Tần suất theo dõi dấu hiệu sinh tồn được ghi ngay trong dòng y lệnh, dạng “mỗi [số] phút” hoặc “mỗi [số] giờ” hay “ngày [số] lần”; bác sĩ chọn dày hay thưa tuỳ người bệnh đang ổn định đến đâu, và đổi tần suất khi tình trạng thay đổi.
Người nhà thường thấy điều dưỡng đến đo cho giường bên mỗi giờ, còn người nhà mình chỉ được đo hai lần một ngày, rồi lo không biết có bị bỏ sót. Đọc được dòng y lệnh và hiểu logic của nó sẽ giải toả nỗi lo này, và cũng giúp sinh viên điều dưỡng không đo sai lịch.
Giải nghĩa các chữ viết tắt trên phiếu theo dõi
Phiếu theo dõi chức năng sống và tờ điều trị dùng nhiều chữ viết tắt. Mỗi bệnh viện có thể viết hơi khác, nhưng các chữ sau rất phổ biến:
| Chữ viết tắt | Nghĩa | Đo bằng gì |
|---|---|---|
| DHST | Dấu hiệu sinh tồn: mạch, huyết áp, nhiệt độ, nhịp thở | Tổng hợp các phép đo dưới |
| M | Mạch, số lần đập mỗi phút | Bắt mạch cổ tay hoặc máy |
| HA | Huyết áp, ghi hai số trên và dưới | Máy đo có băng quấn tay |
| T hoặc T° | Nhiệt độ cơ thể | Nhiệt kế nách, tai, trán |
| NT | Nhịp thở, số lần thở mỗi phút | Điều dưỡng đếm bằng mắt |
| SpO2 | Độ bão hoà oxy trong máu đo qua da | Kẹp ở đầu ngón tay |
| TG hoặc GCS | Tri giác; GCS là thang điểm Glasgow đánh giá mức tỉnh | Hỏi, gọi, quan sát |
| Theo dõi sát | Đo dày, nhìn người bệnh thường xuyên hơn mức thường quy | Theo y lệnh cụ thể đi kèm |
Nhịp thở hay bị coi nhẹ vì không cần máy, nhưng nó thường thay đổi sớm nhất khi người bệnh xấu đi. Điều dưỡng giỏi đếm nhịp thở trong lúc giả như vẫn đang bắt mạch, vì người bệnh biết mình bị đếm sẽ tự thở khác đi.
Các mức tần suất và ai thường ở mức đó
Không có quy tắc một kích cỡ cho tất cả. Tuy vậy, các mức sau đây hay gặp nhất trong khoa nội và khoa ngoại thông thường.
Mỗi vài phút đến mỗi giờ
Dành cho người bệnh đang không ổn định hoặc vừa qua một can thiệp: giờ đầu sau mổ, đang truyền máu những phút đầu, đang dùng thuốc vận mạch, vừa cấp cứu xong, trong phòng hồi sức. Thường có máy theo dõi liên tục, điều dưỡng vẫn ghi số theo mốc.
Mỗi vài giờ
Người bệnh đã qua giai đoạn nguy hiểm nhất nhưng còn có nguy cơ: ngày đầu sau mổ, nhiễm khuẩn đang điều trị, đột quỵ những ngày đầu, sốt cao. Đây là mức hay khiến người bệnh bị đánh thức ban đêm.
Ngày hai đến ba lần
Mức thường quy cho người bệnh ổn định, đang điều trị nội khoa, chờ làm thủ thuật, chuẩn bị ra viện. Điều dưỡng đo vào các buổi cố định, thường gắn với giờ phát thuốc hoặc đi buồng.
Theo dõi có điều kiện
Đo thêm sau một sự kiện: sau dùng thuốc hạ áp, sau khi ngồi dậy lần đầu, khi người bệnh kêu mệt, khi sốt. Y lệnh dạng này không gắn với giờ mà gắn với việc xảy ra.
Bác sĩ dựa vào đâu để chọn tần suất
Mức độ ổn định. Các lần đo trước dao động nhiều hay đều đặn. Dao động nhiều thì đo dày để bắt kịp.
Thời điểm trong đợt điều trị. Ngày mổ, ngày đầu nhập viện, ngày đổi thuốc quan trọng thường đo dày hơn những ngày sau.
Loại nguy cơ. Nguy cơ chảy máu, tụt huyết áp diễn ra trong vài giờ thì cần đo dày. Nguy cơ diễn tiến chậm thì đo thưa vẫn đủ.
Phương tiện của khoa. Ở phòng có máy theo dõi liên tục, việc đo dày dễ hơn. Ở phòng thường, điều dưỡng phải đi từng giường, nên bác sĩ cân nhắc chỉ để đo dày ở người thật sự cần.
Quy định của bệnh viện. Nhiều nơi có quy định tối thiểu, ví dụ theo cấp chăm sóc hoặc theo loại phẫu thuật; bác sĩ có thể ghi dày hơn, không ghi thưa hơn mức đó.
Sinh viên và điều dưỡng mới: đọc và thực hiện cho đúng
Đọc nhầm tần suất là lỗi gặp ở người mới, nhất là khi y lệnh vừa đổi trong ngày. Trình tự an toàn:
- Đọc y lệnh mới nhất trong tờ điều trị ngày hôm đó, không dựa vào bảng giao việc của ca trước.
- Kiểm tra có điều kiện đi kèm không: “trong 24 giờ đầu”, “sau mỗi lần truyền”, “đến khi ổn định”.
- Đặt lịch giờ đo cụ thể cho cả ca, ghi vào sổ cá nhân hoặc bảng nhắc của khoa.
- Đo đủ các chỉ số trong dòng y lệnh, không bỏ nhịp thở vì vội.
- Ghi ngay giờ đo thực tế, không ghi giờ dự kiến; lệch giờ thì ghi đúng giờ đã đo.
- Gặp con số vượt ngưỡng hoặc thấy người bệnh khác đi, báo ngay theo dòng “báo bác sĩ khi…”.
- Bàn giao ca: nêu tần suất đang chạy, lần đo cuối, xu hướng, và điều gì cần canh.
Nếu y lệnh không ghi rõ tần suất, hoặc mâu thuẫn giữa hai trang, hỏi lại bác sĩ trước khi làm theo phỏng đoán.
Khi nào tần suất được giãn ra hay dày lên
Tần suất là thứ được điều chỉnh nhiều lần trong một đợt nằm viện. Người bệnh mổ sáng nay có thể được đo dày trong vài giờ đầu, thưa dần vào buổi chiều, đến hôm sau chỉ còn ngày vài lần. Ngược lại, người bệnh đang đo thưa mà sốt cao, khó thở hay lú lẫn sẽ được bác sĩ ghi y lệnh đo dày trở lại.
Người nhà có thể nhận ra sự đổi này qua nhịp điều dưỡng đến giường. Thay vì lo “sao hôm nay ít đo thế”, hãy hiểu đó thường là tin tốt: bác sĩ thấy người bệnh đã ổn hơn. Nếu không chắc, hỏi: “Bác sĩ đã giãn lịch đo cho bác rồi phải không ạ?”.
Một ngày ví dụ: tần suất đổi theo diễn biến
Hình dung một người bệnh mổ nội soi ruột thừa buổi sáng. Từ phòng hồi tỉnh về khoa, y lệnh ghi theo dõi dấu hiệu sinh tồn dày trong mấy giờ đầu, kèm theo dõi băng vết mổ và đau. Đến chiều, các lần đo đều ổn, người bệnh tỉnh, đã uống được nước; bác sĩ trực ghi giãn ra mỗi vài giờ. Sáng hôm sau đi buồng, bác sĩ đổi thành ngày hai lần.
Cũng người bệnh đó, nếu đêm đầu sốt cao và mạch nhanh, y lệnh sẽ quay lại đo dày, có thêm dòng báo bác sĩ khi nhiệt độ hay mạch vượt mức. Người nhà nhìn thấy nhịp đo thay đổi chính là thấy bác sĩ đang phản ứng với diễn biến, không phải điều dưỡng làm tuỳ hứng.
Người nhà nên làm gì với lịch đo
Người nhà không cần thuộc lịch, nhưng vài điều giúp ích:
- Biết đại khái lịch để không đưa người bệnh đi chỗ khác đúng giờ đo, ví dụ xuống căng tin, ra hành lang lâu.
- Không cho người bệnh uống nước nóng, ăn ngay trước khi đo nhiệt độ; báo điều dưỡng nếu vừa đắp chăn dày hoặc vừa tắm.
- Nhớ lại và báo những gì xảy ra giữa hai lần đo: choáng khi đi vệ sinh, hồi hộp, khó thở thoáng qua.
- Không tự ý tháo kẹp SpO2, băng đo của máy theo dõi để người bệnh dễ ngủ; nếu vướng, nhờ điều dưỡng chỉnh.
Lịch đo là mức tối thiểu. Thấy người bệnh lơ mơ, thở gấp, đau ngực, vã mồ hôi lạnh hay yếu nửa người thì bấm chuông gọi điều dưỡng ngay, không đợi đến giờ đo. Khi đã về nhà mà gặp các dấu hiệu đó, gọi cấp cứu 115.
Tần suất đọc cùng với ngưỡng báo
Một dòng theo dõi đầy đủ gồm ba phần: đo gì, bao lâu một lần, và khi nào báo. Tần suất cho biết điều dưỡng sẽ nhìn vào người bệnh thường xuyên đến đâu; ngưỡng cho biết con số nào buộc họ hành động. Đọc riêng phần nào cũng thiếu. Cách các ngưỡng được đặt có trong bài y lệnh báo bác sĩ khi vượt ngưỡng; còn chuyện đo dày chạm vào giấc ngủ ban đêm được bàn ở bài đo huyết áp ban đêm theo y lệnh.
Câu hỏi thường gặp
DHST trong bệnh án là viết tắt của gì?
DHST là dấu hiệu sinh tồn, gồm mạch, huyết áp, nhiệt độ và nhịp thở. Nhiều nơi đo thêm SpO2. Y lệnh “theo dõi DHST” nghĩa là đo đủ các chỉ số này theo tần suất ghi kèm.
Vì sao giường bên được đo mỗi giờ còn người nhà mình chỉ đo ngày hai lần?
Tần suất được đặt riêng theo mức ổn định và nguy cơ của từng người. Đo thưa thường có nghĩa người bệnh đang ổn hơn. Nếu lo, người nhà có thể hỏi bác sĩ lý do chọn tần suất đó.
Ai được quyết định tăng hay giảm số lần đo dấu hiệu sinh tồn?
Bác sĩ điều trị quyết định qua y lệnh. Điều dưỡng có thể đo thêm khi thấy người bệnh bất thường, nhưng không tự giảm số lần đo đã ghi trong y lệnh.
Nhịp thở có cần máy để đo không?
Không cần. Điều dưỡng đếm số lần lồng ngực nhô lên trong một phút, thường làm kín đáo để người bệnh không tự thở khác đi. Nhịp thở hay thay đổi sớm khi người bệnh xấu đi.
Giữa hai lần đo mà người bệnh mệt hơn thì có cần đợi đến giờ đo không?
Không. Lịch đo là mức tối thiểu. Thấy người bệnh lơ mơ, thở gấp, đau ngực hay vã mồ hôi lạnh thì gọi điều dưỡng ngay để được đo và xem xét sớm.