Y lệnh miệng chỉ được dùng khi tình huống gấp đến mức bác sĩ không kịp ghi, như cấp cứu ngừng tim, suy hô hấp, đang làm thủ thuật. Người nhận phải nhắc lại nguyên văn, được bác sĩ xác nhận, và y lệnh phải được ghi bổ sung, ký ngay khi tình huống tạm ổn.
Ngoài cấp cứu, các bệnh viện đều hạn chế y lệnh miệng vì đây là chỗ dễ sai nhất trong cả chuỗi điều trị: nghe nhầm tên thuốc, nhầm đường dùng, nhầm người bệnh, và sau đó không còn dấu vết để đối chiếu.
Vì sao y lệnh miệng là ngoại lệ chứ không phải thói quen
Một y lệnh viết ra có thể đọc lại bao nhiêu lần cũng được, ai đến sau cũng thấy giống nhau. Một y lệnh nói ra chỉ tồn tại trong tai người nghe. Phòng cấp cứu thì ồn: máy theo dõi báo động, người nhà hỏi, nhiều người cùng nói. Hai tên thuốc đọc gần giống nhau, hai con số nghe na ná nhau là chuyện có thể gặp bất cứ ca nào.
Vì vậy nguyên tắc chung là: làm được bằng chữ thì làm bằng chữ. Chỉ khi chờ ghi chép sẽ làm chậm việc cứu người bệnh, y lệnh miệng mới được chấp nhận, và kèm theo nó là một chuỗi bước bảo vệ mà cả bác sĩ lẫn điều dưỡng phải làm đủ.
Những tình huống thường được chấp nhận y lệnh miệng
Danh sách cụ thể do từng bệnh viện quy định, nhưng thường gồm:
- Cấp cứu ngừng tuần hoàn, ngừng thở, khi bác sĩ đang trực tiếp xử trí.
- Người bệnh suy hô hấp, sốc, co giật, cần làm nhiều việc trong vài phút đầu.
- Bác sĩ đang làm thủ thuật, phẫu thuật, tay đang vô khuẩn không thể cầm bút.
- Một số bệnh viện chấp nhận y lệnh qua điện thoại trong ca trực khi bác sĩ ở xa và tình trạng người bệnh cần xử trí ngay, kèm điều kiện chặt hơn.
Những việc không gấp như đổi chế độ ăn, thêm thuốc thường ngày, cho ra viện thì không lấy lý do bận để ra y lệnh miệng. Điều dưỡng có quyền và có trách nhiệm đề nghị bác sĩ ghi trước khi làm.
Quy trình nhận một y lệnh miệng an toàn
Đây là chuỗi bước được dạy cho điều dưỡng ở hầu hết cơ sở đào tạo, tên gọi có thể khác nhau:
- Bác sĩ nói rõ y lệnh, gồm tên người bệnh nếu cấp cứu nhiều người cùng lúc, tên thuốc hoặc việc cần làm, đường dùng.
- Người nhận nhắc lại nguyên văn bằng giọng đủ to cho bác sĩ nghe, không nói tắt.
- Bác sĩ xác nhận “đúng” hoặc sửa lại. Chưa có chữ “đúng” thì chưa làm.
- Khi chuẩn bị thuốc, người nhận đọc tên thuốc trên ống hoặc lọ cho bác sĩ hoặc người thứ hai nghe trước khi dùng.
- Giữ lại vỏ ống, lọ thuốc đã dùng trong khay riêng đến khi đối chiếu xong với phần ghi bổ sung.
- Một người trong kíp ghi nhanh giờ và nội dung từng y lệnh trong lúc cấp cứu, trên giấy nháp hoặc phiếu theo dõi cấp cứu.
- Khi tình huống tạm ổn, bác sĩ ghi bổ sung toàn bộ y lệnh đã ra vào hồ sơ, có giờ thực tế và ký tên; điều dưỡng ghi phần thực hiện và ký.
Bước nhắc lại thường bị bỏ khi mọi người quen nhau và đang vội. Đó cũng là bước bắt được nhiều sai sót nhất, vì người nói thường nhận ra ngay mình vừa nói nhầm khi nghe người khác nhắc lại.
Ghi bổ sung: chỗ y lệnh miệng trở thành y lệnh thật
Nếu không được ghi bổ sung và ký, y lệnh miệng gần như không có giá trị trong hồ sơ. Đây là lý do điều dưỡng hay nhắc bác sĩ “anh ký giúp em phần cấp cứu lúc nãy”.
Ghi khi nào
Thời hạn ghi bổ sung do bệnh viện quy định, thường là ngay khi kết thúc cấp cứu hoặc trong ca trực đó. Càng để lâu càng dễ quên chi tiết, nhất là khi trong ca có nhiều người bệnh nặng.
Ghi những gì
Giờ thực tế ra từng y lệnh, nội dung, người nhận, người thực hiện. Không ghi gộp “đã xử trí cấp cứu” mà phải liệt kê từng việc. Nếu có y lệnh bị đổi giữa chừng, ghi cả việc đổi đó.
Khi hai bên nhớ khác nhau
Đôi khi bác sĩ và điều dưỡng nhớ khác nhau về một chi tiết. Vỏ thuốc giữ lại, giấy nháp ghi giờ, phiếu theo dõi của máy là căn cứ để đối chiếu. Không ai được tự sửa phần của người kia; chỗ chưa thống nhất phải được báo người phụ trách theo quy trình của khoa.
Y lệnh qua điện thoại khác y lệnh miệng tại giường thế nào
Y lệnh qua điện thoại có rủi ro cao hơn vì bác sĩ không trực tiếp thấy người bệnh. Nhiều bệnh viện đặt thêm điều kiện:
| Khía cạnh | Y lệnh miệng tại giường | Y lệnh qua điện thoại |
|---|---|---|
| Bác sĩ có thấy người bệnh không | Có, đang trực tiếp xử trí | Không, dựa vào điều dưỡng mô tả |
| Điều dưỡng cần báo gì trước | Không cần, bác sĩ đang thấy | Tình trạng, dấu hiệu sinh tồn, điều đã làm |
| Nhắc lại và xác nhận | Bắt buộc | Bắt buộc, có nơi cần người thứ hai nghe cùng |
| Phạm vi | Theo yêu cầu cấp cứu | Thường giới hạn, một số thuốc không nhận qua điện thoại |
| Ghi bổ sung | Ngay sau cấp cứu | Bác sĩ đến ký trong thời hạn bệnh viện quy định |
Điểm cốt lõi của y lệnh qua điện thoại là phần mô tả của điều dưỡng. Bác sĩ chỉ đúng được khi thông tin đúng; điều dưỡng báo thiếu một chi tiết như người bệnh vừa nôn hay vừa ngã là y lệnh có thể lệch.
Người nhà nên làm gì khi người bệnh đang được cấp cứu
Khi kíp cấp cứu vào, điều tốt nhất người nhà có thể làm là lùi ra để có chỗ cho nhân viên, nhưng đứng ở nơi gọi được. Đừng hỏi han giữa chừng, vì y lệnh đang được nói và nhắc lại; một câu chen ngang có thể làm ai đó nghe nhầm.
Nếu có thông tin quan trọng, nói một lần, ngắn, với người đứng gần cửa: “Mẹ em dị ứng với một loại kháng sinh, tên thuốc em ghi ở đây”, hoặc “Ông vừa uống thuốc ở nhà mang theo lúc chiều”. Thông tin về dị ứng, thuốc vừa dùng, bệnh nền là những thứ kíp cấp cứu cần ngay.
Sau khi tình huống qua, bạn có quyền được bác sĩ giải thích đã xảy ra gì và đã làm gì. Câu hỏi nên dùng: “Bác sĩ cho em biết lúc nãy mẹ em bị làm sao và giờ cần theo dõi gì ạ?” Nếu người bệnh đang ở nhà mà có dấu hiệu như ngừng thở, bất tỉnh, khó thở dữ dội, co giật kéo dài, hãy gọi cấp cứu 115 ngay chứ không chờ hỏi ý kiến qua điện thoại.
Với điều dưỡng mới: ba cái sai hay gặp
Nhắc lại bằng cách gật đầu. Gật đầu hay nói “dạ” không phải nhắc lại. Phải nói lại nội dung để người ra lệnh nghe thấy chính lời mình.
Nhận y lệnh miệng cho việc không gấp vì ngại. Ngại nhắc bác sĩ ghi là tâm lý dễ hiểu ở người mới, nhưng điều dưỡng ký phần thực hiện, nên phải bảo vệ chính mình và người bệnh. Câu nói mẫu: “Anh ghi vào tờ điều trị giúp em rồi em làm ngay ạ.”
Vứt vỏ thuốc ngay sau khi dùng. Trong cấp cứu, vỏ thuốc là bằng chứng duy nhất cho việc đã dùng gì. Để riêng một khay, đối chiếu xong mới bỏ.
Ghi bổ sung theo trí nhớ của riêng mình. Phần ghi của bác sĩ và của điều dưỡng phải khớp nhau. Đối chiếu với người ghi giờ trong kíp trước khi ký. Giá trị của phần ghi này được giải thích thêm ở bài giá trị pháp lý của y lệnh.
Câu hỏi thường gặp
Y lệnh miệng có giá trị như y lệnh viết không?
Chỉ khi được ghi bổ sung vào hồ sơ và bác sĩ ký. Trước đó, nó là căn cứ tạm thời để xử trí cấp cứu, được bảo vệ bằng việc nhắc lại và xác nhận giữa bác sĩ và người nhận.
Điều dưỡng có được từ chối y lệnh miệng không?
Ngoài tình huống cấp cứu, điều dưỡng có thể đề nghị bác sĩ ghi y lệnh trước khi làm. Trong cấp cứu, nếu nghe không rõ hoặc thấy nghi ngờ, điều dưỡng phải hỏi lại ngay thay vì làm theo phỏng đoán.
Bác sĩ trực ra y lệnh qua điện thoại có đúng quy định không?
Nhiều bệnh viện cho phép trong tình huống cần xử trí ngay, với điều kiện điều dưỡng nhắc lại, ghi nhận và bác sĩ đến ký bổ sung trong thời hạn quy định. Phạm vi cụ thể tùy quy định của từng bệnh viện.
Người nhà nên cung cấp thông tin gì khi người bệnh đang cấp cứu?
Những thông tin ngắn mà kíp cấp cứu cần ngay: dị ứng thuốc, thuốc vừa dùng ở nhà, bệnh nền, chuyện vừa xảy ra trước khi người bệnh trở nặng. Nói một lần, rõ ràng, với nhân viên gần nhất.
Vì sao điều dưỡng phải nhắc lại y lệnh bằng lời?
Nhắc lại giúp người ra lệnh nghe thấy chính nội dung mình vừa nói qua miệng người khác. Đây là lúc dễ phát hiện nhầm tên thuốc, nhầm đường dùng hay nhầm người bệnh nhất.