Y lệnh trong bệnh viện thường chia thành bốn loại theo thời gian thực hiện: thường quy lặp lại hằng ngày đến khi bác sĩ dừng, một lần làm xong là hết hiệu lực, khi cần chỉ làm lúc xuất hiện tình huống đã ghi, và y lệnh cấp phải làm ngay.
Mỗi bệnh viện có thể gọi tên hơi khác, có nơi nói “y lệnh thường xuyên”, có nơi nói “y lệnh duy trì”, nhưng cách chia này gần như giống nhau. Biết một dòng y lệnh thuộc loại nào giúp người nhà hiểu vì sao có việc lặp lại mỗi ngày, có việc chỉ làm một lần rồi thôi.
Vì sao phải chia loại y lệnh
Điều dưỡng nhận y lệnh đầu ca cần biết ngay việc nào phải xếp vào lịch cả ngày, việc nào chỉ làm một lần, việc nào chờ tình huống mới làm, việc nào phải bỏ hết để làm trước. Nếu không phân loại, một y lệnh “lấy máu xét nghiệm” có thể bị làm lặp lại mỗi sáng, còn một y lệnh “cho thuốc hạ sốt khi sốt” có thể bị cho đều đặn dù người bệnh không sốt.
Với người nhà, phân loại giúp trả lời những câu hỏi rất đời thường: tại sao hôm qua có lấy máu mà hôm nay không, tại sao thuốc giảm đau không được cho đúng giờ như thuốc khác, tại sao điều dưỡng chạy vội sang giường bên trong khi đang dở việc ở giường mình.
Bốn loại y lệnh thường gặp
Ví dụ trong bảng chỉ ở dạng khuôn để minh hoạ, không phải chỉ định cho ai.
| Loại | Thời gian hiệu lực | Ví dụ dạng khuôn | Điều người nhà nên biết |
|---|---|---|---|
| Thường quy | Lặp lại mỗi ngày đến khi có lệnh dừng hoặc thay | “Tên thuốc – đường uống – hai lần trong ngày”; “chăm sóc cấp hai” | Bác sĩ xem lại hằng ngày, có thể dừng bất cứ hôm nào |
| Một lần | Làm một lần rồi hết | “Lấy máu làm xét nghiệm sáng mai”; “chụp phim phổi” | Muốn làm lại phải có y lệnh mới |
| Khi cần | Có hiệu lực trong khoảng thời gian ghi, chỉ làm khi gặp điều kiện | “Tên thuốc – đường uống – khi sốt, cách nhau tối thiểu theo ghi chú” | Không làm khi chưa có điều kiện; có giới hạn số lần |
| Cấp | Làm ngay, trước các việc khác | “Làm điện tim ngay”; “cho thở oxy ngay” | Điều dưỡng có thể phải tạm dừng việc khác để làm |
Một người bệnh cùng lúc có thể có đủ bốn loại. Đọc tờ điều trị, bạn sẽ thấy phần lớn là thường quy, vài dòng một lần, đôi dòng khi cần, còn y lệnh cấp thường xuất hiện khi có diễn biến bất thường.
Y lệnh thường quy: lặp lại nhưng không bất biến
Hiệu lực kéo dài đến khi nào
Y lệnh thường quy có hiệu lực từ lúc ra đến khi bác sĩ ghi dừng, thay đổi, hoặc người bệnh chuyển khoa, ra viện. Nhiều bệnh viện yêu cầu bác sĩ ghi lại toàn bộ y lệnh mỗi ngày trên tờ điều trị, nên người nhà thấy các dòng gần như chép lại từ hôm trước; đó không phải thủ tục thừa, mà là xác nhận bác sĩ đã xem lại và vẫn giữ.
Những thứ hay là thường quy
Thuốc dùng đều đặn hằng ngày, chế độ chăm sóc, chế độ ăn, tần suất đo dấu hiệu sinh tồn, tư thế nằm, chế độ vận động. Các nhóm này có danh mục riêng trên site, người nhà muốn hiểu từng loại có thể đọc thêm theo danh mục.
Cái sai hay gặp
Người nhà thấy hôm nay thiếu một viên thuốc quen thuộc và nghĩ điều dưỡng quên. Thực ra bác sĩ có thể đã dừng thuốc đó. Hỏi là đúng, nhưng hỏi theo hướng “thuốc này hôm nay dừng hay quên ạ” thay vì “sao chị quên thuốc của mẹ em”.
Y lệnh một lần: làm xong là hết
Đặc điểm
Y lệnh một lần thường là xét nghiệm, chụp chiếu, một liều thuốc trước thủ thuật, một lần thay băng đặc biệt, một lần hội chẩn. Sau khi thực hiện và ghi lại, y lệnh hết hiệu lực. Nếu bác sĩ muốn làm lại, phải ra y lệnh mới với ngày giờ mới.
Vì sao người nhà hay hiểu nhầm
Thấy hôm qua lấy máu, hôm nay không lấy, người nhà lo “không theo dõi nữa à”. Thật ra bác sĩ chỉ định lấy lại khi cần so sánh, chứ không mặc định mỗi ngày. Ngược lại, khi thấy lấy máu ba sáng liên tiếp, đó là ba y lệnh một lần riêng, hoặc một y lệnh ghi rõ lặp lại theo ngày.
Y lệnh khi cần: có điều kiện mới làm
Cấu trúc
Y lệnh khi cần luôn có điều kiện: khi sốt, khi đau, khi khó ngủ, khi nôn. Thường kèm giới hạn: khoảng cách tối thiểu giữa hai lần, số lần tối đa trong ngày, và thời gian y lệnh còn hiệu lực. Thiếu giới hạn, điều dưỡng sẽ hỏi lại bác sĩ.
Ai đánh giá điều kiện
Điều dưỡng đánh giá người bệnh rồi mới quyết định thực hiện, ví dụ đo nhiệt độ xem có đúng là sốt theo ngưỡng ghi không, hỏi mức đau. Người nhà báo “mẹ em đau” là thông tin quý, nhưng việc cho thuốc vẫn qua đánh giá của điều dưỡng. Cách đọc chi tiết từng dòng thuốc khi cần thuộc về danh mục y lệnh thuốc.
Y lệnh cấp và y lệnh miệng
Y lệnh cấp là y lệnh phải làm ngay vì tình trạng người bệnh không chờ được. Trong hầu hết trường hợp, y lệnh cấp vẫn được ghi trước rồi mới làm, chỉ có điều nó được đẩy lên đầu hàng việc. Khi bạn thấy điều dưỡng bỏ dở việc ở giường mình để chạy sang giường khác, nhiều khả năng đó là một y lệnh cấp.
Trường hợp gấp đến mức bác sĩ không kịp ghi, ví dụ đang cấp cứu ngừng tuần hoàn, bác sĩ ra y lệnh bằng lời. Loại này có quy trình riêng rất chặt: nhắc lại, xác nhận, ghi bổ sung ngay sau đó. Bài y lệnh miệng trong cấp cứu giải thích khi nào được phép và vì sao ngoài cấp cứu thì bệnh viện hạn chế.
Cách tự kiểm khi đọc một dòng y lệnh để biết nó thuộc loại nào
Sinh viên điều dưỡng và người nhà quan tâm có thể dùng bốn câu hỏi sau:
- Dòng này có ghi số lần trong ngày hoặc chữ “hằng ngày” không? Có thì thường là thường quy.
- Dòng này có ghi một thời điểm duy nhất như “sáng mai”, “trước mổ” không? Có thì là một lần.
- Dòng này có chữ “khi”, “nếu” kèm một điều kiện không? Có thì là khi cần.
- Dòng này có chữ “ngay” hoặc được đánh dấu cấp không? Có thì phải làm trước hết.
Nếu một dòng không trả lời được câu nào, đó là y lệnh thiếu thông tin. Với điều dưỡng, đây là tín hiệu phải hỏi lại người ra y lệnh trước khi làm. Với người nhà, đây là lúc nên hỏi điều dưỡng giải thích.
Những điều không cần lo
Người nhà thường lo nhiều thứ không cần lo, trong khi bỏ sót những điều đáng hỏi. Mấy điểm sau giúp bớt căng thẳng khi ở viện dài ngày.
Không cần thuộc ký hiệu. Mỗi bệnh viện có cách viết tắt riêng; người nhà chỉ cần biết nhóm, còn đọc chi tiết để điều dưỡng giải thích.
Không cần nhắc giờ y lệnh thường quy. Điều dưỡng đã xếp lịch; bạn chỉ cần báo nếu quá giờ thường lệ mà chưa thấy làm.
Không cần đòi làm lại xét nghiệm “cho chắc”. Lấy máu lại khi không cần không giúp gì, mà người bệnh mất thêm máu và mệt. Nếu lo, hãy hỏi bác sĩ kết quả đã có chưa.
Không cần chép lại cả tờ điều trị. Chỉ cần ghi những thay đổi so với hôm trước: thuốc nào mới, thuốc nào dừng, ăn uống có đổi không. Danh sách thay đổi ngắn dễ bàn giao giữa các người nhà hơn nhiều so với một bản chép dài.
Câu hỏi thường gặp
Y lệnh thường quy có hiệu lực bao lâu?
Thường quy có hiệu lực đến khi bác sĩ ghi dừng hoặc thay đổi, hoặc người bệnh chuyển khoa, ra viện. Nhiều bệnh viện yêu cầu bác sĩ ghi lại y lệnh mỗi ngày để xác nhận đã xem xét lại.
Y lệnh khi cần khác y lệnh thường quy thế nào?
Y lệnh khi cần chỉ được làm khi xuất hiện điều kiện ghi sẵn như sốt, đau, nôn, và thường có giới hạn khoảng cách, số lần. Y lệnh thường quy thì làm đều đặn theo lịch, không cần điều kiện.
Tại sao hôm qua lấy máu mà hôm nay không lấy?
Lấy máu xét nghiệm thường là y lệnh một lần. Bác sĩ chỉ ra y lệnh lấy lại khi cần so sánh hoặc theo dõi một chỉ số cụ thể, nên không phải ngày nào cũng có.
Y lệnh cấp nghĩa là gì?
Là y lệnh phải làm ngay vì tình trạng người bệnh không chờ được, như làm điện tim, cho thở oxy, lấy máu cấp. Điều dưỡng được phép tạm hoãn việc thường quy khác để làm trước.
Người nhà có tự quyết định khi nào dùng thuốc khi cần được không?
Không nên. Người nhà nên báo triệu chứng cho điều dưỡng; điều dưỡng đánh giá người bệnh, đối chiếu điều kiện và giới hạn trong y lệnh rồi mới thực hiện.