Trước khi chụp có thuốc cản quang, y lệnh thường gồm bốn việc: xét nghiệm chức năng thận, hỏi kỹ tiền sử dị ứng, nhịn ăn vài giờ theo hướng dẫn của khoa và đặt sẵn một đường truyền tĩnh mạch. Người bệnh hoặc người nhà ký phiếu đồng ý trước khi tiêm thuốc.
Những việc này nghe thủ tục nhưng đều có lý do an toàn. Bài dưới đây đi qua từng bước theo thứ tự thường gặp trong viện, giải thích bước nào để làm gì, người nhà cần chuẩn bị thông tin gì và sau khi chụp phải để ý những dấu hiệu nào.
Thuốc cản quang là gì và vì sao bác sĩ cần đến nó
Trên phim chụp cắt lớp vi tính (thường gọi tắt là CT) không tiêm thuốc, nhiều cơ quan mềm có độ đậm gần giống nhau, ranh giới giữa khối u, ổ viêm, mạch máu và mô lành khó phân biệt. Thuốc cản quang tiêm vào tĩnh mạch chạy theo dòng máu, làm mạch máu và những vùng nhiều máu nuôi hiện rõ lên. Nhờ đó bác sĩ thấy được tổn thương nhỏ, đánh giá mạch máu, xem khối bất thường bắt thuốc ra sao.
Có nhiều loại chất cản quang: loại tiêm tĩnh mạch khi chụp CT, loại dùng cho chụp cộng hưởng từ (MRI) có thành phần khác, loại uống hoặc bơm vào đường tiêu hoá khi chụp dạ dày, đại tràng. Bài này nói chủ yếu về chụp CT có tiêm thuốc cản quang tĩnh mạch, là loại người nhà gặp nhiều nhất trong viện. Với loại khác, khoa sẽ có hướng dẫn riêng.
Y lệnh ghi “chụp CT có tiêm thuốc cản quang” nghĩa là bác sĩ đã cân nhắc lợi ích của hình ảnh rõ hơn so với rủi ro nhỏ của thuốc. Nếu chỉ ghi “chụp CT” không kèm thuốc, khoa chẩn đoán hình ảnh có thể vẫn hỏi lại bác sĩ khi thấy cần tiêm thêm.
Các việc chuẩn bị thường gặp và lý do
Mỗi bệnh viện có quy trình riêng, nhưng các bước dưới đây có mặt ở hầu hết nơi chụp có tiêm thuốc cản quang.
| Việc chuẩn bị | Ai làm | Để làm gì |
|---|---|---|
| Xét nghiệm chức năng thận (creatinin máu) | Điều dưỡng lấy máu theo y lệnh | Thuốc cản quang thải qua thận; thận đang yếu thì bác sĩ cần biết để cân nhắc, chuẩn bị thêm hoặc đổi phương pháp |
| Hỏi tiền sử dị ứng, hen, phản ứng với thuốc cản quang lần trước | Bác sĩ, điều dưỡng khoa và khoa chẩn đoán hình ảnh | Người từng phản ứng có nguy cơ cao hơn, có thể cần dự phòng hoặc chọn cách chụp khác |
| Hỏi các thuốc đang dùng, nhất là thuốc tiểu đường | Bác sĩ điều trị | Một vài thuốc cần tạm ngừng hoặc theo dõi sát quanh thời điểm tiêm cản quang; quyết định là của bác sĩ |
| Nhịn ăn vài giờ trước chụp | Người bệnh, người nhà giữ theo lời dặn | Giảm nguy cơ nôn, sặc nếu có phản ứng buồn nôn; khoảng thời gian cụ thể theo hướng dẫn của khoa |
| Đặt kim luồn tĩnh mạch | Điều dưỡng | Để tiêm thuốc bằng máy với tốc độ đều, và có sẵn đường truyền nếu cần xử trí phản ứng |
| Ký phiếu đồng ý | Người bệnh hoặc người đại diện hợp pháp | Xác nhận đã được giải thích lợi ích, rủi ro và đồng ý thực hiện |
| Hỏi có thai, đang cho con bú | Điều dưỡng, kỹ thuật viên | Tia X và thuốc cần được cân nhắc riêng với phụ nữ có thai |
Nếu thấy thiếu một bước, chẳng hạn chưa ai hỏi dị ứng mà người bệnh từng nổi mẩn sau chụp lần trước, người nhà nên chủ động nói ra. Đó là thông tin quan trọng nhất người nhà có thể đóng góp.
Những thông tin người nhà nên chuẩn bị sẵn trước khi đi chụp
Bác sĩ và điều dưỡng sẽ hỏi, nhưng câu hỏi lúc vội vàng dễ bị trả lời qua loa. Người nhà ghi sẵn ra giấy sẽ không bỏ sót.
Tiền sử phản ứng
Người bệnh đã từng chụp có tiêm thuốc chưa, lần đó có nổi mẩn, ngứa, khó thở, tụt huyết áp không. Nếu có giấy ra viện hay phiếu kết quả của lần đó, mang theo. Câu nói rõ ràng kiểu “Năm ngoái chụp bụng có tiêm thuốc, cụ nổi mề đay khắp người, phải tiêm thuốc chống dị ứng” có giá trị hơn rất nhiều so với “hình như hồi trước có bị gì đó”.
Bệnh nền
Bệnh thận, đái tháo đường, hen phế quản, bệnh tim, bệnh tuyến giáp, đa u tủy. Người bệnh đang chạy thận nhân tạo cũng cần nói rõ để khoa phối hợp lịch.
Thuốc đang dùng
Đặc biệt thuốc điều trị đái tháo đường, thuốc lợi tiểu, thuốc giảm đau dùng kéo dài. Không cần nhớ tên chính xác; mang theo đơn thuốc hoặc vỏ hộp để bác sĩ xem.
Kim loại và thiết bị trong người
Với chụp CT, kim loại ít là vấn đề an toàn hơn so với MRI, nhưng vẫn cần tháo dây chuyền, kẹp tóc, răng giả tháo lắp ở vùng chụp để hình không bị nhiễu. Nếu chụp MRI, phải khai máy tạo nhịp, khớp nhân tạo, mảnh kim loại trong người trước.
Trình tự thường gặp trong ngày chụp
Một ngày chụp có tiêm cản quang của người bệnh nội trú thường diễn ra theo thứ tự sau:
- Tối hôm trước hoặc sáng sớm: lấy máu kiểm tra thận nếu chưa có kết quả gần đây.
- Từ giờ được dặn: bắt đầu nhịn ăn. Uống nước lọc thì tuỳ hướng dẫn của khoa, nhiều nơi cho uống nước lọc đến gần giờ chụp, có nơi dặn khác; hỏi lại cho rõ.
- Trước giờ chụp: điều dưỡng đặt kim luồn ở tĩnh mạch cánh tay, kiểm tra lại họ tên, phiếu chỉ định, phiếu đồng ý đã ký.
- Hộ lý hoặc người nhà đưa người bệnh xuống khoa chẩn đoán hình ảnh theo giờ hẹn, mang theo hồ sơ.
- Tại phòng chụp: kỹ thuật viên hỏi lại dị ứng, hướng dẫn nằm, nín thở theo hiệu lệnh. Thuốc được bơm qua kim luồn bằng máy.
- Sau chụp: người bệnh thường được ngồi lại theo dõi một lúc ở khu chờ trước khi về khoa.
- Về khoa: ăn uống lại theo lời dặn, uống đủ nước nếu không bị hạn chế nước, theo dõi chỗ tiêm và các dấu hiệu lạ.
Khi y lệnh có thêm xét nghiệm, nội soi hay siêu âm cùng ngày, thứ tự có thể bị xếp lại; xem bài thứ tự các chỉ định thăm dò trong ngày.
Lúc tiêm thuốc có cảm giác gì là bình thường
Khi máy bơm thuốc vào tĩnh mạch, nhiều người thấy một luồng nóng lan khắp người, đặc biệt ở cổ họng và vùng bụng dưới, có người thấy như muốn tiểu ra quần, có vị kim loại trong miệng. Cảm giác này đến nhanh, hết nhanh trong vòng một, hai phút. Đây là cảm giác thường gặp, không phải dị ứng. Người bệnh được báo trước thì đỡ hoảng hơn nhiều.
Điều cần báo ngay với kỹ thuật viên hoặc điều dưỡng: ngứa, nổi mẩn đỏ, sưng môi mắt, khó thở, khò khè, tức ngực, choáng váng, buồn nôn nhiều. Phản ứng nặng thường xảy ra trong những phút đầu nên người bệnh được giữ lại theo dõi gần phòng chụp, nơi có sẵn thuốc và dụng cụ cấp cứu.
Chỗ kim luồn sưng to, căng đau, lạnh trong lúc tiêm có thể là thuốc thoát ra ngoài mạch. Kỹ thuật viên sẽ dừng máy. Người nhà không tự rút kim, không tự xoa bóp, báo để được xử trí đúng.
Sau khi chụp: theo dõi gì ở khoa và ở nhà
Phần lớn người bệnh không có vấn đề gì sau chụp. Một số điều nên để ý trong một, hai ngày tiếp theo:
- Uống đủ nước theo lời dặn để thận thải thuốc, trừ người bệnh đang bị hạn chế nước do bệnh tim, thận; người này theo đúng y lệnh riêng.
- Để ý lượng nước tiểu: tiểu ít hẳn đi so với thường ngày thì báo điều dưỡng.
- Nổi mẩn, ngứa muộn sau vài giờ đến một, hai ngày có thể gặp; báo bác sĩ để xem có cần dùng thuốc.
- Chỗ đặt kim luồn đỏ, sưng, đau tăng thì báo.
- Nếu y lệnh có xét nghiệm lại chức năng thận sau chụp, đó là để kiểm tra thận có bị ảnh hưởng không, nhất là ở người có bệnh thận sẵn.
Người bệnh chụp ngoại trú rồi về nhà mà xuất hiện khó thở, sưng môi lưỡi, khò khè, choáng ngất thì gọi cấp cứu 115. Nổi mẩn ngứa nhẹ, tiểu ít hơn bình thường thì đi khám lại sớm, mang theo phiếu chụp.
Những hiểu lầm hay gặp
“Lần trước chụp không sao thì lần này khỏi khai.” Phản ứng có thể xuất hiện ở lần sau dù lần trước không có. Khai đủ không làm chậm việc chụp mà giúp khoa chuẩn bị đúng.
“Dị ứng hải sản thì chắc chắn không được chụp cản quang.” Quan niệm cũ này không còn được coi là đúng một cách đơn giản như vậy. Tiền sử dị ứng nói chung vẫn cần khai để bác sĩ đánh giá, nhưng người nhà không nên tự kết luận người bệnh không được chụp.
“Nhịn càng lâu càng tốt.” Nhịn quá lâu, nhất là ở người già, người đái tháo đường, dễ gây mệt, tụt đường máu, mất nước làm thận yếu hơn. Nhịn đúng khoảng được dặn là đủ.
“Ký phiếu đồng ý là bệnh viện miễn trách nhiệm.” Phiếu đồng ý ghi nhận người bệnh đã được giải thích và tự quyết định. Người bệnh vẫn có quyền hỏi thêm trước khi ký, và có quyền nói không.
Câu hỏi thường gặp
Trước khi chụp CT có tiêm thuốc cản quang có phải nhịn ăn không?
Thường có, nhịn vài giờ trước chụp theo hướng dẫn của khoa. Việc uống nước lọc mỗi nơi dặn khác nhau, nên hỏi lại điều dưỡng giờ bắt đầu nhịn và có được uống nước không.
Vì sao phải xét nghiệm thận trước khi chụp cản quang?
Thuốc cản quang được thải qua thận. Nếu thận đang yếu, bác sĩ cần biết để cân nhắc lợi ích, chuẩn bị thêm, theo dõi sát sau chụp hoặc chọn phương pháp chẩn đoán khác.
Tiêm thuốc cản quang thấy nóng khắp người có sao không?
Cảm giác nóng lan khắp người, như muốn đi tiểu hay có vị kim loại trong miệng là thường gặp, hết trong một, hai phút. Ngứa, khó thở, sưng môi mới là dấu hiệu cần báo ngay.
Từng dị ứng thuốc cản quang thì có chụp lại được không?
Có thể vẫn chụp được nếu bác sĩ thấy cần, kèm chuẩn bị dự phòng và theo dõi kỹ, hoặc bác sĩ chọn cách chụp khác. Điều quan trọng là phải khai rõ phản ứng lần trước.
Sau khi chụp cản quang cần uống nhiều nước không?
Nhiều nơi dặn uống đủ nước để thận thải thuốc nhanh hơn. Riêng người bệnh đang có y lệnh hạn chế nước do bệnh tim hoặc thận thì làm theo y lệnh đó, không tự uống thêm.