Ngưỡng trong dòng y lệnh “báo bác sĩ khi…” do bác sĩ điều trị tự đặt cho từng người bệnh, dựa trên bệnh đang mắc, mức nền của chính người đó và điều đang lo nhất. Vượt ngưỡng nghĩa là điều dưỡng phải báo ngay, không chờ đi buồng.
Người nhà đôi khi nghe điều dưỡng nói “huyết áp của bác vẫn trong ngưỡng” hoặc thấy điều dưỡng vội đi gọi bác sĩ khi con số chỉ nhích một chút. Lý do là con số được so với ngưỡng riêng ghi trong y lệnh, không so với số “bình thường” in trên sách.
Dòng y lệnh này trông như thế nào
Trong tờ điều trị, phần theo dõi thường có hai vế: vế đầu nói đo gì và bao lâu một lần, vế sau nói khi nào phải báo. Khuôn chung có dạng: “Theo dõi mạch, huyết áp mỗi [số] giờ. Báo bác sĩ khi huyết áp tâm thu dưới [ngưỡng dưới] hoặc trên [ngưỡng trên], mạch trên [ngưỡng], SpO2 dưới [ngưỡng], nước tiểu dưới [lượng] mỗi giờ.”
SpO2 là độ bão hoà oxy trong máu đo bằng kẹp đầu ngón tay; huyết áp tâm thu là số trên của kết quả đo huyết áp. Không phải dòng nào cũng đủ mọi chỉ số; bác sĩ chọn những thứ liên quan đến bệnh. Có khi ngưỡng không phải con số mà là một dấu hiệu: “báo khi người bệnh lơ mơ”, “báo khi dẫn lưu ra dịch đỏ tươi”, “báo khi đau không đỡ sau thuốc”.
Một số bệnh viện còn dùng thang điểm cảnh báo sớm: mỗi chỉ số lệch khỏi khoảng an toàn được cộng điểm, tổng điểm vượt mức quy định thì điều dưỡng báo bác sĩ hoặc đội phản ứng nhanh. Thang điểm này đứng cạnh, không thay cho ngưỡng riêng bác sĩ ghi.
Vì sao mỗi người bệnh một ngưỡng
Sách giáo khoa cho những khoảng tham khảo phổ thông cho người trưởng thành khoẻ mạnh. Nhưng người nằm viện không ở trạng thái đó, và ngưỡng báo phải trả lời câu hỏi: với người này, ở giai đoạn này, con số nào báo hiệu chuyện xấu.
Mức nền khác nhau
Một người tăng huyết áp lâu năm có thể thấy chóng mặt ở mức huyết áp mà người khác coi là bình thường. Ngược lại, người vốn có huyết áp thấp sẽ có ngưỡng dưới thấp hơn. Bác sĩ đặt ngưỡng quanh mức nền của chính người đó.
Điều đang lo khác nhau
Sau mổ, điều lo chính là chảy máu, nên ngưỡng mạch nhanh và huyết áp tụt được đặt chặt. Ở người đột quỵ, điều lo lại là huyết áp quá cao hoặc hạ quá nhanh, nên có cả ngưỡng trên lẫn ngưỡng dưới. Người bệnh phổi mạn tính thì ngưỡng SpO2 có thể khác hẳn người khoẻ, vì cho oxy quá nhiều cũng không tốt với họ.
Giai đoạn khác nhau
Ngày đầu nằm viện ngưỡng chặt; khi bệnh ổn, bác sĩ có thể nới ra hoặc bỏ hẳn dòng báo động. Vì vậy ngưỡng của hôm qua có thể không còn đúng hôm nay.
Một số ngưỡng hay gặp và điều chúng canh
Bảng dưới không nêu con số vì con số thay đổi theo từng người. Nó giúp hiểu mỗi loại ngưỡng đang canh điều gì.
| Loại ngưỡng | Thường canh điều gì | Đi kèm dấu hiệu người nhà thấy được |
|---|---|---|
| Huyết áp tâm thu dưới mức | Mất máu, mất nước, nhiễm khuẩn nặng, tác dụng thuốc | Da lạnh, tái, choáng, lơ mơ |
| Huyết áp tâm thu trên mức | Nguy cơ chảy máu não, tiền sản giật, đau chưa kiểm soát | Đau đầu, buồn nôn, bứt rứt |
| Mạch nhanh trên mức | Chảy máu, sốt, mất nước, rối loạn nhịp | Hồi hộp, thở nhanh, vã mồ hôi |
| Mạch chậm dưới mức | Tác dụng thuốc, rối loạn dẫn truyền tim | Mệt lả, choáng, ngất |
| SpO2 dưới mức | Thiếu oxy do phổi, tim, đờm tắc | Thở nhanh, môi tím, vật vã |
| Nhịp thở trên mức | Khó thở, nhiễm toan, đau | Thở co kéo, không nói hết câu |
| Nước tiểu dưới mức mỗi giờ | Thận chịu thiếu tuần hoàn, mất nước | Túi nước tiểu không thêm |
| Nhiệt độ trên mức | Nhiễm khuẩn, phản ứng truyền | Rét run, nóng bừng |
Khi một con số vượt ngưỡng, chuyện gì xảy ra
Người nhà thường chỉ thấy điều dưỡng đo lại rồi đi nhanh ra ngoài. Phía sau đó là một trình tự khá chặt:
- Điều dưỡng kiểm tra lại cách đo: băng đo có đúng cỡ không, kẹp SpO2 có tuột không, người bệnh vừa cử động hay vừa đi vệ sinh không.
- Đo lại để loại trừ sai số, đồng thời nhìn người bệnh: da, tri giác, nhịp thở, vết mổ, ống dẫn lưu.
- Nếu con số vẫn vượt, điều dưỡng báo bác sĩ trực ngay, nói rõ chỉ số, xu hướng các lần trước, tình trạng hiện tại.
- Bác sĩ đến khám hoặc cho y lệnh xử trí qua điện thoại nội bộ; y lệnh miệng sau đó phải được ghi lại vào hồ sơ.
- Điều dưỡng thực hiện y lệnh xử trí, đo lại theo tần suất dày hơn, ghi giờ báo, người nhận báo và kết quả vào phiếu.
Vì có trình tự này, người nhà không cần và không nên tự gọi điện cho bác sĩ quen hay chạy đi tìm bác sĩ khi thấy con số trên máy. Báo điều dưỡng trực là đường nhanh nhất.
Người nhà nên biết gì về ngưỡng của người bệnh
Có thể hỏi, và nên hỏi. Một câu như “Bác sĩ dặn huyết áp của mẹ em xuống tới đâu thì phải báo ạ?” là hoàn toàn hợp lý. Biết ngưỡng giúp người nhà không hoảng vì một con số hơi lệch so với “bình thường” nhưng vẫn an toàn với người bệnh.
Không dùng ngưỡng để tự xử trí. Biết ngưỡng để báo sớm, không phải để tự cho thêm thuốc, tự chỉnh oxy hay tự rút bớt nước uống.
Dấu hiệu quan trọng hơn con số. Người bệnh lơ mơ, vã mồ hôi, thở dốc thì phải báo ngay dù máy chưa kêu, dù con số chưa vượt ngưỡng. Ngưỡng là lưới an toàn tối thiểu.
Ngưỡng đổi theo ngày. Đừng dựa vào điều nghe được tuần trước. Khi bác sĩ đổi điều trị, hãy hỏi lại xem ngưỡng có đổi không.
Báo điều dưỡng ngay, không đợi máy hay đợi ngưỡng
Những dấu hiệu này cần điều dưỡng biết ngay lập tức, bất kể con số trên máy:
- Gọi không tỉnh, lú lẫn mới xuất hiện, co giật.
- Khó thở tăng, thở rít, môi tím.
- Đau ngực, vã mồ hôi lạnh.
- Nói ngọng, méo miệng, yếu một bên tay chân.
- Chảy máu nhiều qua băng, nôn ra máu, đi ngoài phân đen.
- Người bệnh tự nói “con thấy không ổn” mà không diễn tả được rõ.
Câu cuối nghe mơ hồ nhưng điều dưỡng có kinh nghiệm rất coi trọng: người bệnh thường cảm thấy cơ thể mình xấu đi trước khi con số kịp lệch. Ở nhà sau khi ra viện, những dấu hiệu như vậy là lý do gọi cấp cứu 115.
Liên hệ với các y lệnh theo dõi khác
Dòng “báo bác sĩ khi…” chỉ có ý nghĩa khi việc đo đủ dày để kịp bắt được lúc vượt ngưỡng. Vì vậy ngưỡng chặt thường đi cùng tần suất dày, như chuyện đo cả ban đêm được giải thích trong bài vì sao điều dưỡng đo huyết áp ban đêm. Ở các phòng có máy theo dõi liên tục, ngưỡng cũng được cài vào máy để máy kêu; cách xử lý tiếng kêu đó có trong bài máy theo dõi kêu báo động.
Hiểu ngưỡng là hiểu bác sĩ đang lo điều gì cho người bệnh. Đó cũng là câu hỏi đáng hỏi nhất khi đi buồng: “Hôm nay bác sĩ đang canh điều gì nhất ở bố em?”.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao huyết áp của người bệnh hơi thấp mà điều dưỡng nói vẫn ổn?
Vì điều dưỡng so với ngưỡng bác sĩ ghi riêng cho người bệnh, không so với khoảng tham khảo chung. Nếu con số vẫn trên ngưỡng dưới và người bệnh tỉnh táo, da ấm, thì chưa cần báo bác sĩ.
Người nhà có được biết ngưỡng báo động bác sĩ đặt không?
Được. Người nhà có thể hỏi điều dưỡng hoặc bác sĩ ngưỡng chính đang canh là gì. Biết để báo sớm và bớt lo vô cớ, không phải để tự xử trí hay tự chỉnh thuốc.
Thang điểm cảnh báo sớm trong bệnh viện là gì?
Đó là cách cộng điểm từ nhiều chỉ số như mạch, huyết áp, nhịp thở, SpO2, nhiệt độ, tri giác. Tổng điểm cao cho thấy người bệnh có nguy cơ trở nặng và điều dưỡng phải báo theo quy định của bệnh viện.
Máy chưa kêu nhưng người bệnh có vẻ mệt hơn thì có nên gọi không?
Nên gọi. Ngưỡng chỉ là lưới an toàn tối thiểu. Thay đổi về tri giác, nhịp thở, màu da hay cảm giác bất ổn của người bệnh đều là lý do chính đáng để điều dưỡng đến xem.
Ngưỡng báo động có thay đổi trong đợt nằm viện không?
Có. Khi bệnh tiến triển hoặc điều trị thay đổi, bác sĩ có thể nới ngưỡng, siết lại hoặc bỏ dòng báo động. Hỏi lại mỗi khi có thay đổi lớn trong điều trị.