Trong những giờ đầu sau mổ, y lệnh thường yêu cầu theo dõi sát mạch, huyết áp, nhịp thở, SpO2, mức tỉnh, băng vết mổ, ống dẫn lưu, đau, nôn và nước tiểu theo mốc dày; người nhà giúp bằng cách ngồi cạnh quan sát, báo ngay điều bất thường và không tự cho ăn uống, tự chỉnh gì.
Đây là giai đoạn người bệnh còn chịu ảnh hưởng của thuốc mê, thuốc tê, và các biến chứng sớm như chảy máu, tụt huyết áp, khó thở thường lộ ra. Bài này đi qua từng thứ điều dưỡng đang canh, lý do, và câu nói mẫu khi người nhà cần báo.
Dòng y lệnh sau mổ trông như thế nào
Sau mổ, bác sĩ phẫu thuật hoặc bác sĩ gây mê ghi một nhóm y lệnh riêng, thường có các dòng dạng khuôn: “Theo dõi mạch, huyết áp, nhịp thở, SpO2 mỗi [số] phút trong [số] giờ đầu, sau đó mỗi [số] giờ”; “Theo dõi băng vết mổ, dẫn lưu: màu, số lượng”; “Theo dõi nước tiểu, báo khi chưa tiểu được sau [số] giờ”; “Nhịn ăn uống đến khi có chỉ định”; “Đánh giá đau, giảm đau theo y lệnh”.
Tần suất dày lúc đầu rồi thưa dần là đặc trưng. Ở phòng hồi tỉnh, người bệnh được theo dõi liên tục bằng máy; khi chuyển về khoa, điều dưỡng khoa tiếp tục theo mốc ghi trong y lệnh. Người nhà thường chỉ thấy phần ở khoa, nhưng nên biết phần trước đó đã ổn đủ để được chuyển về.
Điều dưỡng đang canh gì và vì sao
Mỗi thứ theo dõi sau mổ nhắm vào một biến chứng cụ thể. Người nhà thấy điều dưỡng làm việc nào thì hiểu việc đó để làm gì.
| Theo dõi | Canh biến chứng gì | Người nhà thấy được dấu hiệu nào |
|---|---|---|
| Mạch, huyết áp | Chảy máu trong, tụt huyết áp do thuốc mê, mất dịch | Da tái, lạnh, vã mồ hôi, khát nhiều |
| Nhịp thở, SpO2 | Thở yếu do thuốc, tắc đờm, lưỡi tụt | Ngáy to bất thường, thở rít, môi tím |
| Mức tỉnh | Thuốc mê chưa hết, thiếu oxy, hạ đường máu | Gọi không tỉnh, nói lẫn kéo dài |
| Băng vết mổ | Chảy máu tại chỗ | Vết thấm trên băng loang rộng nhanh |
| Ống dẫn lưu | Chảy máu, rò dịch | Dịch trong túi đỏ tươi, ra nhanh |
| Nước tiểu | Bí tiểu do thuốc tê, thiếu dịch | Bụng dưới căng, muốn tiểu không được |
| Đau | Đau chưa kiểm soát, đau bất thường | Nhăn nhó, không dám thở sâu, kêu đau tăng |
| Buồn nôn, nôn | Tác dụng thuốc mê, sặc | Nôn khi nằm ngửa |
Thân nhiệt cũng được đo: người bệnh ra từ phòng mổ hay bị lạnh run, cần ủ ấm; sốt rất sớm sau mổ cũng có ý nghĩa riêng mà bác sĩ sẽ đánh giá.
Người nhà làm gì trong những giờ đầu
Không cần làm nhiều, nhưng cần làm đúng:
- Ngồi cạnh giường, nhìn người bệnh thường xuyên: ngực có nâng đều không, môi có hồng không, gọi có thưa không.
- Giữ tư thế theo dặn của điều dưỡng: có người phải nằm ngửa đầu thấp, có người được nằm đầu cao, có người phải nằm nghiêng. Không tự kê gối hay đổi tư thế khác đi.
- Ủ ấm nếu người bệnh run lạnh, nhưng không đắp kín che mất băng vết mổ, ống dẫn lưu hay đường truyền.
- Không cho ăn uống gì, kể cả ngụm nước nhỏ, cho đến khi điều dưỡng nói được. Môi khô thì xin tăm bông thấm nước để làm ẩm môi.
- Giữ các ống dây không bị đè, gập, kéo căng khi người bệnh cựa mình; không tự tháo, tự kẹp, tự nâng cao túi dẫn lưu.
- Ghi giờ người bệnh đi tiểu được lần đầu; nếu nhiều giờ chưa tiểu mà bụng dưới căng tức, báo điều dưỡng.
- Khi người bệnh kêu đau, hỏi mức đau và báo điều dưỡng; không tự cho thuốc giảm đau mang từ nhà.
Câu báo mẫu nên ngắn, có giờ và dấu hiệu: “Giường 7, cháu mổ lúc 10 giờ, giờ băng thấm đỏ loang ra cả bàn tay, lúc 2 giờ mới chỉ một chấm nhỏ”. So sánh với lần trước giúp điều dưỡng đánh giá nhanh.
Gọi điều dưỡng ngay khi thấy
Những dấu hiệu sau không đợi đến mốc theo dõi kế tiếp:
- Khó thở, thở rít, ngáy to rồi ngừng từng quãng, môi hay đầu ngón tím.
- Gọi không tỉnh hoặc lơ mơ dần sau khi đã tỉnh.
- Vết thấm trên băng loang rộng nhanh, dịch dẫn lưu đỏ tươi ra liên tục.
- Da tái lạnh, vã mồ hôi, kêu khát, hoa mắt khi chỉ hơi nâng đầu.
- Nôn khi đang nằm ngửa: nghiêng đầu người bệnh sang một bên rồi gọi.
- Đau tăng dữ dội, đau khác hẳn chỗ mổ, bụng chướng căng cứng.
- Bắp chân sưng đau một bên, đau ngực đột ngột, khó thở đột ngột.
Sau khi ra viện, người bệnh đã mổ mà xuất hiện khó thở đột ngột, đau ngực, chảy máu nhiều không cầm, ngất, sốt cao kèm lơ mơ thì gọi cấp cứu 115; sốt, vết mổ sưng đỏ chảy dịch, đau tăng dần thì đi khám sớm.
Những việc người nhà hay làm sai vì thương
Cho uống nước sớm vì người bệnh kêu khát. Sau gây mê, phản xạ nuốt chưa hồi phục hẳn, ruột chưa hoạt động lại; uống sớm dễ nôn, sặc. Thời điểm được uống do bác sĩ quyết định theo loại mổ.
Lay gọi liên tục để kiểm tra người bệnh còn tỉnh. Người bệnh cần nghỉ. Quan sát nhịp thở và màu da là đủ; nghi ngờ thì gọi điều dưỡng.
Đỡ người bệnh dậy đi vệ sinh ngay khi được tháo máy. Đứng dậy lần đầu sau mổ dễ choáng, ngã. Lần đầu phải có điều dưỡng hướng dẫn, theo đúng thời điểm y lệnh cho phép.
Tự gỡ băng xem vết mổ. Băng được giữ kín theo y lệnh để tránh nhiễm khuẩn; chỉ điều dưỡng thay băng theo chỉ định.
Mời nhiều người vào thăm ngay chiều mổ. Người bệnh mệt, dễ nhiễm khuẩn, và người thăm che mất tầm nhìn của người trông. Hẹn thăm sau.
Điều dưỡng mới nhận người bệnh từ phòng hồi tỉnh cần hỏi gì
Với sinh viên và điều dưỡng mới ra trường, lúc nhận người bệnh về khoa là lúc dễ sót nhất. Trước khi người vận chuyển đi, cần nắm: loại mổ và cách vô cảm, diễn biến trong mổ có gì đặc biệt, lần đo cuối ở phòng hồi tỉnh, số ống dẫn lưu và lượng dịch đã ra, đường truyền đang chạy gì, người bệnh đã được dùng giảm đau lúc nào, và nhóm y lệnh sau mổ ghi theo dõi đến khi nào.
Sau đó đo ngay một lượt dấu hiệu sinh tồn tại khoa làm mốc, đánh dấu mép vết thấm trên băng nếu khoa có quy ước, ghi mức dịch trong túi dẫn lưu, rồi dặn người nhà đúng hai việc: không cho ăn uống, và gọi ngay khi thấy khó thở, băng loang, gọi không tỉnh. Dặn ít mà rõ thì người nhà nhớ được.
Khi nào lịch theo dõi thưa dần
Người nhà sẽ thấy điều dưỡng đến ít dần. Đó thường là tín hiệu tốt.
Dấu hiệu ổn định
Các lần đo liên tiếp ổn, người bệnh tỉnh táo hoàn toàn, băng và dẫn lưu không ra thêm bất thường, đã tiểu được, đau được kiểm soát. Lúc này bác sĩ ghi giãn lịch đo, cho uống nước rồi ăn nhẹ theo từng bước, cho ngồi dậy.
Thời gian thay đổi theo loại mổ
Mổ nhỏ, gây tê tại chỗ có thể chỉ theo dõi vài giờ; mổ lớn ở bụng, ngực, sọ não có thể theo dõi sát cả ngày đầu hoặc lâu hơn. Không nên so với người giường bên mổ loại khác.
Đau sau mổ cũng là một chỉ số được theo dõi
Nhiều người nhà nghĩ đau sau mổ là đương nhiên, ráng chịu. Thực tế, đau được đánh giá bằng thang điểm và ghi vào phiếu như một chỉ số, vì đau không kiểm soát làm người bệnh không dám thở sâu, không dám ho khạc, dễ biến chứng phổi, và làm huyết áp, mạch tăng. Cách chấm điểm đau được giải thích trong bài chấm điểm đau theo y lệnh theo dõi.
Còn chuyện tần suất đo thay đổi ra sao trong ngày mổ có ví dụ cụ thể ở bài tần suất theo dõi dấu hiệu sinh tồn.
Câu hỏi thường gặp
Sau mổ bao lâu thì người bệnh được uống nước?
Tuỳ loại mổ và cách gây mê, bác sĩ sẽ ghi trong y lệnh. Có ca được uống sớm, có ca phải chờ lâu hơn. Người nhà hỏi điều dưỡng và chỉ cho uống khi đã được phép, trước đó có thể làm ẩm môi.
Băng vết mổ thấm một chút máu có sao không?
Thấm ít, không loang thêm thường là bình thường trong giờ đầu. Điều đáng báo là vết thấm loang rộng nhanh giữa hai lần nhìn, hoặc máu chảy thành dòng. Có thể ghi nhận kích cỡ vết thấm để so sánh.
Người bệnh ngáy to sau mổ có đáng lo không?
Có thể do thuốc mê làm lưỡi tụt, cản trở đường thở. Nếu ngáy to bất thường, có lúc ngừng thở, môi tím hoặc gọi không tỉnh, phải gọi điều dưỡng ngay.
Mổ xong mấy tiếng chưa đi tiểu được thì làm sao?
Bí tiểu sau mổ hay gặp do thuốc tê, thuốc mê. Báo điều dưỡng khi nhiều giờ chưa tiểu và bụng dưới căng tức. Không tự ấn bụng hay tự xử lý.
Người nhà có được ngồi cạnh người bệnh ngay sau mổ không?
Ở khoa thường, người nhà thường được ở cạnh khi người bệnh chuyển về từ phòng hồi tỉnh. Ở phòng hồi sức, việc vào thăm theo quy định của bệnh viện. Ngồi cạnh để quan sát và báo là việc rất có ích.