Bác sĩ ghi tư thế nằm thành y lệnh vì tư thế tác động thẳng lên hơi thở, nguy cơ sặc, lượng máu về tim, độ phù và độ căng vết mổ. Nằm đầu cao giúp thở dễ và chống trào ngược; nằm nghiêng giữ đường thở thông và giảm tì đè. Giữ sai tư thế có thể làm bệnh nặng thêm.
Với người nhà, câu “cho ông nằm đầu cao” nghe như lời dặn cho dễ chịu. Thực tế, ở nhiều bệnh, nó có giá trị không kém một viên thuốc. Bài này giải thích từng y lệnh tư thế hay gặp, lý do đằng sau và phần việc người nhà làm được.
Các y lệnh tư thế hay gặp và ý nghĩa
Trong tờ điều trị, tư thế có khi được ghi bằng chữ, có khi bằng tên riêng như “Fowler” (nằm đầu cao theo các mức độ khác nhau). Bảng sau mô tả các dạng phổ biến.
| Y lệnh | Cách nằm | Thường dùng khi | Vì sao |
|---|---|---|---|
| Nằm đầu cao, Fowler | Nâng phần lưng giường lên, người bệnh nửa nằm nửa ngồi | Khó thở, suy tim, bệnh phổi, sau mổ bụng, đang ăn qua ống thông | Cơ hoành hạ xuống, phổi nở tốt hơn; dịch dạ dày khó trào lên |
| Nằm nghiêng an toàn | Nằm nghiêng một bên, chân trên co, đầu hơi ngửa | Lơ mơ, sau gây mê, hay nôn, nhiều đờm dãi | Chất nôn, đờm chảy ra ngoài, không rơi vào đường thở |
| Nằm đầu thấp, đầu bằng | Nằm phẳng, không gối hoặc gối mỏng | Sau gây tê tủy sống theo chỉ định, một số bệnh cảnh tụt huyết áp | Giữ máu lên não, tránh đau đầu sau gây tê theo đánh giá của bác sĩ |
| Kê cao chân | Chân đặt cao hơn tim trên gối hoặc khung | Phù chân, sau mổ chi dưới, giãn tĩnh mạch | Dịch và máu dễ hồi lưu, giảm sưng đau |
| Nằm sấp, nằm nghiêng phía bên | Theo hướng dẫn cụ thể của bác sĩ | Một số bệnh phổi, sau một số phẫu thuật | Dồn dịch, giảm áp lực lên vùng mổ, cải thiện trao đổi khí |
Góc nâng đầu cụ thể là do bác sĩ và điều dưỡng chỉnh. Người nhà không cần tự đo, chỉ cần giữ người bệnh đúng tư thế đã được đặt và báo khi thấy người bệnh tuột khỏi tư thế ấy.
Vì sao một tư thế lại có tác dụng điều trị
Tư thế không thay thuốc, nhưng nó tạo điều kiện để cơ thể làm việc thuận hơn. Có bốn nhóm lý do chính.
Với hơi thở
Khi nằm phẳng, các tạng trong bụng đẩy cơ hoành lên, phổi khó nở. Người bệnh phổi, suy tim hoặc bụng chướng sẽ thấy hụt hơi rõ hơn khi nằm thẳng. Nâng đầu giường làm cơ hoành tụt xuống, người bệnh thở sâu hơn mà không tốn sức. Đó là lý do nhiều người suy tim tự kê ba bốn gối khi ngủ ở nhà.
Với nguy cơ sặc
Người lơ mơ, người vừa tỉnh mê, người có ống thông dạ dày dễ bị dịch dạ dày trào lên rồi lọt vào phổi. Nằm đầu cao hoặc nằm nghiêng giúp trọng lực kéo dịch đi đúng chiều. Đây là một trong những biện pháp phòng viêm phổi hít có giá trị, và nó không tốn thuốc nào.
Với tuần hoàn và phù
Kê cao chân giúp máu và dịch từ chân về tim dễ hơn, giảm sưng sau mổ chi dưới. Ngược lại, ở một số người bệnh suy tim nặng, bác sĩ lại muốn chân để thấp. Hai y lệnh trái ngược có lý do riêng của từng người, nên không thể lấy kinh nghiệm của giường bên áp sang.
Với vết mổ và xương khớp
Sau mổ bụng, nằm đầu cao và co nhẹ gối làm thành bụng chùng, đỡ đau khi ho. Sau mổ khớp háng, có những tư thế phải tránh như bắt chéo chân hay gập háng quá mức, vì dễ trật khớp nhân tạo. Những điều cấm ấy thường được ghi riêng hoặc dặn miệng; người nhà cần hỏi rõ.
Người nhà được làm gì để giữ tư thế
Phần lớn việc giữ tư thế trong ngày là của người nhà, vì điều dưỡng không thể ngồi bên mỗi giường liên tục. Những việc dưới đây thường an toàn khi đã được điều dưỡng chỉ một lần:
- Kéo người bệnh lên khi bị tuột xuống chân giường: hai người đứng hai bên, dùng tấm ga lót kéo lên cùng lúc, không kéo nách hay kéo tay.
- Chèn gối mỏng dưới gối chân để người bệnh khỏi trôi xuống khi giường nâng cao.
- Đặt một gối dọc lưng để giữ tư thế nghiêng, một gối giữa hai đầu gối để giảm tì đè.
- Để chuông gọi, khăn, cốc nước trong tầm tay phía người bệnh hay quay sang.
- Báo điều dưỡng khi người bệnh đòi nằm thẳng hẳn hoặc đòi ngồi dậy dù y lệnh chưa cho.
Nếu người bệnh nằm lâu một tư thế, việc đổi bên định kỳ là một y lệnh riêng; xem bài xoay trở phòng loét tì đè để biết cách phối hợp.
Những việc người nhà không nên tự làm
Một số thao tác nhìn đơn giản nhưng dễ gây hại:
- Tự hạ giường phẳng hẳn cho người bệnh “ngủ cho thoải mái” khi y lệnh là nằm đầu cao.
- Tự kê thêm gối dưới đầu người bệnh vừa gây tê tủy sống khi được dặn nằm đầu bằng.
- Tự lật người bệnh có ống dẫn lưu, có nẹp cột sống, mới mổ khớp háng khi chưa có điều dưỡng hướng dẫn.
- Chỉnh khung kê chân, máng treo, dây kéo tạ của bên chỉnh hình.
- Ép người bệnh ngồi dậy ăn khi đang lơ mơ, vì dễ sặc hơn là nằm đầu cao và chờ.
Tình huống thường gặp và cách xử trí
Ban đêm, người bệnh suy tim kêu khó ngủ, đòi hạ đầu giường. Người nhà hạ xuống, nửa tiếng sau người bệnh ngồi bật dậy thở dốc. Cách đúng là giữ đầu cao, chèn gối hai bên cho người bệnh tựa thoải mái hơn, và báo điều dưỡng để đánh giá lại vì sao người bệnh khó chịu.
Người cao tuổi sau đột quỵ nằm đầu cao nhưng cứ trôi dần xuống, cằm gập vào ngực. Tư thế ấy vừa làm khó thở vừa dễ sặc khi ăn. Cứ mỗi lần thấy người bệnh tuột, kéo lên theo cách hai người và kê gối dưới gối chân.
Sau khi gây tê tủy sống, có nơi dặn nằm đầu bằng một thời gian, có nơi không. Thời gian bao lâu là do bác sĩ gây mê và khoa quyết định; người nhà hỏi điều dưỡng giờ được kê gối, đừng tự tính theo lời kể của người khác.
Đọc dòng y lệnh tư thế trong tờ điều trị
Y lệnh tư thế thường nằm ở phần chăm sóc, ngay dưới cấp chăm sóc và chế độ ăn, viết rất gọn: “Nằm đầu cao”, “Nằm nghiêng phải”, “Kê cao chân trái”, “Nằm đầu bằng đến chiều”. Có khi kèm mốc thời gian, có khi kèm điều kiện như “khi khó thở”. Mốc thời gian cho biết lúc nào tư thế có thể được nới; điều kiện cho biết tư thế chỉ cần khi có triệu chứng.
Sinh viên điều dưỡng và người nhà nên chú ý hai chỗ dễ sót. Thứ nhất là bên phải hay bên trái: nằm nghiêng sai bên có thể đè lên vùng mổ hoặc ống dẫn lưu. Thứ hai là y lệnh mới thay y lệnh cũ: hôm qua ghi nằm đầu bằng, hôm nay đã cho nằm tự do, nhưng người nhà vẫn giữ người bệnh nằm phẳng vì không ai báo. Mỗi sáng sau giờ đi buồng, hỏi một câu “Hôm nay tư thế có đổi không ạ?” là đủ.
Khi nào cần báo điều dưỡng ngay
Gọi điều dưỡng ngay khi người bệnh đang nằm đúng tư thế mà vẫn khó thở tăng dần, môi tím, phải ngồi bật dậy mới thở được; khi người bệnh nôn trong lúc nằm ngửa; khi người bệnh lơ mơ hơn trước; khi ống dẫn lưu, dây truyền bị gập hay bị đè dưới lưng sau lần đổi tư thế.
Ở nhà, nếu người bệnh suy tim hay bệnh phổi phải ngồi cả đêm mới thở được, môi tím hoặc nói không thành câu, gọi cấp cứu 115.
Câu hỏi thường gặp
Nằm đầu cao trong y lệnh là cao bao nhiêu?
Mức nâng tuỳ bệnh và do bác sĩ, điều dưỡng đặt. Người nhà không cần đo góc, chỉ giữ người bệnh ở đúng tư thế đã đặt và báo khi người bệnh trượt xuống.
Vì sao người bệnh lơ mơ phải nằm nghiêng?
Nằm nghiêng giúp đờm dãi và chất nôn chảy ra ngoài thay vì rơi vào đường thở, giảm nguy cơ sặc và viêm phổi hít ở người chưa tự ho khạc tốt.
Người bệnh đòi nằm thẳng cho dễ ngủ thì có được không?
Nếu y lệnh là nằm đầu cao thì không nên tự hạ giường. Chèn gối cho người bệnh dễ chịu hơn và hỏi điều dưỡng xem có thể điều chỉnh gì.
Kê cao chân có áp dụng cho mọi người bị phù không?
Không. Có người bệnh bác sĩ muốn kê cao chân, có người lại cần để chân thấp. Chỉ làm theo y lệnh của chính người bệnh đó, không áp dụng theo giường bên.
Người bệnh hay tuột xuống chân giường thì làm sao?
Hai người đứng hai bên, dùng tấm ga lót kéo người bệnh lên cùng lúc, rồi chèn gối mỏng dưới gối chân. Không kéo bằng nách hay cánh tay.
Sau gây tê tủy sống bao lâu thì được kê gối?
Thời gian tuỳ cách gây tê và quy định của khoa. Hỏi điều dưỡng giờ cụ thể được kê gối, không tự áp theo lời kể của người khác.