tối hôm trước. Có gây mê thì yêu cầu nhịn ăn, nhịn uống chặt hơn. Làm theo đúng giờ khoa đã dặn.
Uống thuốc làm sạch ruột thế nào là đạt?
Đạt khi đi ngoài ra nước trong hoặc vàng nhạt, không còn cặn phân. Nếu gần giờ soi mà vẫn ra phân đặc hoặc nước đục, báo điều dưỡng để khoa quyết định bổ sung hay dời lịch.
Đang dùng thuốc chống đông có nội soi được không?
Thường vẫn soi được, nhưng bác sĩ phải biết trước để quyết định có tạm ngưng thuốc không, ngưng từ khi nào. Người bệnh không tự bỏ thuốc chống đông vì có thể gây tắc mạch.
Trước nội soi đại tràng nên ăn gì?
Hôm trước thường ăn ít bã như cháo trắng, cơm nhão, thịt nạc, trứng, rồi chuyển sang ăn lỏng. Tránh rau nhiều xơ, trái cây có hạt và đồ ăn uống màu đỏ, tím.
Sau nội soi bao lâu thì được ăn?
Sau soi dạ dày, chờ hết tê họng rồi uống thử ngụm nước nhỏ trước khi ăn. Nếu có gây mê, chờ tỉnh hẳn và được nhân viên cho phép. Bác sĩ có thể dặn thêm nếu có sinh thiết hay cắt polyp.
Nội soi xong bụng chướng có sao không?
Chướng bụng, đầy hơi sau soi đại tràng là do khí bơm vào khi soi, thường giảm dần khi đi lại và trung tiện. Đau bụng dữ dội tăng dần, bụng cứng hoặc sốt thì phải báo bác sĩ ngay.