Người bệnh bị lấy máu nhiều lần vì mỗi lần trả lời một câu hỏi khác nhau: lần đầu để có mốc so sánh, các lần sau để xem bệnh đang tốt lên hay xấu đi, thuốc đang dùng có hợp không và cơ thể có chịu nổi bước điều trị kế tiếp không.
Với người nhà, cảnh điều dưỡng đến lấy máu lúc năm, sáu giờ sáng, ngày nào cũng vài ống, dễ gây cảm giác người bệnh đang bị “rút máu” quá nhiều. Bài này giải thích y lệnh xét nghiệm lặp lại được đặt ra theo logic nào, vì sao giờ giấc lại như vậy, và người nhà có thể giúp gì để mỗi lần lấy máu đều có ích.
Mỗi lần lấy máu là một câu hỏi bác sĩ đang chờ trả lời
Đọc kỹ bệnh án sẽ thấy y lệnh xét nghiệm hiếm khi ghi “lấy máu kiểm tra” chung chung. Mỗi dòng thường gắn với một mục đích cụ thể, dù mục đích đó không viết ra bên cạnh.
Lần đầu khi vào viện: lấy mốc. Kết quả ngày đầu cho biết cơ thể người bệnh đang ở đâu khi bắt đầu điều trị. Không có mốc này thì các con số về sau không biết so với cái gì. Một chỉ số hơi thấp ngày đầu có thể là bình thường với người đó, nhưng nếu ba ngày sau tụt thêm thì đó mới là tín hiệu.
Các lần giữa đợt: xem diễn biến. Bệnh nhiễm trùng, mất nước, suy thận cấp, rối loạn điện giải đều thay đổi theo ngày, có khi theo giờ. Bác sĩ cần thấy đường đi của con số chứ không chỉ một điểm. Hai kết quả giống nhau cách nhau hai ngày cũng là thông tin: bệnh đang đứng yên.
Sau khi đổi thuốc: xem đáp ứng. Khi đổi kháng sinh, thêm thuốc lợi tiểu hay bù điện giải, bác sĩ hẹn xét nghiệm lại sau một khoảng thời gian để biết bước vừa làm có tác dụng không, có cần chỉnh nữa không.
Trong lúc dùng thuốc có nguy cơ: canh an toàn. Một số thuốc có thể ảnh hưởng thận, gan, máu hoặc làm máu khó đông. Y lệnh xét nghiệm định kỳ đi kèm những thuốc này là để phát hiện sớm tác dụng không mong muốn, trước khi người bệnh thấy triệu chứng.
Trước thủ thuật, phẫu thuật hay ra viện: kiểm tra điều kiện. Trước mổ, trước nội soi can thiệp hay chụp có thuốc cản quang, bác sĩ cần biết máu có đông bình thường không, thận có lọc tốt không. Trước khi cho về, nhiều khoa kiểm tra lại một lần để chắc người bệnh đủ ổn để tự theo dõi ở nhà.
Những xét nghiệm hay được lặp lại và lý do thường gặp
Bảng dưới là các xét nghiệm người nhà hay thấy lặp đi lặp lại trong một đợt nằm viện nội khoa hoặc sau mổ. Tần suất cụ thể do bác sĩ quyết định theo từng người, bảng chỉ để hiểu logic.
| Xét nghiệm | Thường lặp lại khi | Bác sĩ muốn biết điều gì |
|---|---|---|
| Công thức máu (số lượng hồng cầu, bạch cầu, tiểu cầu) | Nhiễm trùng, sau mổ, có chảy máu, đang dùng thuốc ảnh hưởng tủy xương | Nhiễm trùng đang lui hay tăng, có mất máu thêm không, tiểu cầu có tụt không |
| Điện giải đồ (natri, kali, clo) | Đang truyền dịch, dùng thuốc lợi tiểu, nôn nhiều, tiêu chảy | Muối khoáng trong máu có lệch không, lượng dịch truyền có cần đổi không |
| Chức năng thận (ure, creatinin) | Mất nước, dùng thuốc có thể hại thận, sau chụp cản quang | Thận có đang lọc kém đi không, có cần chỉnh thuốc theo thận không |
| Đường máu | Người bệnh đái tháo đường, đang dùng thuốc làm tăng đường máu | Đường máu có nằm trong khoảng bác sĩ đặt ra không |
| Xét nghiệm đông máu | Đang dùng thuốc chống đông, trước thủ thuật, bệnh gan | Máu đông nhanh hay chậm hơn mức mong muốn |
| Men tim | Nghi nhồi máu cơ tim, đau ngực chưa rõ nguyên nhân | Con số tăng hay giảm theo giờ, vì một lần đơn lẻ chưa đủ để kết luận |
| Cấy máu | Sốt cao, nghi nhiễm trùng máu | Có vi khuẩn trong máu không, nhạy với kháng sinh nào |
Men tim là ví dụ rõ nhất vì sao một lần không đủ: ở giai đoạn sớm, kết quả có thể còn trong giới hạn, vài giờ sau mới tăng. Y lệnh “làm lại sau vài giờ” lúc đó không phải vì lần trước làm sai mà vì bản chất xét nghiệm cần đo hai thời điểm.
Vì sao giờ lấy máu thường rất sớm và ít khi theo ý người nhà
Người nhà hay xin “để cụ ngủ thêm, lát lấy”. Điều dưỡng có thể linh động vài phút, nhưng giờ lấy máu buổi sáng có lý do thật.
Để kết quả kịp cho buổi đi buồng
Ở phần lớn bệnh viện, bác sĩ đi buồng và giao ban vào buổi sáng. Máu lấy sớm thì phòng xét nghiệm có thời gian chạy mẫu, kết quả lên hệ thống trước khi bác sĩ ra y lệnh mới trong ngày. Lấy muộn hơn, kết quả về sau giờ đi buồng, quyết định điều trị có thể chậm thêm cả một ngày.
Để người bệnh còn đang nhịn
Một số chỉ số như đường máu, mỡ máu thay đổi theo bữa ăn. Lấy máu trước bữa sáng giúp các lần đo so sánh được với nhau. Khi bác sĩ cần mẫu lúc đói, phiếu xét nghiệm hoặc lời dặn của điều dưỡng sẽ nói rõ; chi tiết nhịn thế nào có ở bài nhịn ăn trước xét nghiệm máu theo y lệnh.
Để các lần đo cùng điều kiện
Lấy vào cùng một khung giờ mỗi ngày thì sự khác nhau giữa hai kết quả phản ánh bệnh, chứ không phải phản ánh việc người bệnh vừa ăn, vừa truyền dịch hay vừa vận động.
Một lần lấy mà nhiều ống, có khi lấy hai tay: chuyện gì đang diễn ra
Mỗi nhóm xét nghiệm cần một loại ống riêng, có chất chống đông khác nhau hoặc không có chất chống đông. Màu nắp ống là để phòng xét nghiệm phân biệt. Vì vậy dù chỉ chọc kim một lần, điều dưỡng có thể rút vào ba, bốn ống. Lượng máu mỗi ống nhỏ, tổng cộng thường ít hơn nhiều so với hình dung của người nhà khi nhìn thấy cả khay ống.
Cấy máu thì khác: y lệnh thường yêu cầu lấy ở hai vị trí khác nhau, có khi hai thời điểm cách nhau. Lý do là để phân biệt vi khuẩn thật sự có trong máu với vi khuẩn trên da lẫn vào mẫu lúc chọc. Nếu cả hai mẫu cùng mọc một loại vi khuẩn, kết luận đáng tin hơn nhiều so với một mẫu đơn lẻ. Người nhà thấy lấy hai tay không phải vì lần đầu lấy hỏng.
Điều dưỡng không lấy máu ở tay đang truyền dịch, vì dịch truyền pha vào mẫu làm kết quả sai, có khi sai đến mức bác sĩ tưởng người bệnh có rối loạn điện giải nặng. Nếu thấy lấy ở tay đang truyền, người nhà có thể hỏi nhẹ nhàng; thường điều dưỡng đã tạm khoá dịch đúng quy trình, nhưng hỏi cũng không thừa.
Lấy máu nhiều như vậy có làm người bệnh thiếu máu không
Với người lớn khoẻ vừa phải, lượng máu lấy cho xét nghiệm hằng ngày nhỏ so với lượng máu cơ thể tự tạo ra. Phần lớn trường hợp không cần lo chuyện “mất máu vì xét nghiệm”.
Tuy vậy có những nhóm bác sĩ và điều dưỡng đặc biệt cân nhắc: trẻ nhỏ, trẻ sơ sinh, người bệnh nặng nằm hồi sức nhiều ngày, người đã thiếu máu sẵn. Ở những người này, khoa thường gộp nhiều xét nghiệm vào một lần lấy, dùng ống nhỏ hơn, bỏ những xét nghiệm không còn cần thiết. Đây là việc chuyên môn của bác sĩ, người nhà không cần tự tính.
Nếu người nhà thấy người bệnh xanh xao hơn, mệt hơn, cứ nói với bác sĩ. Câu hỏi hợp lý là: “Mấy ngày nay lấy máu nhiều, bác sĩ có thấy cụ thiếu máu thêm không ạ?” — đó là thông tin lâm sàng có ích, không phải lời phàn nàn.
Người nhà giúp gì để mỗi lần lấy máu đều dùng được
Một mẫu máu hỏng phải lấy lại, nghĩa là thêm một lần chọc kim. Phần lớn lý do làm hỏng mẫu nằm ở những việc nhỏ người nhà có thể để ý:
- Nếu điều dưỡng dặn tối nay nhịn để sáng lấy máu, giữ đúng lời dặn và đừng cho ăn lén “một chút cháo cho đỡ đói”. Nếu lỡ cho ăn, báo thật khi điều dưỡng đến.
- Sáng sớm, để người bệnh nằm yên trên giường chờ, đừng dắt đi vệ sinh hay đi dạo đúng lúc điều dưỡng sắp đến; lấy máu ngay sau gắng sức có thể làm lệch vài chỉ số.
- Nói với điều dưỡng nếu người bệnh có tay không được lấy máu: tay bên đã mổ vú vét hạch, tay có đường thông nối để chạy thận, tay đang sưng.
- Sau khi rút kim, đè bông thẳng tay, giữ yên vài phút, không gập khuỷu tay mạnh và không xoa. Gập tay kẹp bông là cách hay làm bầm nhất.
- Nếu người bệnh dễ ngất khi thấy kim, nói trước để điều dưỡng cho nằm hẳn khi lấy.
- Hỏi xem kết quả dự kiến có lúc nào và bác sĩ sẽ báo ở buổi nào, thay vì hỏi liên tục từng giờ.
Những việc trên không thay được quy trình của điều dưỡng, nhưng giảm đáng kể số lần phải lấy lại.
Bầm tím, sưng chỗ lấy máu: cái gì bình thường, cái gì cần báo
Người già, người da mỏng, người đang dùng thuốc chống đông rất dễ bầm sau lấy máu. Phân biệt như sau:
- Một vết bầm tím nhỏ, không đau nhiều, nhạt dần sau vài ngày: thường gặp, không cần xử trí gì đặc biệt.
- Chỗ chọc vẫn rỉ máu sau khi đã đè đủ lâu, hoặc chảy lại khi bỏ bông: báo điều dưỡng, nhất là khi người bệnh đang dùng thuốc chống đông.
- Vết sưng to dần, căng, đau tăng, hoặc cả cánh tay sưng: báo ngay.
- Tê, buốt lan xuống ngón tay, bàn tay yếu đi sau khi lấy máu: báo ngay để bác sĩ khám.
- Đỏ, nóng, có mủ ở chỗ chọc sau một, hai ngày: báo để kiểm tra nhiễm trùng.
Đừng tự đắp lá, chườm nóng hay bôi thuốc lên vết bầm khi chưa hỏi điều dưỡng. Nếu người bệnh vã mồ hôi, choáng, ngất khi đang lấy máu, gọi điều dưỡng tại chỗ; ở nhà mà gặp tình huống ngất không tỉnh lại, khó thở thì gọi cấp cứu 115.
Hỏi về xét nghiệm lặp lại thế nào cho được việc
Người nhà hoàn toàn có quyền hỏi vì sao làm xét nghiệm. Cách hỏi tốt là hỏi mục đích, không hỏi theo kiểu nghi ngờ. Ví dụ: “Hôm nay lấy máu lại là để xem gì ạ?”, “Kết quả hôm qua so với hôm trước tốt lên hay chưa ạ?”, “Khi nào thì không cần lấy máu hằng ngày nữa ạ?”.
Câu trả lời thường đến từ bác sĩ điều trị chứ không phải điều dưỡng lấy máu. Điều dưỡng thực hiện y lệnh, còn việc giải thích ý nghĩa kết quả là của bác sĩ; xem thêm bài kết quả xét nghiệm về đâu và ai giải thích.
Điều không nên làm: tự từ chối lấy máu buổi sáng vì thấy “hôm qua mới lấy”, hoặc nhờ người quen ngoài viện đọc từng con số rồi đòi bác sĩ dừng thuốc. Nếu thật sự lo lắng, nói thẳng nỗi lo với bác sĩ để được giải thích; từ chối lặng lẽ chỉ làm chậm quyết định điều trị.
Câu hỏi thường gặp
Ngày nào cũng lấy máu có phải bệnh nặng lên không?
Không hẳn. Lấy máu hằng ngày thường là để theo dõi diễn biến hoặc canh tác dụng của thuốc đang dùng. Muốn biết bệnh tốt lên hay xấu đi, hãy hỏi bác sĩ so sánh kết quả các ngày với nhau.
Vì sao điều dưỡng lấy máu lúc năm, sáu giờ sáng?
Để kết quả kịp có trước giờ bác sĩ đi buồng, để người bệnh còn đang đói khi cần, và để các ngày được lấy trong cùng điều kiện, nhờ đó so sánh được với nhau.
Lấy nhiều ống máu một lúc có hại không?
Mỗi ống chỉ chứa lượng máu nhỏ, mỗi loại ống dành cho một nhóm xét nghiệm riêng. Với người lớn thường không đáng lo; với trẻ nhỏ hay người bệnh nặng, khoa sẽ cân nhắc gộp xét nghiệm để lấy ít hơn.
Vì sao cấy máu phải lấy ở hai tay?
Lấy hai vị trí giúp phân biệt vi khuẩn thật sự có trong máu với vi khuẩn trên da lẫn vào lúc chọc kim. Hai mẫu cùng mọc một loại vi khuẩn thì kết luận đáng tin hơn.
Lỡ cho người bệnh ăn trước giờ lấy máu thì phải làm sao?
Báo thật với điều dưỡng khi họ đến lấy máu, nói rõ ăn gì và lúc nào. Điều dưỡng sẽ hỏi bác sĩ để quyết định vẫn lấy, ghi chú lại hay dời sang lần khác.
Sau khi lấy máu bị bầm tím to có sao không?
Bầm nhỏ, nhạt dần sau vài ngày là thường gặp. Nếu chỗ chọc sưng to dần, chảy máu không cầm, tê hoặc yếu bàn tay thì báo điều dưỡng ngay để được kiểm tra.