Y lệnh xoay trở định kỳ nghĩa là người bệnh nằm lâu phải được đổi tư thế theo một nhịp giờ đã định, thường vài giờ một lần, để không vùng da nào bị đè liên tục. Làm đúng là đổi thật sự điểm tì, kê gối đỡ, kiểm da mỗi lần, giữ nhịp cả ban đêm và không kéo lê người bệnh trên ga.
Loét tì đè hình thành khi da và mô bên dưới bị ép giữa xương và mặt giường quá lâu, máu không nuôi được, mô chết dần từ bên trong. Ở người gầy, người già, người không tự cử động, một đêm nằm im có thể đã đủ để thấy vết đỏ không mất. Xoay trở là biện pháp rẻ nhất mà hiệu quả nhất.
Vì sao bác sĩ ghi xoay trở thành y lệnh
Xoay trở nghe như việc chăm sóc thường ngày, nhưng với người bệnh nặng, bất động, hôn mê hay liệt, nó là biện pháp điều trị phòng ngừa. Một vết loét đã hình thành có thể mất nhiều tuần, nhiều tháng để lành, gây nhiễm trùng, kéo dài nằm viện. Vì vậy khoa đánh giá nguy cơ loét khi nhập viện và đưa nhịp xoay trở vào kế hoạch chăm sóc.
Nhịp xoay cụ thể tuỳ nguy cơ, loại đệm đang dùng và tình trạng người bệnh, do điều dưỡng và bác sĩ định. Có người bệnh đặc biệt không được xoay về một bên vì vết mổ, ống dẫn lưu hay chấn thương; điều đó cũng phải được nói rõ.
Những vùng da phải kiểm mỗi lần xoay
Loét hay xuất hiện ở chỗ xương nhô ngay dưới da. Mỗi tư thế có những điểm tì riêng:
- Nằm ngửa: xương cùng cụt, hai gót chân, hai bả vai, sau đầu, khuỷu tay.
- Nằm nghiêng: mấu chuyển xương đùi ở hông, mắt cá ngoài, mặt ngoài đầu gối, vai, vành tai.
- Ngồi lâu trên giường hoặc xe lăn: ụ ngồi, xương cùng.
- Chỗ có dụng cụ: dưới nẹp, quanh ống thông mũi, dây ôxy sau tai, mặt nạ, vòng đeo tay.
Cách kiểm đơn giản: nhìn màu da, ấn nhẹ một ngón tay lên vùng đỏ rồi buông. Vùng da đỏ trắng đi khi ấn rồi hồng trở lại là còn tốt; vùng đỏ không trắng đi khi ấn, da sẫm tím, phồng nước, trợt da là dấu hiệu sớm của loét, cần báo điều dưỡng.
Cách người nhà phối hợp xoay trở với điều dưỡng
Lần đầu luôn làm cùng điều dưỡng. Khi đã được hướng dẫn, các bước thường như sau:
- Rửa tay, báo cho người bệnh biết sắp xoay, kể cả khi người bệnh không tỉnh.
- Kiểm tra các ống, dây truyền, dây ôxy có đủ dài và nằm đúng phía.
- Hạ đầu giường về mức thấp mà người bệnh chịu được, khoá bánh xe, nâng giường lên ngang hông người làm để đỡ đau lưng.
- Hai người đứng hai bên, dùng tấm ga lót kéo người bệnh sang phía đối diện với bên sẽ nghiêng, để khi nghiêng người bệnh nằm giữa giường.
- Co chân trên, nghiêng người bệnh về phía một người, người kia đỡ lưng và hông.
- Chèn gối dọc lưng, một gối giữa hai đầu gối và hai mắt cá, kê gối nhỏ dưới tay trên; gót chân để thả, không chạm thẳng mặt giường.
- Kéo phẳng ga, kiểm da vùng vừa được giải phóng, rồi báo điều dưỡng nếu thấy vùng đỏ không mất.
- Ghi giờ xoay và tư thế vào tờ giấy đầu giường nếu khoa có dùng, để người ca sau biết.
Thứ tự thường được luân phiên: nghiêng trái, ngửa, nghiêng phải, ngửa… nhưng có người bệnh tránh một bên, nên dùng đúng thứ tự điều dưỡng đã đặt.
Những sai lầm hay gặp
Mỗi sai lầm dưới đây đều làm việc xoay trở mất tác dụng hoặc gây tổn thương thêm:
- Kéo lê người bệnh trên ga khi kéo lên đầu giường. Lực kéo làm trầy và xé lớp da sâu. Luôn dùng tấm ga lót nhấc lên rồi dịch chuyển.
- Nghiêng không đủ — chỉ chèn một chiếc gối nhỏ khiến người bệnh vẫn đè lên xương cùng. Nghiêng thật sự là xương cùng không còn chạm giường.
- Để đầu giường cao suốt ngày khi không cần: người bệnh trượt xuống, xương cùng chịu cả lực ép lẫn lực trượt.
- Xoa bóp mạnh vùng da đã đỏ vì nghĩ cho máu lưu thông — làm tổn thương mô bên dưới thêm.
- Chườm nóng, bôi cồn, rắc phấn rôm lên vùng tì — làm khô, kích ứng da.
- Bỏ xoay ban đêm vì sợ người bệnh mất ngủ. Ban đêm là quãng dài nhất người bệnh nằm im.
- Tin hoàn toàn vào đệm chống loét rồi thôi xoay. Đệm giảm áp lực, không thay được việc đổi tư thế.
Đệm và dụng cụ: cái gì giúp, cái gì nên tránh
Gia đình hay hỏi có cần mua thêm gì. Nên hỏi điều dưỡng trước khi mua.
| Dụng cụ | Giúp được gì | Điều cần biết |
|---|---|---|
| Đệm hơi chống loét có máy bơm | Thay đổi điểm chịu lực liên tục | Phải cắm điện, bơm đủ; vẫn cần xoay trở |
| Gối thường, gối ôm | Chèn giữ tư thế nghiêng, đỡ gót, tách hai gối | Rẻ, có ích nhất trong gia đình |
| Tấm ga lót kéo | Giúp nhấc, dịch chuyển không kéo lê | Giữ khô, phẳng |
| Vòng đệm hình bánh xe | Thường được nghĩ là giảm đè | Có thể làm tăng ép quanh mép, nhiều nơi khuyên không dùng |
| Tấm lót thấm dùng một lần | Giữ khô khi không tự chủ đại tiểu tiện | Không chồng nhiều lớp, gây nóng ẩm và nhăn |
Giữ da khoẻ giữa các lần xoay
Da ẩm do mồ hôi, nước tiểu, phân là yếu tố làm loét nhanh hơn. Thay tấm lót ngay khi ướt, lau nhẹ bằng nước ấm, thấm khô, không chà. Có thể dùng kem bảo vệ da theo hướng dẫn của điều dưỡng. Ăn đủ chất đạm và uống đủ nước theo y lệnh dinh dưỡng của bác sĩ cũng giúp da chịu đựng tốt hơn.
Với người bệnh còn tự cử động được một phần, khuyến khích họ tự nhích người, tự đổi tay chân, ngồi dậy theo y lệnh vận động. Người tự làm được càng nhiều thì càng ít cần xoay hoàn toàn. Xem thêm cách giữ đúng tư thế theo y lệnh trong bài nằm đầu cao, nằm nghiêng.
Khi nào báo điều dưỡng, khi nào đi khám
Trong viện, báo điều dưỡng khi thấy vùng da đỏ không trắng đi khi ấn, phồng nước, trợt da, chỗ da sẫm tím, hoặc người bệnh kêu đau rát ở vùng tì. Báo ngay nếu vết loét đã có chảy dịch đục, mùi hôi, hoặc người bệnh sốt.
Khi người bệnh đã về nhà mà vẫn nằm lâu, đi khám nếu vết loét lan rộng, sâu thêm, có mủ, hoặc người bệnh sốt, lừ đừ, ăn kém. Sốt cao kèm lơ mơ, thở nhanh là dấu hiệu nặng, gọi cấp cứu 115.
Giữ nhịp xoay trở khi người nhà thay ca
Xoay trở hỏng thường không phải vì làm sai một lần, mà vì bị bỏ sót giữa các lần đổi người.
Ghi lại, đừng nhớ
Ban ngày đông người, ai cũng tưởng người khác vừa xoay. Một tờ giấy nhỏ dán đầu giường ghi giờ và tư thế mỗi lần đổi, ví dụ “mười giờ, nghiêng trái”, giúp người thay ca biết lần kế tiếp. Nếu khoa có phiếu riêng, dùng phiếu của khoa và không tự ghi vào hồ sơ bệnh án.
Ban đêm
Đặt báo thức theo nhịp đã thống nhất với điều dưỡng ca đêm. Hai người nhà thay nhau ngủ là cách bền nhất. Khi xoay đêm, bật đèn nhỏ, nói khẽ, làm nhẹ để người bệnh ngủ lại được.
Khi người bệnh đau
Xoay trở gây đau ở người gãy xương, vừa mổ, ung thư di căn xương. Báo điều dưỡng để được đánh giá cơn đau và dùng thuốc giảm đau theo y lệnh trước những lần xoay, thay vì bỏ xoay.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu thì phải xoay trở người bệnh một lần?
Nhịp xoay tuỳ nguy cơ loét, loại đệm và tình trạng người bệnh, do điều dưỡng và bác sĩ định. Hỏi rõ nhịp cho người bệnh của mình và giữ cả ban đêm.
Có đệm chống loét rồi thì còn cần xoay trở không?
Vẫn cần. Đệm giúp giảm áp lực nhưng không thay được việc đổi tư thế. Xoay trở theo nhịp vẫn là biện pháp chính.
Thấy vùng da cùng cụt đỏ thì có nên xoa bóp không?
Không nên. Xoa bóp mạnh vùng da đã đỏ làm tổn thương mô bên dưới. Giải phóng điểm tì bằng cách đổi tư thế và báo điều dưỡng.
Làm sao biết da đỏ là dấu hiệu loét sớm?
Ấn nhẹ một ngón tay rồi buông. Nếu vùng đỏ không trắng đi khi ấn, hoặc da sẫm tím, phồng nước, đó là dấu hiệu sớm cần báo điều dưỡng.
Một người nhà có tự xoay người bệnh được không?
Với người bệnh nặng, có nhiều ống hay chấn thương cột sống thì không. Ở người bệnh đơn giản hơn, chỉ làm sau khi điều dưỡng đã hướng dẫn và đồng ý.
Có nên dùng vòng đệm hình bánh xe kê dưới mông không?
Nhiều nơi khuyên không dùng vì vòng đệm có thể làm tăng ép quanh mép. Hỏi điều dưỡng loại đệm phù hợp trước khi mua.