Phiếu chỉ định cho biết người bệnh sẽ được làm gì, lấy mẫu gì, có cần chuẩn bị gì và ai chỉ định. Phần khó đọc nhất là chữ viết tắt: CTM là công thức máu, ĐGĐ là điện giải đồ, TPTNT là tổng phân tích nước tiểu, CLVT là chụp cắt lớp vi tính.
Người nhà và sinh viên điều dưỡng thường cầm phiếu mà không đọc ra người bệnh sắp làm những gì. Bài này giải thích bố cục chung của một phiếu chỉ định, liệt kê các chữ viết tắt phổ biến, và chỉ ra những chỗ dễ hiểu nhầm. Mỗi bệnh viện có quy ước viết tắt riêng, nên khi không chắc vẫn phải hỏi lại.
Một phiếu chỉ định thường có những phần gì
Phiếu giấy hay phiếu in từ hệ thống máy tính, dù khác mẫu, thường có các phần sau:
- Thông tin hành chính: họ tên, năm sinh, giới, mã người bệnh, khoa, buồng, giường. Đây là phần dùng để đối chiếu đúng người, đúng mẫu.
- Chẩn đoán hoặc chẩn đoán sơ bộ: cho khoa xét nghiệm, chẩn đoán hình ảnh biết bác sĩ đang nghĩ đến bệnh gì để đọc kết quả có định hướng.
- Yêu cầu: tên các xét nghiệm hoặc kỹ thuật được chỉ định, thường viết tắt, có khi đánh dấu vào ô có sẵn.
- Loại mẫu và thời điểm lấy: máu, nước tiểu, đờm, dịch; lấy lúc đói, lấy giờ nào.
- Mức ưu tiên: đánh dấu cấp hay thường theo quy ước của bệnh viện.
- Ghi chú kỹ thuật với chụp chiếu: có tiêm thuốc cản quang hay không, vùng chụp, bên phải hay bên trái.
- Bác sĩ chỉ định: họ tên, chữ ký, ngày giờ.
Sự khác nhau giữa chỉ định cấp và thường được giải thích ở bài xét nghiệm cấp và xét nghiệm thường quy. Phần thông tin hành chính tưởng là thủ tục nhưng là chỗ ngăn nhầm mẫu giữa người bệnh với nhau; người nhà thấy sai tên, sai năm sinh thì báo ngay.
Chữ viết tắt hay gặp trên phiếu xét nghiệm
Danh sách dưới là cách viết tắt phổ biến ở nhiều bệnh viện Việt Nam. Có nơi dùng chữ tiếng Anh, có nơi dùng chữ tiếng Việt cho cùng một xét nghiệm.
| Chữ tắt | Nghĩa | Thường dùng để |
|---|---|---|
| CTM, TPT tế bào máu | Công thức máu, tổng phân tích tế bào máu | Đếm hồng cầu, bạch cầu, tiểu cầu; xem thiếu máu, nhiễm trùng |
| ĐGĐ | Điện giải đồ | Đo natri, kali, clo trong máu |
| SHM | Sinh hoá máu | Nhóm xét nghiệm như đường, ure, creatinin, men gan |
| Glu | Glucose, đường máu | Theo dõi đường máu |
| Ure, Cre | Ure, creatinin | Đánh giá chức năng thận |
| AST, ALT (có nơi ghi GOT, GPT) | Hai men gan | Đánh giá tổn thương tế bào gan |
| ĐMCB | Đông máu cơ bản | Xem máu đông nhanh hay chậm, trước thủ thuật, khi dùng thuốc chống đông |
| CRP | Một protein tăng khi có viêm | Theo dõi mức độ viêm, nhiễm trùng |
| HbA1c | Huyết sắc tố gắn đường | Phản ánh đường máu trung bình trong vài tháng |
| KMĐM | Khí máu động mạch | Đo oxy, khí carbonic, độ toan kiềm ở người bệnh nặng |
| TPTNT | Tổng phân tích nước tiểu | Tìm đạm, đường, hồng cầu, bạch cầu trong nước tiểu |
| HBsAg, Anti HCV | Xét nghiệm virus viêm gan B, viêm gan C | Sàng lọc, thường làm trước phẫu thuật, thủ thuật |
| Nhóm máu ABO, Rh | Xác định nhóm máu | Chuẩn bị khi có khả năng phải truyền máu |
Thấy một chữ không có trong danh sách, cách đơn giản nhất là hỏi điều dưỡng: “Chữ này trên phiếu là xét nghiệm gì ạ?”. Đây là câu hỏi bình thường, điều dưỡng trả lời được.
Chữ viết tắt trên phiếu chụp chiếu và thăm dò chức năng
Với chẩn đoán hình ảnh và thăm dò, chữ tắt thường gặp là:
| Chữ tắt | Nghĩa | Ghi chú cho người nhà |
|---|---|---|
| XQ | Chụp X quang | Nhanh, thường không cần chuẩn bị gì đặc biệt |
| SA | Siêu âm | Siêu âm bụng có thể cần nhịn ăn, siêu âm vùng tiểu khung có thể cần nhịn tiểu cho bàng quang đầy |
| CT, CLVT | Chụp cắt lớp vi tính | Đọc kỹ có ghi tiêm thuốc cản quang hay không |
| MRI, CHT | Chụp cộng hưởng từ | Phải khai kim loại, máy tạo nhịp, thiết bị cấy trong người trước khi vào phòng |
| ECG, ĐTĐ | Điện tim đồ | Ghi điện tim, nhanh, không đau |
| NS | Nội soi | Thường ghi kèm vùng soi như dạ dày, đại tràng, phế quản |
| SÂ tim | Siêu âm tim | Xem cấu trúc và chức năng tim |
Với y lệnh chụp có thuốc cản quang, phần chuẩn bị riêng được giải thích ở bài chuẩn bị trước khi chụp có thuốc cản quang.
Những chỗ dễ hiểu nhầm
Phần lớn hiểu nhầm đến từ việc một chữ tắt có hai nghĩa hoặc bỏ qua một chữ nhỏ nhưng quan trọng.
ĐTĐ có hai nghĩa. Trên phiếu thăm dò, ĐTĐ thường là điện tim đồ; trong chẩn đoán, ĐTĐ lại hay là đái tháo đường. Người nhà thấy ĐTĐ trên phiếu điện tim mà hoảng vì tưởng người bệnh mắc thêm tiểu đường là chuyện có xảy ra. Đọc theo ngữ cảnh, không chắc thì hỏi.
“Có tiêm” và “không tiêm” trên phiếu chụp. Hai chữ này quyết định người bệnh có phải xét nghiệm thận, nhịn ăn và ký phiếu đồng ý hay không. Nếu thấy phiếu ghi có tiêm mà chưa ai hỏi dị ứng, nhắc điều dưỡng.
Bên phải, bên trái. Chụp gối, chụp tay, siêu âm vú, siêu âm tinh hoàn đều ghi bên. Người bệnh biết rõ mình đau bên nào thì đối chiếu với phiếu; thấy ghi ngược bên, báo ngay trước khi chụp.
Chẩn đoán sơ bộ không phải kết luận. Phiếu ghi “theo dõi viêm ruột thừa” hay “nghi sỏi thận” chỉ là hướng bác sĩ đang tìm. Đó chưa phải chẩn đoán xác định, đừng vội báo tin cho cả họ hàng.
Chữ tắt tiếng Anh và tiếng Việt cho cùng một thứ. CT và CLVT, MRI và CHT, ECG và ĐTĐ là cùng một kỹ thuật. Phiếu này ghi CT, phiếu kia ghi CLVT không có nghĩa là làm hai lần.
Dành cho sinh viên điều dưỡng: đọc phiếu chỉ định theo trình tự
Khi nhận một phiếu chỉ định để chuẩn bị người bệnh hoặc lấy mẫu, đọc theo thứ tự sau giúp không bỏ sót:
- Đối chiếu họ tên, năm sinh, mã người bệnh trên phiếu với vòng đeo tay và hồ sơ.
- Đọc yêu cầu: những xét nghiệm, kỹ thuật nào; chữ tắt nào chưa chắc thì hỏi điều dưỡng hướng dẫn.
- Xác định loại mẫu, loại ống, thời điểm lấy, yêu cầu nhịn hay không.
- Xem mức ưu tiên cấp hay thường để biết phải làm ngay hay theo lượt.
- Với chụp chiếu, nội soi: xem có tiêm thuốc, có gây mê, có cần phiếu đồng ý không; bên nào, vùng nào.
- Giải thích ngắn cho người bệnh và người nhà sắp làm gì, cần chuẩn bị gì, trong phạm vi của điều dưỡng; câu hỏi về chẩn đoán chuyển cho bác sĩ.
Thói quen đọc đủ từng phần ngay từ khi còn là sinh viên giúp tránh những lỗi khó sửa về sau, như lấy nhầm ống, lấy mẫu lúc người bệnh vừa ăn, hay đưa người bệnh đi chụp khi chưa có kết quả thận.
Người nhà dùng phiếu chỉ định để làm gì
Phiếu chỉ định không phải để người nhà tự đánh giá việc chỉ định đúng hay sai. Nó giúp gia đình biết hôm nay người bệnh sẽ được làm những gì, để chuẩn bị đúng: giữ nhịn ăn, tháo trang sức, mang theo kết quả cũ, có người đi cùng.
Nếu thấy một xét nghiệm hay một lần chụp mà gia đình không hiểu vì sao cần, câu hỏi hợp lý là: “Bác sĩ cho làm thêm cái này là để tìm gì ạ?”. Người bệnh có quyền được giải thích. Ngược lại, tự ý đề nghị bỏ bớt hay thêm xét nghiệm theo lời khuyên trên mạng thường không giúp gì cho điều trị.
Trong lúc chờ làm theo phiếu, nếu người bệnh có dấu hiệu nặng như khó thở, đau ngực, lơ mơ, chảy máu thì báo điều dưỡng ngay, việc làm theo phiếu xếp sau. Ở nhà mà gặp các dấu hiệu đó thì gọi cấp cứu 115.
Câu hỏi thường gặp
CTM trên phiếu xét nghiệm là gì?
CTM là công thức máu, còn gọi là tổng phân tích tế bào máu. Xét nghiệm này đếm hồng cầu, bạch cầu, tiểu cầu, giúp bác sĩ xem có thiếu máu, nhiễm trùng hay rối loạn tiểu cầu không.
TPTNT là xét nghiệm gì?
TPTNT là tổng phân tích nước tiểu, tìm đạm, đường, hồng cầu, bạch cầu và một số chất khác trong nước tiểu. Thường lấy nước tiểu giữa dòng buổi sáng.
CLVT và CT có khác nhau không?
Không khác. CT là chữ tắt tiếng Anh, CLVT là chữ tắt tiếng Việt của chụp cắt lớp vi tính. Tương tự, MRI và CHT đều là chụp cộng hưởng từ.
ĐTĐ trên phiếu là đái tháo đường hay điện tim?
Tùy ngữ cảnh. Trên phiếu thăm dò chức năng, ĐTĐ thường là điện tim đồ; trong phần chẩn đoán, ĐTĐ hay là đái tháo đường. Không chắc thì hỏi điều dưỡng.
Phiếu chỉ định ghi chẩn đoán nghi ngờ có phải đã mắc bệnh đó không?
Không. Chẩn đoán sơ bộ trên phiếu chỉ cho khoa thăm dò biết bác sĩ đang tìm gì. Kết luận chỉ có sau khi đủ kết quả và được bác sĩ điều trị giải thích.
Thấy phiếu chụp ghi sai bên đau thì làm sao?
Báo ngay cho điều dưỡng hoặc kỹ thuật viên trước khi chụp, nói rõ người bệnh đau bên nào. Họ sẽ đối chiếu với bác sĩ chỉ định để sửa phiếu.