Vận động sớm sau mổ là đi từng bậc: cử động chân tay và tập thở trên giường, rồi ngồi dậy, ngồi thõng chân, đứng cạnh giường, sau đó đi vài bước và tăng dần. Làm đúng là lên bậc khi bậc trước đã ổn, có người đỡ, và dừng ngay khi chóng mặt, khó thở hay đau tăng vọt.
Nhiều người nhà nghe “cho dậy đi lại sớm” thì lo vết mổ bung, có người lại kéo người bệnh đi cả vòng hành lang ngay lần đầu. Cả hai cách đều lệch. Bài này giải thích vì sao bác sĩ ra y lệnh vận động sớm, các bậc thường gặp và vai trò của người nhà ở mỗi bậc.
Vì sao bác sĩ muốn người bệnh dậy sớm
Vận động sớm đã trở thành một phần thường quy trong chăm sóc sau nhiều loại phẫu thuật. Lý do nằm ở những gì xảy ra khi cơ thể nằm im.
Phòng cục máu đông ở chân. Nằm im làm máu ở tĩnh mạch chân chảy chậm, dễ đông lại. Cục máu đông có thể trôi lên phổi gây nguy hiểm. Cử động cổ chân và đi lại sớm giúp máu lưu thông.
Giữ phổi nở. Sau gây mê và vì đau, người bệnh thở nông, một phần phổi xẹp lại, đờm đọng. Ngồi dậy, thở sâu và ho đúng cách giúp phổi nở lại, giảm nguy cơ viêm phổi.
Ruột hoạt động lại nhanh hơn. Đi lại giúp nhu động ruột trở lại, sớm trung tiện, đỡ chướng bụng, từ đó sớm được ăn theo chỉ định.
Giữ sức cơ và thăng bằng. Người cao tuổi nằm vài ngày đã có thể yếu cơ rõ. Dậy sớm giúp giữ khả năng tự đi lại, ra viện sớm hơn và ít ngã hơn khi về nhà.
Giảm lú lẫn ở người lớn tuổi. Ngồi dậy, nhìn ra cửa sổ, có nhịp sinh hoạt ngày đêm giúp người cao tuổi đỡ lẫn sau mổ.
Các bậc vận động thường gặp sau mổ
Thời điểm bắt đầu mỗi bậc khác nhau tuỳ loại mổ, cách gây mê và tình trạng người bệnh. Bảng chỉ mô tả trình tự, không phải lịch cố định.
| Bậc | Người bệnh làm gì | Người nhà giúp gì | Dấu hiệu bậc này đã ổn |
|---|---|---|---|
| 1. Trên giường | Co duỗi, xoay cổ chân, nắm mở bàn tay, thở sâu, ho có ôm gối che vết mổ | Nhắc làm theo từng lượt trong ngày, đưa gối để ôm khi ho | Làm được không đau tăng nhiều, thở đều |
| 2. Ngồi dậy | Nghiêng sang một bên rồi chống tay ngồi lên, hoặc nâng đầu giường dần | Đỡ vai và hông, giữ các ống không bị kéo căng | Ngồi được vài phút không chóng mặt, không vã mồ hôi |
| 3. Ngồi thõng chân | Ngồi mép giường, hai chân chạm sàn, đung đưa nhẹ | Đứng trước mặt người bệnh, kiểm tra dép và sàn khô | Tỉnh táo, nói chuyện bình thường, không hoa mắt |
| 4. Đứng cạnh giường | Đứng lên có người đỡ, tay vịn thành giường | Đỡ bên yếu hoặc bên có vết mổ, đứng sát người bệnh | Đứng vững, không lả người |
| 5. Đi vài bước | Đi quanh giường, ra cửa phòng, tăng dần quãng đường | Đi cạnh, cầm túi dẫn lưu hoặc đẩy cọc truyền theo | Đi được mà không thở dốc, về giường vẫn tỉnh táo |
Một số người bệnh đi qua cả năm bậc trong một ngày; người cao tuổi hoặc sau mổ lớn có thể mất vài ngày cho mỗi bậc. Điều dưỡng hoặc kỹ thuật viên phục hồi chức năng thường làm lần đầu cùng người bệnh.
Cách đỡ người bệnh từ nằm sang ngồi
Đây là bước người nhà hay phải tự làm nhất. Hãy xin điều dưỡng làm mẫu một lần, rồi làm theo trình tự:
- Báo trước cho người bệnh biết sắp làm gì, hỏi đã sẵn sàng chưa.
- Kiểm tra các ống: ống dẫn lưu, ống thông tiểu, dây truyền đủ dài và nằm cùng phía người bệnh sẽ ngồi dậy.
- Hạ thành giường bên đó, cho người bệnh co gối, nghiêng về phía mình.
- Một tay đỡ sau vai, một tay đỡ sau gối; người bệnh chống khuỷu tay rồi bàn tay đẩy người lên, cùng lúc người nhà xoay hai chân thõng xuống mép giường.
- Giữ người bệnh ngồi yên một lúc, hỏi có chóng mặt không, nhìn sắc mặt.
- Chỉ khi người bệnh ổn mới cho đứng, và luôn đứng sát bên.
Không kéo tay người bệnh để lôi dậy, vì vừa đau vết mổ vừa dễ trật khớp vai ở người già. Với người bệnh có ống dẫn lưu, xem thêm phần giữ túi khi di chuyển trong bài người nhà chăm ống dẫn lưu.
Khi nào phải dừng lại
Vận động sớm không có nghĩa là cố bằng mọi giá. Dừng, cho người bệnh ngồi hoặc nằm xuống và gọi điều dưỡng khi có:
- Chóng mặt, hoa mắt, tối sầm, vã mồ hôi, da tái.
- Khó thở, thở nhanh rõ, đau ngực.
- Đau vết mổ tăng đột ngột, hoặc băng thấm máu nhiều lên.
- Tim đập nhanh bất thường, người bệnh nói không thành câu.
- Đau, sưng, nóng một bên bắp chân.
Nếu người bệnh lả đi khi đang đứng, đừng cố giữ đứng. Đỡ người bệnh từ từ xuống sàn hoặc về giường, nghiêng đầu sang bên và gọi người.
Sai lầm hay gặp và vì sao
Sai lầm phổ biến nhất là “để nằm cho lành vết mổ”. Vết mổ được khâu và băng để chịu được những cử động thường ngày; nằm im kéo dài lại làm tăng nguy cơ biến chứng mà vết mổ chẳng lành nhanh hơn.
Sai lầm thứ hai là đi quá sức ngay lần đầu, vì thấy người bệnh trẻ, khoẻ. Huyết áp tư thế có thể tụt sau nhiều giờ nằm và sau thuốc giảm đau, nên lần đầu vẫn phải qua bậc ngồi thõng chân.
Sai lầm thứ ba là chờ hết đau mới vận động. Đau vừa phải là bình thường. Nếu đau làm người bệnh không dám cử động, báo điều dưỡng để được đánh giá và dùng thuốc giảm đau theo y lệnh trước giờ tập, chứ không bỏ tập.
Điều không cần làm
Không cần quấn bụng thật chặt trước khi cho người bệnh dậy, trừ khi bác sĩ chỉ định đai. Không cần xoa bóp mạnh bắp chân, nhất là khi chân đang sưng đau một bên. Không cần mua dụng cụ tập riêng; giường, ghế và hành lang khoa là đủ. Cũng không cần cho người bệnh đi bộ thật xa: nhiều lượt ngắn trong ngày có ích hơn một lượt dài kiệt sức.
Khi nào cần báo ngay hoặc gọi cấp cứu
Trong viện, báo điều dưỡng ngay khi người bệnh khó thở đột ngột, đau ngực, ngất, hoặc một bên chân sưng to đau nóng. Đây có thể là dấu hiệu biến chứng cần xử trí sớm.
Sau khi về nhà, nếu người bệnh đột ngột khó thở, đau ngực, ho ra máu hoặc ngất, gọi cấp cứu 115. Nếu chỉ sưng đau bắp chân một bên mà vẫn thở bình thường, đưa đi khám trong ngày.
Tập thở sâu và ho có che vết mổ: phần vận động hay bị quên
Khi nghe “vận động”, người nhà thường chỉ nghĩ đến chân. Thực ra phần quan trọng không kém là phổi. Sau mổ, nhất là mổ bụng trên và mổ ngực, người bệnh sợ đau nên thở nông, không dám ho, đờm đọng lại. Điều dưỡng thường dạy người bệnh hít vào chậm và sâu bằng mũi, giữ một nhịp ngắn rồi thở ra từ từ bằng miệng, lặp lại vài lần mỗi lượt, nhiều lượt trong ngày.
Khi cần ho, người bệnh ôm một chiếc gối ép nhẹ lên vết mổ, hít sâu rồi ho dứt khoát. Người nhà giúp bằng cách đưa gối, nhắc theo giờ, và để ý đờm: đờm trong là thường gặp, đờm vàng xanh đặc kèm sốt cần báo. Một số khoa phát dụng cụ tập thở có viên bi hoặc piston; nếu có, hỏi điều dưỡng cách dùng và để dụng cụ ngay đầu giường cho người bệnh khỏi quên.
Câu hỏi thường gặp
Vừa mổ xong có được ngồi dậy ngay không?
Thời điểm ngồi dậy tuỳ loại mổ và cách gây mê, do bác sĩ và điều dưỡng quyết định. Trước đó người bệnh vẫn nên cử động cổ chân và tập thở sâu trên giường.
Đi lại sớm có làm bung vết mổ không?
Vết mổ được khâu để chịu cử động thường ngày. Đi lại đúng cách, có người đỡ, ôm gối che vết mổ khi ho thì không làm bung vết mổ.
Người bệnh chóng mặt khi đứng dậy thì làm gì?
Cho ngồi hoặc nằm xuống ngay, không cố giữ đứng, rồi báo điều dưỡng. Lần sau ngồi thõng chân lâu hơn trước khi đứng.
Mỗi ngày nên cho người bệnh đi bao nhiêu?
Nên đi nhiều lượt ngắn và tăng dần thay vì một lượt dài. Số lượt cụ thể theo hướng dẫn của điều dưỡng hoặc kỹ thuật viên phục hồi chức năng.
Đau quá không dám vận động thì phải làm sao?
Báo điều dưỡng để được đánh giá cơn đau và dùng thuốc giảm đau theo y lệnh trước giờ tập. Không nên bỏ tập hoàn toàn vì nằm im làm tăng biến chứng.
Sưng đau một bên bắp chân sau mổ có đáng lo không?
Có. Đó có thể là dấu hiệu cục máu đông. Báo điều dưỡng ngay nếu đang nằm viện, và đi khám trong ngày nếu đã về nhà; khó thở kèm theo thì gọi 115.