Xét nghiệm cấp là xét nghiệm bác sĩ cần kết quả sớm để quyết định điều trị ngay, nên mẫu được lấy ngay và phòng xét nghiệm chạy ưu tiên. Xét nghiệm thường quy dùng để theo dõi định kỳ, lấy theo giờ cố định của khoa và chạy theo lượt bình thường.
Sự khác nhau không nằm ở loại xét nghiệm mà ở mức độ gấp. Cùng một xét nghiệm điện giải đồ có thể là cấp với người đang lơ mơ, nhưng là thường quy với người đang ổn định chờ ngày ra viện. Hiểu điều này giúp người nhà biết vì sao người bệnh của mình chờ kết quả lâu hơn giường bên cạnh.
So sánh nhanh hai loại y lệnh xét nghiệm
Cách ghi và tên gọi khác nhau giữa các bệnh viện, nhưng logic chung như sau:
| Tiêu chí | Xét nghiệm cấp | Xét nghiệm thường quy |
|---|---|---|
| Mục đích | Có kết quả để quyết định điều trị ngay | Theo dõi diễn biến, kiểm tra định kỳ, chuẩn bị cho bước tiếp theo |
| Thời điểm lấy mẫu | Ngay khi có y lệnh, bất kể giờ nào | Theo khung giờ cố định, thường là sáng sớm |
| Cách đánh dấu | Phiếu hoặc lệnh trên máy được đánh dấu cấp, khẩn hoặc ưu tiên theo quy định của bệnh viện | Không đánh dấu ưu tiên |
| Chuyển mẫu | Gửi ngay, có khi người chuyển mang tay đến phòng xét nghiệm | Gom theo lượt chuyển của khoa |
| Thời gian có kết quả | Ngắn, thường tính bằng giờ hoặc nhanh hơn, tùy xét nghiệm và nơi làm | Trong ngày hoặc theo lịch của phòng xét nghiệm |
| Ai được báo khi có kết quả | Bác sĩ trực hoặc bác sĩ điều trị được báo ngay, nhất là khi có giá trị nguy hiểm | Bác sĩ xem trên hệ thống ở buổi đi buồng |
Điều người nhà hay bỏ qua: “cấp” không có nghĩa là có kết quả trong vài phút cho mọi xét nghiệm. Nó có nghĩa là mẫu được xếp lên đầu hàng đợi.
Khi nào bác sĩ thường cho xét nghiệm cấp
Y lệnh cấp xuất hiện khi chậm kết quả có thể làm chậm một quyết định quan trọng. Một số tình huống điển hình:
- Người bệnh mới vào khoa cấp cứu với đau ngực, khó thở, lơ mơ, co giật, đau bụng dữ dội.
- Nghi chảy máu trong: cần biết ngay mức hồng cầu và khả năng đông máu.
- Người bệnh đang điều trị nội trú bỗng xấu đi: sốt cao rét run, tụt huyết áp, tiểu ít hẳn, thay đổi tri giác.
- Nghi rối loạn điện giải nặng, nhất là kali, vì có thể ảnh hưởng nhịp tim.
- Trước một ca mổ hoặc thủ thuật cấp cứu.
- Theo dõi sát sau một can thiệp, ví dụ sau truyền máu, sau khi bù điện giải nhanh.
Ngược lại, các xét nghiệm kiểm tra chức năng gan thận định kỳ, kiểm tra lại công thức máu ở người đang ổn, xét nghiệm trước ra viện, mỡ máu, chỉ số theo dõi bệnh mạn tính đều thường được làm thường quy. Lý do lấy máu lặp lại hằng ngày được giải thích ở bài vì sao phải lấy máu nhiều lần khi nằm viện.
Vì sao không thể cho mọi xét nghiệm đều là cấp
Người nhà đôi khi đề nghị “làm cấp giúp cho nhanh” vì nóng lòng. Lời đề nghị này dễ hiểu, nhưng quyết định cấp hay không là quyết định chuyên môn.
Hàng đợi ưu tiên chỉ có tác dụng khi nó ngắn
Phòng xét nghiệm có số máy và số người hữu hạn. Nếu mọi mẫu đều gắn nhãn cấp thì không còn mẫu nào thật sự được ưu tiên, và người bệnh đang nguy kịch ở phòng cấp cứu phải chờ chung với người chỉ cần kiểm tra định kỳ. Bác sĩ và phòng xét nghiệm cùng giữ kỷ luật này để bảo vệ những ca nặng nhất.
Lấy theo giờ cố định cho số liệu dễ so sánh
Xét nghiệm thường quy lấy cùng một khung giờ mỗi ngày nên kết quả các ngày so được với nhau. Làm cấp lung tung giờ giấc đôi khi lại khó đọc hơn vì người bệnh vừa ăn, vừa truyền dịch.
Không có lợi ích lâm sàng thì nhanh cũng không thay đổi gì
Nếu kết quả có về sớm hai tiếng thì bác sĩ cũng chưa làm gì khác, chẳng hạn chỉ để chuẩn bị cho ngày ra viện, thì làm cấp không giúp người bệnh mà chỉ chiếm chỗ của người cần hơn.
Có những xét nghiệm dù cấp cũng không có kết quả ngay
Một số xét nghiệm bản chất cần thời gian, không máy nào rút ngắn được. Cấy máu, cấy nước tiểu, cấy đờm phải chờ vi khuẩn mọc, thường mất vài ngày mới có kết quả cuối cùng và thêm thời gian để làm kháng sinh đồ. Giải phẫu bệnh, tức xét nghiệm mảnh mô lấy ra khi mổ hay nội soi, cần xử lý mẫu, cắt nhuộm rồi bác sĩ đọc dưới kính hiển vi, thường tính bằng ngày.
Vì vậy, khi bác sĩ dặn “cấy máu rồi, phải chờ”, không có nghĩa là bị bỏ quên. Trong lúc chờ, bác sĩ thường đã cho dùng kháng sinh theo kinh nghiệm, rồi chỉnh lại khi có kết quả cấy. Người nhà có thể hỏi: “Khi nào thì có kết quả sơ bộ, khi nào có kết quả cuối ạ?” — nhiều phòng vi sinh báo sơ bộ trước khi có kết quả đầy đủ.
Ở chiều ngược lại, có những xét nghiệm làm ngay tại giường, như đo đường máu mao mạch bằng máy cầm tay hay đo độ bão hòa oxy qua kẹp đầu ngón tay (SpO2). Kết quả có trong vài phút nhưng đó là phép đo nhanh, khi cần chính xác hơn bác sĩ vẫn gửi mẫu lên phòng xét nghiệm.
Ở khoa cấp cứu: vì sao giường bên có kết quả trước
Mức độ ưu tiên được phân từ lúc vào. Khoa cấp cứu phân loại người bệnh theo mức độ nặng. Người nặng hơn được làm xét nghiệm và có kết quả trước, dù đến sau.
Mỗi xét nghiệm có thời gian chạy khác nhau. Công thức máu có thể nhanh hơn một xét nghiệm sinh hoá đặc biệt. Giường bên chỉ làm vài xét nghiệm nhanh thì có kết quả trước là bình thường.
Có thể phải lấy lại mẫu. Mẫu bị đông, bị vỡ hồng cầu hoặc không đủ lượng thì phải lấy lại, thời gian chờ kéo dài. Đây là chuyện kỹ thuật thường gặp, không phải lỗi riêng của ai.
Bác sĩ có thể đã đọc kết quả mà chưa kịp nói. Trong giờ đông, bác sĩ xem kết quả trên máy rồi xử trí ngay, giải thích sau. Hỏi điều dưỡng xem kết quả đã về chưa là cách nhanh để biết.
Người nhà nên làm gì trong lúc chờ kết quả cấp
Thời gian chờ là lúc người nhà dễ bồn chồn nhất. Những việc có ích:
- Ở cạnh người bệnh, để ý những thay đổi: thở nhanh hơn, tím môi, lơ mơ hơn, đau tăng, nôn ra máu, đi ngoài phân đen.
- Nếu có thay đổi xấu, báo điều dưỡng ngay, đừng chờ có kết quả mới báo. Tình trạng người bệnh quan trọng hơn con số đang chạy.
- Không cho ăn uống khi chưa hỏi; nhiều trường hợp cấp cứu có thể cần nhịn để làm thủ thuật.
- Chuẩn bị sẵn thông tin bác sĩ có thể hỏi: thuốc đang dùng, bệnh nền, lần nằm viện gần nhất, giấy tờ kết quả cũ.
- Hỏi một lần cho rõ: “Kết quả dự kiến khoảng bao lâu ạ, có thì ai sẽ báo cho gia đình?” rồi chờ, thay vì hỏi lại mỗi mười phút.
Kết quả về đến đâu và ai là người giải thích có ở bài kết quả xét nghiệm về đâu, ai giải thích.
Khi nào cần gọi cấp cứu 115 thay vì tự đưa đi xét nghiệm
Ngoài viện, không ít gia đình thấy người thân đau ngực, khó thở, yếu nửa người hay lơ mơ thì nghĩ đến việc đưa đi “xét nghiệm cho biết”. Những triệu chứng này cần cấp cứu, không phải xét nghiệm thường quy ở phòng khám. Gọi 115 hoặc đến khoa cấp cứu gần nhất, nơi xét nghiệm cấp và xử trí đi cùng nhau.
Với triệu chứng nhẹ, kéo dài, không cấp tính, khám tại cơ sở y tế theo lịch thông thường; bác sĩ sẽ chỉ định xét nghiệm phù hợp, thường là thường quy.
Câu hỏi thường gặp
Xét nghiệm cấp có kết quả sau bao lâu?
Tùy xét nghiệm và nơi làm, thường tính bằng giờ hoặc nhanh hơn. Một số xét nghiệm như cấy vi khuẩn hay giải phẫu bệnh dù làm cấp vẫn phải chờ nhiều ngày vì bản chất cần thời gian.
Người nhà có xin được làm xét nghiệm cấp không?
Người nhà có thể nói nỗi lo của mình, nhưng quyết định cấp hay thường quy là của bác sĩ dựa trên tình trạng người bệnh. Nếu người bệnh xấu đi, báo ngay để bác sĩ đánh giá lại.
Vì sao giường bên cạnh có kết quả xét nghiệm trước?
Có thể họ nặng hơn nên được ưu tiên, làm ít xét nghiệm hơn, hoặc mẫu của người bệnh nhà mình phải lấy lại. Hỏi điều dưỡng xem kết quả đã về chưa.
Xét nghiệm thường quy có kém quan trọng hơn xét nghiệm cấp không?
Không. Thường quy chỉ có nghĩa là không cần kết quả ngay. Những xét nghiệm này giúp theo dõi diễn biến, phát hiện sớm tác dụng không mong muốn của thuốc và chuẩn bị cho các bước tiếp theo.
Đang chờ kết quả mà người bệnh mệt hơn thì làm gì?
Báo điều dưỡng ngay, nói rõ thay đổi gì và từ lúc nào. Không chờ có kết quả mới báo, vì tình trạng thực tế của người bệnh quan trọng hơn con số đang chạy.