Người nhà được giữ ống dẫn lưu không gập, không bị kéo căng, giữ túi hoặc bình thấp hơn chỗ ống ra, đỡ ống khi người bệnh trở mình hay đi lại, quan sát dịch và báo điều dưỡng. Người nhà không được tự tháo, kẹp, rút, đổ túi, nâng bình lên cao hay tự rửa ống.
Ống dẫn lưu là một ống nhỏ đi từ trong cơ thể ra ngoài, nối vào túi hoặc bình kín. Nó có thể nằm ở bụng, ngực, vết mổ, đường mật, thận… Mỗi loại có cách chăm riêng, nhưng nguyên tắc người nhà cần biết thì giống nhau.
Ống dẫn lưu để làm gì
Sau mổ hoặc khi có ổ dịch, ổ mủ, máu, khí trong một khoang, bác sĩ đặt ống để dịch thoát ra ngoài thay vì đọng lại bên trong. Dịch đọng có thể gây nhiễm trùng, đè ép phổi, làm vết mổ chậm liền. Ống cũng là một cửa sổ: nhìn lượng và màu dịch chảy ra, bác sĩ biết bên trong đang lành hay đang có vấn đề như chảy máu, rò.
Vì vậy y lệnh liên quan đến ống dẫn lưu thường gồm hai phần: chăm sóc ống, và theo dõi dịch. Phần theo dõi số lượng, ghi vào phiếu là việc của điều dưỡng; phần nhìn thấy sớm sự khác lạ thì người nhà góp sức nhiều.
Một số loại ống dẫn lưu hay gặp
Người nhà không cần nhớ tên kỹ thuật, nhưng biết ống thuộc loại nào giúp hiểu vì sao có những điều cấm riêng.
| Loại | Nằm ở đâu | Điều riêng cần lưu ý |
|---|---|---|
| Dẫn lưu ổ bụng, vết mổ | Từ bụng hoặc dưới da vùng mổ ra túi | Túi phải thấp hơn chỗ ống ra; không đè lên ống khi nằm nghiêng |
| Dẫn lưu hút áp lực âm | Nối vào bầu nhựa bóp xẹp hoặc máy hút | Bầu phải giữ xẹp; thấy phồng căng thì báo, không tự bóp lại |
| Dẫn lưu màng phổi | Từ ngực ra bình kín có nước | Bình luôn đặt dưới thấp, không lật đổ, không nâng lên ngang ngực |
| Dẫn lưu đường mật | Từ vùng gan mật ra túi | Dịch thường có màu vàng xanh của mật; quan sát vàng da, sốt |
| Dẫn lưu thận, bàng quang qua da | Từ lưng hoặc bụng dưới ra túi | Giữ túi thấp, không để ống gập dưới người |
Với ống thông tiểu đặt qua niệu đạo, cách chăm khác và có bài riêng: chăm sóc ống thông tiểu lưu.
Người nhà được và nên làm
Những việc dưới đây thường được điều dưỡng hướng dẫn người nhà làm. Hỏi lại cho chắc với loại ống của người bệnh.
- Nhìn dọc theo ống từ chỗ ra đến túi sau mỗi lần người bệnh trở mình: ống có gập, có bị đè dưới lưng, dưới đùi không.
- Giữ túi hoặc bình luôn thấp hơn vị trí ống ra khỏi người: treo ở khung giường phía dưới, khi đi lại thì cầm túi ngang hông hoặc thấp hơn.
- Khi người bệnh trở mình, ngồi dậy: gom ống lại, đặt sang phía người bệnh xoay tới, để một đoạn chùng.
- Không để túi chạm sàn; nếu có móc treo, dùng móc.
- Ghi nhớ hoặc ghi ra giấy giờ thấy dịch thay đổi, để báo chính xác.
- Nhắc người bệnh không nắm, kéo ống khi ngủ mê; với người lẫn, báo điều dưỡng để có biện pháp phòng tự rút.
Người nhà không được tự làm
Đây là phần ranh giới. Có những việc nhìn đơn giản, nhưng làm sai có thể gây chảy máu, nhiễm trùng, xẹp phổi:
- Tự tháo đầu nối, tự thay túi, tự đổ dịch trong túi — trừ khi được điều dưỡng hướng dẫn cụ thể cho loại túi đó.
- Tự kẹp ống, kể cả khi đưa người bệnh đi chụp chiếu; việc kẹp hay không do nhân viên y tế quyết định.
- Nâng túi hay bình lên cao hơn người bệnh, dù chỉ trong chốc lát để chuyển giường.
- Bóp, vuốt, lắc ống để “cho dịch chảy”.
- Rút ống khi thấy ống tuột ra một đoạn, hay đẩy ống vào lại.
- Gỡ băng quanh chân ống để xem.
Câu nói mẫu khi cần: “Chị ơi, túi dẫn lưu của bà đầy rồi, chị đổ giúp em được không?” hoặc “Em định đưa ông đi vệ sinh, ống này cầm thế nào thì đúng ạ?”
Đọc màu và lượng dịch: điều gì nên báo
Lượng dịch và màu sắc bình thường khác nhau tuỳ loại mổ, nên chỉ có điều dưỡng và bác sĩ đánh giá được. Người nhà để ý sự thay đổi, nhất là thay đổi đột ngột.
| Người nhà thấy | Có thể nghĩ tới | Làm gì |
|---|---|---|
| Dịch đỏ tươi, chảy ra nhiều nhanh trong thời gian ngắn | Chảy máu | Báo ngay |
| Dịch đang đỏ sẫm chuyển dần sang hồng nhạt, vàng trong, lượng giảm | Diễn tiến thường gặp | Báo trong lần điều dưỡng đi qua |
| Dịch đục, có mùi hôi, kèm sốt | Nhiễm trùng | Báo sớm |
| Dịch có màu lạ như vàng xanh, nâu đục giống chất tiêu hoá ở ống không phải dẫn lưu mật | Có thể rò | Báo ngay |
| Đang chảy đều bỗng ngừng hẳn, người bệnh đau tức tăng | Ống tắc, gập | Kiểm tra gập, rồi báo |
| Ống tuột, băng chân ống ướt sũng | Tuột ống | Báo ngay, ép gạc sạch tại chỗ nếu được dặn |
Tình huống khẩn và việc làm ngay
Nếu ống dẫn lưu màng phổi bị tuột khỏi ngực hoặc đứt đoạn nối, hoặc bình bị đổ vỡ, gọi điều dưỡng ngay và không tự đẩy ống vào. Nếu đã được điều dưỡng dặn trước cách xử trí tạm thời ở khoa đó, làm đúng như dặn trong lúc chờ.
Người bệnh đột ngột khó thở, đau ngực, vã mồ hôi, choáng, hay băng ở chân ống thấm máu ồ ạt: bấm chuông gọi, gọi to người trong phòng, không bỏ người bệnh một mình.
Nếu người bệnh được về nhà với ống dẫn lưu, cần có lời dặn cụ thể của khoa. Khi đó, sốt cao, dịch đổi màu đột ngột, tuột ống hoặc khó thở là lý do đi khám ngay; khó thở hay chảy máu nhiều thì gọi 115.
Khi nào rút ống
Bác sĩ rút ống khi lượng dịch đã giảm và màu dịch cho thấy bên trong ổn, hoặc khi phim chụp cho thấy phổi đã nở. Người nhà hay hỏi “bao giờ rút”, câu trả lời phụ thuộc vào chính số liệu theo dõi hằng ngày, nên đôi khi bác sĩ hẹn rồi lùi lại một hai ngày. Đó không phải là bệnh nặng thêm mà là chờ dịch giảm đủ.
Sau rút ống, chỗ ống ra được băng lại. Có thể thấm một ít dịch trong một hai ngày đầu. Theo dõi băng như với vết mổ, và xem thêm bài thay băng và quan sát băng.
Giữ ống khi di chuyển
Phần lớn tuột ống xảy ra lúc di chuyển, khi ống bị vướng hoặc túi rơi. Ba tình huống hay gặp:
Khi đi lại trong phòng và hành lang
Gom phần ống thừa, cầm túi ở tay phía cùng bên ống ra, giữ túi ngang hông hoặc thấp hơn. Nếu túi treo được vào cọc truyền có bánh xe, treo ở móc thấp. Đi chậm, nhìn đường, tránh để ống quệt vào cạnh giường, tay nắm cửa.
Khi đi vệ sinh
Treo túi vào móc trong nhà vệ sinh hoặc người nhà cầm, không đặt túi xuống sàn ướt, không vắt túi lên vai người bệnh. Khi người bệnh ngồi xuống, chú ý ống không bị kẹp giữa đùi và bồn cầu.
Khi chuyển giường, đi chụp chiếu
Trước khi chuyển, báo nhân viên rằng người bệnh có ống dẫn lưu ở đâu. Việc giữ ống lúc chuyển, kẹp ống hay không, để bình ở đâu trên xe đẩy là do nhân viên y tế làm. Người nhà chỉ nhắc và để mắt, không tự nhấc bình đặt lên bụng người bệnh cho tiện.
Câu hỏi thường gặp
Người nhà có được tự đổ túi dẫn lưu không?
Chỉ khi điều dưỡng đã hướng dẫn cụ thể cho loại túi đó. Nhiều khoa muốn điều dưỡng tự đổ để đo và ghi lượng dịch, vì vậy nên gọi điều dưỡng.
Vì sao túi dẫn lưu phải để thấp?
Để dịch chảy xuôi ra ngoài nhờ trọng lực. Nâng túi cao hơn người có thể làm dịch chảy ngược vào trong, tăng nguy cơ nhiễm trùng.
Dịch dẫn lưu chuyển từ đỏ sang hồng nhạt có sao không?
Đó thường là diễn tiến gặp ở nhiều người sau mổ. Vẫn báo điều dưỡng biết, và báo ngay nếu dịch lại đỏ tươi, đục hoặc có mùi.
Ống dẫn lưu tuột ra một đoạn thì làm gì?
Không đẩy vào, không rút hẳn ra. Giữ yên ống, gọi điều dưỡng ngay. Nếu là ống ở ngực và người bệnh khó thở, báo khẩn.
Có ống dẫn lưu thì có được đi lại không?
Thường vẫn được khi có y lệnh vận động. Cầm túi thấp hơn chỗ ống ra, gom ống chùng, đi chậm và có người đi kèm.
Bao lâu thì rút ống dẫn lưu?
Tuỳ loại mổ, lượng và màu dịch hằng ngày, đôi khi tuỳ phim chụp. Bác sĩ quyết định và có thể lùi ngày rút để chờ dịch giảm đủ.