Có. Người bệnh tỉnh táo, đủ năng lực quyết định có quyền từ chối một y lệnh, kể cả thuốc, tiêm truyền hay thủ thuật, sau khi được bác sĩ giải thích lợi ích và nguy cơ. Từ chối đúng cách là hỏi cho rõ, nói rõ với người có thẩm quyền và ký xác nhận, không lặng lẽ bỏ thuốc.
Phần dưới đi qua từng bước: phân biệt băn khoăn với từ chối, nói với ai, giấy tờ gì sẽ phải ký, khi nào người nhà được quyết thay và những trường hợp từ chối dễ gây hại nhất.
Quyền từ chối nằm ở đâu trong việc điều trị
Mỗi y lệnh bác sĩ ghi trong bệnh án là một đề nghị điều trị dựa trên đánh giá chuyên môn. Đề nghị đó chỉ được thực hiện trên cơ thể người bệnh khi người bệnh đồng ý, có thể là đồng ý bằng lời, bằng hành động như chìa tay cho điều dưỡng tiêm, hay bằng chữ ký với các thủ thuật lớn. Pháp luật về khám bệnh, chữa bệnh và quy định của Bộ Y tế đều ghi nhận quyền được đồng ý hoặc từ chối của người bệnh, đi kèm trách nhiệm ghi nhận bằng văn bản.
Quyền này không có nghĩa bác sĩ sai khi ra y lệnh. Nó có nghĩa người quyết định cuối cùng về việc chấp nhận điều trị là người bệnh, sau khi đã hiểu. Vế “sau khi đã hiểu” là phần quan trọng nhất: một lời từ chối vì hiểu lầm, vì sợ tiêm, vì lo tiền mà không nói ra thì không phải quyết định thật sự, và nhân viên y tế có trách nhiệm giải thích lại cho tới khi người bệnh hiểu.
Cũng cần tách hai chuyện: từ chối một y lệnh cụ thể, ví dụ không muốn đặt ống thông dạ dày, khác với từ chối toàn bộ việc điều trị và xin ra viện. Phần lớn trường hợp trong khoa chỉ là từ chối một việc, và thường có phương án thay thế để bàn.
Băn khoăn, trì hoãn hay từ chối: ba mức khác nhau
Trước khi nói “không”, hãy tự xác định mình đang ở mức nào, vì mỗi mức có cách xử lý khác.
| Mức | Ví dụ thường gặp | Nên làm gì |
|---|---|---|
| Băn khoăn | Thấy thêm một chai dịch truyền mà chưa ai nói lý do | Hỏi điều dưỡng đang thực hiện: thuốc này để làm gì, ai chỉ định |
| Xin trì hoãn | Muốn chờ con trai tới rồi mới ký đồng ý nội soi | Hỏi bác sĩ việc này có chờ được không, chờ tối đa bao lâu |
| Từ chối | Đã nghe giải thích, vẫn không muốn truyền máu vì lý do riêng | Nói với bác sĩ điều trị, nghe phương án thay thế, ký giấy xác nhận từ chối |
Nhiều gia đình nhảy thẳng từ băn khoăn sang từ chối, ví dụ thấy y lệnh tiêm mới là gạt đi luôn. Sau một câu hỏi đơn giản, hoá ra đó là thuốc chống đông dự phòng cho người nằm lâu, và gia đình đổi ý. Hỏi trước rồi mới quyết là cách tiết kiệm thời gian nhất cho cả hai bên.
Các bước từ chối một y lệnh có trách nhiệm
Thứ tự dưới đây áp dụng cho người bệnh trong khoa nội trú, khi còn đủ thời gian để bàn bạc.
- Nói với điều dưỡng đang chuẩn bị thực hiện rằng người bệnh muốn dừng lại để hỏi bác sĩ. Điều dưỡng không được ép thực hiện khi người bệnh phản đối; họ sẽ báo bác sĩ điều trị hoặc bác sĩ trực.
- Khi bác sĩ tới, nói rõ điều đang lo. Câu mẫu: “Bác sĩ cho em hỏi, nếu bố em không truyền thuốc này thì điều gì có thể xảy ra, và có cách nào khác không ạ?”
- Nghe đủ ba ý: vì sao cần y lệnh này, nếu không làm thì nguy cơ gì, có phương án thay thế nào. Thiếu ý nào thì hỏi thêm ý đó.
- Nếu vẫn từ chối, nói rõ phạm vi: từ chối riêng việc nào, từ chối tạm thời hay hẳn. “Bố em đồng ý uống thuốc, chỉ chưa đồng ý chọc dịch hôm nay.”
- Ký vào giấy cam kết hoặc phần ghi nhận từ chối trong hồ sơ. Đọc kỹ nội dung trước khi ký, đặc biệt câu mô tả việc bị từ chối có đúng không.
- Hỏi bác sĩ những dấu hiệu nào cần báo ngay vì đã không làm y lệnh đó, và hỏi nếu đổi ý thì báo ai.
Một lời từ chối được ghi nhận rõ ràng giúp ca trực sau biết chuyện, không lặp lại việc mời tiêm, và cũng không bỏ sót theo dõi cần thiết.
Ai được quyết định thay người bệnh
Câu hỏi “ai ký” làm nhiều gia đình lúng túng nhất, vì trong nhà mỗi người một ý.
Người bệnh tỉnh táo, đã thành niên
Người bệnh tự quyết. Người nhà được góp ý, nhưng không thể thay người bệnh nói “có” hoặc “không”. Có gia đình muốn giấu bệnh rồi tự ký từ chối thay ông bà, cách làm này không đúng và khoa sẽ hỏi lại chính người bệnh.
Trẻ em và người mất năng lực quyết định
Cha mẹ hoặc người giám hộ, người đại diện hợp pháp quyết định thay. Với trẻ lớn, bác sĩ vẫn nên giải thích cho trẻ ở mức trẻ hiểu được và lắng nghe ý kiến của trẻ.
Người bệnh hôn mê, lú lẫn cấp
Người nhà gần nhất thường được mời quyết định. Khi tình trạng nguy hiểm tính mạng mà không liên lạc được người đại diện, bác sĩ có thể tiến hành cấp cứu theo quy định của bệnh viện và ghi lại lý do trong hồ sơ.
Những trường hợp từ chối dễ gây hại nhất
Tự bỏ thuốc mà không nói. Giấu viên thuốc dưới gối, rút kim truyền khi điều dưỡng ra khỏi phòng. Bác sĩ vẫn tưởng thuốc đang có tác dụng, đánh giá sai diễn tiến và có thể tăng thêm thuốc. Đây là kiểu từ chối nguy hiểm hơn cả việc từ chối công khai.
Từ chối thuốc chống đông, kháng sinh giữa liệu trình. Bỏ ngang kháng sinh hay chống đông thường có hậu quả muộn, không thấy ngay. Nếu tác dụng phụ là lý do muốn dừng, hãy nói ra tác dụng phụ đó, bác sĩ có thể đổi thuốc.
Từ chối theo dõi. Không cho đo huyết áp đêm, không cho lấy đường máu mao mạch vì ngại bị đánh thức. Theo dõi là cách khoa phát hiện sớm biến chứng; có thể xin gom các lần đo vào cùng một lúc nếu bác sĩ đồng ý.
Từ chối vì tiền mà không nói ra. Nhiều gia đình nói “không muốn chụp” nhưng thật ra lo chi phí. Nói thẳng chuyện chi phí với khoa thường mở ra lựa chọn khác, ví dụ xét nghiệm nằm trong danh mục bảo hiểm.
Điều KHÔNG cần làm khi muốn từ chối
Không cần to tiếng hay viết đơn khiếu nại chỉ để từ chối một mũi tiêm. Quyền từ chối là quyền bình thường, nói bình thường là đủ. Không cần nhờ người quen trong bệnh viện can thiệp; một câu “cho em gặp bác sĩ điều trị để hỏi trước khi làm” đã là yêu cầu hợp lệ.
Cũng không cần xin ra viện chỉ vì không đồng ý một y lệnh. Rời viện trái lời khuyên là quyết định lớn hơn nhiều, thường đi kèm giấy cam kết riêng. Hãy tách bạch: không đồng ý việc này nhưng vẫn muốn được điều trị tiếp các việc khác.
Nếu muốn nghe thêm ý kiến bác sĩ khác trước khi quyết, có thể đề nghị; cách làm khi đang nằm viện có trong bài xin ý kiến bác sĩ khác khi đang nằm viện.
Khi người bệnh đổi ý
Từ chối không phải quyết định vĩnh viễn. Người bệnh hôm qua không chịu truyền máu, hôm nay nghĩ lại muốn truyền, chỉ cần báo điều dưỡng để mời bác sĩ đánh giá lại; bác sĩ sẽ ra y lệnh mới nếu vẫn cần. Ngược lại, đã ký đồng ý vẫn có thể rút lại trước khi thực hiện.
Khi đổi ý, nhắc khoa ghi nhận lần đổi ý để giấy tờ khớp với thực tế. Một bệnh án ghi “từ chối” trong khi người bệnh đã đồng ý dễ khiến ca sau hiểu sai.
Khi nào phải báo ngay dù đã từ chối
Sau khi từ chối một y lệnh, người nhà cần quan sát kỹ hơn bình thường. Báo điều dưỡng ngay khi người bệnh khó thở hơn, đau ngực, lơ mơ, sốt cao rét run, chảy máu không cầm, hoặc bất kỳ dấu hiệu nào bác sĩ đã dặn khi giải thích nguy cơ.
Nếu người bệnh đã xin về nhà và gặp các dấu hiệu nặng như khó thở, đau ngực dữ dội, co giật, bất tỉnh, hãy gọi cấp cứu 115 hoặc đưa tới cơ sở y tế gần nhất, mang theo giấy ra viện và giấy cam kết đã ký để bác sĩ nơi tiếp nhận nắm được bối cảnh. Có câu hỏi về một thuốc cụ thể, hãy xem thêm bài thuốc hôm nay khác hôm qua.
Câu hỏi thường gặp
Người nhà có được ký từ chối điều trị thay người bệnh tỉnh táo không?
Không. Khi người bệnh tỉnh táo và đã thành niên, chính họ quyết định đồng ý hay từ chối. Người nhà được tham gia bàn bạc, nhưng khoa sẽ hỏi lại người bệnh và lấy chữ ký của người bệnh.
Từ chối một mũi tiêm có bị bệnh viện cho về không?
Thông thường không. Từ chối một y lệnh cụ thể không đồng nghĩa với việc ngừng điều trị. Bác sĩ sẽ ghi nhận, bàn phương án khác nếu có và tiếp tục các phần điều trị người bệnh vẫn đồng ý.
Đã ký giấy từ chối rồi có đổi ý được không?
Được. Báo điều dưỡng để mời bác sĩ đánh giá lại. Nếu việc đó vẫn cần thiết, bác sĩ sẽ ra y lệnh mới và ghi nhận việc người bệnh đổi ý trong hồ sơ.
Giấy cam kết từ chối điều trị thường ghi những gì?
Thường ghi việc bị từ chối, việc người bệnh đã được giải thích lợi ích và nguy cơ, ngày giờ và chữ ký của người bệnh hoặc người đại diện, kèm chữ ký bác sĩ. Đọc kỹ để chắc phạm vi từ chối ghi đúng.
Không muốn uống thuốc trong viện vì thấy mệt có nên bỏ không?
Không nên tự bỏ. Hãy nói với điều dưỡng hoặc bác sĩ rằng uống vào thấy mệt, mô tả mệt thế nào. Có thể đó là tác dụng phụ cần đổi thuốc, và chỉ bác sĩ mới quyết định được việc ngừng hay đổi.
Trẻ em không chịu tiêm thì cha mẹ quyết thế nào?
Cha mẹ là người quyết định thay trẻ, nhưng nên để bác sĩ, điều dưỡng giải thích cho trẻ ở mức trẻ hiểu. Nếu cha mẹ còn băn khoăn, hãy hỏi việc tiêm có chờ được không và có đường dùng khác không.