Điều dưỡng đo huyết áp cả ban đêm vì bác sĩ đã ra y lệnh theo dõi dấu hiệu sinh tồn theo giờ: người bệnh đang ở giai đoạn huyết áp có thể tụt hoặc tăng nhanh, và một thay đổi lúc hai giờ sáng nếu chờ tới sáng mới phát hiện thì đã muộn.
Nhiều người nhà thấy khó chịu: người bệnh vừa chợp mắt lại bị quấn băng đo, có khi còn bị hỏi tên, hỏi đau ở đâu. Bài này giải thích y lệnh đó được ghi thế nào, nó nhằm bắt được điều gì, ai thường phải đo dày, và người nhà làm gì để lần đo vừa nhẹ nhàng vừa đúng.
Y lệnh đo huyết áp ban đêm được ghi thế nào trong hồ sơ
Trong tờ điều trị, bác sĩ hiếm khi viết riêng chữ “đo cả ban đêm”. Thường dòng y lệnh có dạng khuôn: “Theo dõi mạch, huyết áp, nhiệt độ, nhịp thở – mỗi [số] giờ”, hoặc “Theo dõi dấu hiệu sinh tồn (viết tắt DHST) – mỗi [số] giờ”. Chữ “mỗi … giờ” áp cho cả hai mươi bốn giờ, nên khi đến mốc giờ rơi vào nửa đêm, điều dưỡng vẫn phải đo.
Một số dòng ghi kèm điều kiện, ví dụ “theo dõi sát huyết áp trong 24 giờ đầu” hoặc “theo dõi huyết áp sau mỗi lần dùng thuốc hạ áp”. Cũng có y lệnh ghi theo cấp chăm sóc: người bệnh chăm sóc cấp một thường được theo dõi dày hơn người bệnh cấp ba. Điều dưỡng không tự giảm số lần đo vì người bệnh đang ngủ; muốn giãn ra phải có y lệnh mới của bác sĩ.
Kết quả mỗi lần đo được ghi vào phiếu theo dõi chức năng sống hoặc phiếu chăm sóc, kèm giờ đo. Bác sĩ đi buồng sáng hôm sau nhìn vào cả chuỗi số qua đêm, chứ không chỉ con số lúc khám. Một chuỗi đều đặn mới cho thấy xu hướng: huyết áp đang trôi dần xuống, đang dao động, hay đã ổn định.
Lần đo ban đêm nhằm bắt được điều gì
Huyết áp chỉ là một con số, nhưng cùng với mạch, nhịp thở, nhiệt độ và tri giác, nó cho biết tuần hoàn của người bệnh có đang đủ hay không. Lần đo lúc nửa đêm thường nhằm vào một trong mấy việc sau.
Tụt huyết áp âm thầm
Người bệnh mất máu sau mổ, nhiễm khuẩn nặng, mất nước do nôn, tiêu chảy, hay vừa dùng thuốc hạ áp liều đầu có thể tụt huyết áp từ từ trong lúc ngủ. Họ không kêu, chỉ nằm im, da hơi lạnh. Người nhà nhìn thấy “đang ngủ ngon”, trong khi con số đã đi xuống qua hai ba lần đo liên tiếp.
Huyết áp tăng vọt
Ở người vừa bị đột quỵ, người tăng huyết áp nặng, thai phụ có tiền sản giật, huyết áp có thể tăng cao lúc nửa đêm hoặc gần sáng. Mức tăng ấy cần bác sĩ biết sớm để điều chỉnh điều trị, không chờ đến giờ giao ban.
Phản ứng sau truyền, sau thuốc
Sau một số loại thuốc tiêm, sau truyền máu hay truyền dịch nhiều, cơ thể có thể phản ứng chậm vài giờ. Y lệnh đo sau thuốc giúp xem thuốc có làm huyết áp thay đổi quá mức hay không.
Xu hướng để quyết định ngày mai
Nhiều quyết định buổi sáng dựa trên số đo qua đêm: có tăng thuốc không, có cho ngồi dậy, đi lại không, có chuyển khoa, có cho ra viện. Thiếu một đêm số liệu, bác sĩ phải đoán.
Ai thường được đo dày, kể cả ban đêm
Bảng dưới đây là các nhóm hay gặp. Tần suất cụ thể do bác sĩ quyết định cho từng người, không phải ai trong nhóm cũng đo như nhau.
| Nhóm người bệnh | Điều cần canh qua đêm | Người nhà nên để ý |
|---|---|---|
| Mới mổ, nhất là ngày đầu | Chảy máu trong, tụt huyết áp, phản ứng sau gây mê | Da tái, vã mồ hôi, băng thấm nhiều, kêu khát liên tục |
| Nhiễm khuẩn nặng, sốt cao | Huyết áp tụt dần, mạch nhanh | Lơ mơ hơn, tay chân lạnh, tiểu ít |
| Đột quỵ giai đoạn đầu | Huyết áp quá cao hoặc hạ quá nhanh | Nói khó hơn, yếu tay chân hơn so với chiều |
| Đang chỉnh thuốc huyết áp | Tác dụng của liều mới | Choáng khi ngồi dậy, đau đầu dữ dội |
| Thai phụ có nguy cơ tiền sản giật | Huyết áp tăng, kèm dấu hiệu khác | Đau đầu, nhìn mờ, đau vùng trên rốn |
| Đang truyền máu, truyền dịch nhiều | Phản ứng truyền, quá tải dịch | Khó thở, ho, rét run, nổi mẩn |
Nếu người bệnh của bạn không thuộc các nhóm trên mà vẫn bị đo ban đêm, cứ hỏi điều dưỡng: “Y lệnh đo mấy giờ một lần ạ, đến khi nào thì giãn ra?”. Đó là câu hỏi hợp lý, và câu trả lời giúp gia đình sắp xếp giờ ngủ.
Người nhà giúp gì để lần đo nhanh và chính xác
Một lần đo huyết áp chuẩn cần người bệnh nằm yên, tay ở ngang tim, băng đo đúng cỡ quấn trên da trần. Ban đêm điều dưỡng trực một mình cho nhiều giường, nên vài việc nhỏ của người nhà giúp nhiều.
- Hỏi điều dưỡng ngay từ chiều tay nào được đo. Người có đường truyền, có lỗ thông động tĩnh mạch để chạy thận, người mổ vú đã nạo hạch nách thường được dặn tránh đo một bên tay.
- Mặc cho người bệnh áo tay rộng hoặc áo cài cúc, để không phải xắn tay áo chật bó vào cánh tay làm sai số đo.
- Để lối vào giường thoáng, đèn ngủ bật được, không chất đồ lên tay người bệnh.
- Khi điều dưỡng đến, không nói chuyện với người bệnh trong lúc băng đang bơm; nói chuyện và cử động làm số đo dao động.
- Nếu người bệnh vừa đi vệ sinh, vừa ngồi dậy ăn uống, vừa cãi nhau hay đang đau nhiều, nói cho điều dưỡng biết. Những việc đó làm huyết áp thay đổi tạm thời và điều dưỡng có thể chờ vài phút rồi đo lại.
- Sau khi đo, hỏi ngắn: “Số hôm nay so với lần trước thế nào ạ?”. Không cần đòi con số chính xác nếu người bệnh đang ngủ lại; sáng hôm sau có thể xem cùng bác sĩ.
Điều không nên làm: tự tháo băng đo khi máy đang bơm vì thấy người bệnh nhăn mặt, tự đo lại bằng máy mang từ nhà rồi tranh luận với điều dưỡng giữa đêm, hoặc dặn điều dưỡng “đừng đo nữa, để cụ ngủ”. Nếu thấy việc đo quá dày làm người bệnh mất ngủ, hãy nói với bác sĩ lúc đi buồng để cân nhắc giãn y lệnh.
Những hiểu lầm hay gặp về chuyện đo đêm
“Đo nhiều thế chắc bệnh nặng lắm.” Không hẳn. Có người đo dày chỉ vì vừa đổi thuốc, hoặc vì khoa quy định theo dõi chặt trong ngày đầu sau mổ dù ca mổ thuận lợi. Tần suất phản ánh giai đoạn, không phải bản án.
“Đang ngủ thì huyết áp thấp là bình thường, khỏi đo.” Huyết áp lúc ngủ có giảm nhẹ, đúng. Nhưng chính vì vậy điều dưỡng cần biết mức nền lúc ngủ của người bệnh, để phân biệt giảm sinh lý với tụt thật.
“Máy tự động kêu là được, khỏi người đến.” Máy đo tự động gắn sẵn có thể cài giờ, nhưng con số vẫn cần người nhìn và đối chiếu với da, mạch, tri giác. Máy cũng có lúc đo sai vì băng tuột hoặc tay cử động.
“Đánh thức làm người bệnh mệt hơn, hại hơn lợi.” Mất ngủ là cái giá thật, và bác sĩ có tính đến. Khi người bệnh đã ổn, y lệnh sẽ được giãn ra để họ ngủ trọn đêm. Trước lúc đó, bỏ sót một lần tụt huyết áp nguy hiểm hơn một giấc ngủ bị ngắt.
Khi nào gọi điều dưỡng ngay, không chờ đến lượt đo
Lịch đo là tối thiểu, không phải tối đa. Giữa hai lần đo, người nhà là người ở gần nhất. Bấm chuông gọi điều dưỡng ngay khi thấy:
- Người bệnh khó đánh thức hơn bình thường, gọi không thưa hoặc trả lời lẫn lộn.
- Da tái nhợt, lạnh, vã mồ hôi dù phòng không nóng.
- Kêu choáng, mắt tối sầm khi ngồi dậy, hoặc ngất.
- Đau đầu dữ dội đột ngột, nôn, nói ngọng, méo miệng, yếu một bên người.
- Đau ngực, khó thở, thở nhanh nông.
- Băng vết mổ thấm nhiều, ống dẫn lưu ra nhiều hơn hẳn so với buổi chiều.
Khi gọi, nói ngắn đủ ý: số giường, người bệnh bị gì, thấy dấu hiệu gì từ lúc nào. Ví dụ: “Giường 12, bác mổ sáng nay, giờ gọi khó tỉnh, người lạnh toát”. Câu như vậy giúp điều dưỡng biết ưu tiên đến ngay.
Nếu người bệnh đã ra viện và đang ở nhà mà xuất hiện các dấu hiệu như đau ngực, nói ngọng, yếu nửa người, ngất, khó thở dữ dội, gọi cấp cứu 115 thay vì tự chở đi khi người bệnh không tự ngồi vững.
Khi nào việc đo ban đêm được giãn ra
Y lệnh theo dõi không cố định suốt đợt nằm viện. Khi các lần đo liên tiếp ổn định, người bệnh tỉnh táo, ăn uống được, bác sĩ thường đổi dòng y lệnh sang tần suất thưa hơn, ví dụ chỉ đo sáng và chiều. Lúc đó điều dưỡng sẽ không đánh thức nữa, trừ khi có việc khác.
Người nhà có thể chủ động hỏi bác sĩ khi đi buồng: “Mấy đêm nay bác có ổn không, có giãn được lịch đo đêm không ạ?”. Hỏi như vậy là tham gia vào việc chăm sóc, không phải phàn nàn. Còn nếu bác sĩ giữ nguyên, hãy hỏi lý do để hiểu người bệnh đang được canh điều gì. Muốn hiểu kỹ hơn cách các mốc giờ được đặt, xem bài tần suất theo dõi dấu hiệu sinh tồn; muốn biết bác sĩ dặn báo ở ngưỡng nào, xem y lệnh báo bác sĩ khi vượt ngưỡng.
Câu hỏi thường gặp
Người bệnh đang ngủ say có nhất thiết phải đánh thức để đo huyết áp không?
Nếu y lệnh ghi đo theo giờ thì điều dưỡng vẫn phải đo đúng mốc. Nhiều khi có thể đo nhẹ mà người bệnh chỉ hơi thức. Nếu việc này làm người bệnh mất ngủ nhiều, gia đình nên nói với bác sĩ để cân nhắc giãn lịch đo.
Có được dùng máy đo huyết áp mang từ nhà để tự đo ban đêm cho người bệnh không?
Không cần và không nên thay lần đo của điều dưỡng. Máy cá nhân có thể lệch so với máy của khoa. Nếu lo, hãy gọi điều dưỡng. Số đo do người nhà tự đo không được ghi vào hồ sơ như số đo chính thức.
Vì sao điều dưỡng đo huyết áp tay này mà không đo tay kia?
Một số tay không được đo: tay đang có đường truyền, tay có lỗ thông để chạy thận, bên đã mổ nạo hạch nách hoặc có tổn thương. Đo vào đó có thể làm tắc đường truyền hoặc hại mạch máu, nên khoa thường dặn rõ tay được đo.
Huyết áp ban đêm thấp hơn ban ngày có đáng lo không?
Giảm nhẹ khi ngủ là thường gặp. Điều đáng lo là con số giảm dần qua nhiều lần đo, kèm da lạnh, mạch nhanh, khó đánh thức. Điều dưỡng sẽ đối chiếu cả chuỗi số và dấu hiệu khác trước khi báo bác sĩ.
Bao giờ thì người bệnh không phải đo huyết áp ban đêm nữa?
Khi bác sĩ thấy các lần đo liên tiếp ổn định và người bệnh đã qua giai đoạn nguy cơ, y lệnh sẽ được đổi sang đo thưa hơn, thường chỉ ban ngày. Người nhà có thể hỏi bác sĩ lúc đi buồng về thời điểm này.