YLenh.comHiểu điều bác sĩ dặn để làm cho đúng
Y lệnh theo dõi

Y lệnh theo dõi tri giác: vì sao điều dưỡng cứ hỏi tên, hỏi ngày

Những câu hỏi tưởng thừa như “bác tên gì, hôm nay thứ mấy” là cách điều dưỡng thực hiện y lệnh theo dõi tri giác. Người nhà là người phát hiện sớm nhất khi tri giác đổi khác.

Y lệnh theo dõi tri giác: vì sao điều dưỡng cứ hỏi tên, hỏi ngày

Điều dưỡng hỏi tên, hỏi ngày, bảo nắm tay, nhìn vào mắt người bệnh vì y lệnh yêu cầu theo dõi tri giác: kiểm tra xem não có đang tỉnh táo và định hướng bình thường không, để bắt kịp sớm nhất một cơn chảy máu, phù não hay rối loạn chuyển hoá.

Người nhà đôi khi bực mình thay: “Bố em đâu có lẫn”. Nhưng chính những câu hỏi lặp lại đều đặn mới cho thấy một thay đổi nhỏ giữa lần này và lần trước. Bài này giải thích tri giác được đánh giá ra sao, ai cần theo dõi, và người nhà nên chú ý những gì.

Tri giác là gì và vì sao phải theo dõi theo y lệnh

Tri giác ở đây là mức tỉnh táo và khả năng nhận biết của người bệnh: mở mắt được không, hiểu và trả lời đúng không, làm theo yêu cầu không, biết mình đang ở đâu, hôm nay là ngày nào. Khi não bị ảnh hưởng do chảy máu, thiếu oxy, đường máu quá thấp hay quá cao, nhiễm khuẩn, thuốc an thần, tri giác thường thay đổi trước tiên, đôi khi trước cả mạch và huyết áp.

Y lệnh thường có dạng khuôn: “Theo dõi tri giác, đồng tử mỗi [số] giờ” hoặc “Theo dõi Glasgow mỗi [số] giờ, báo bác sĩ khi giảm”. Ở người đột quỵ, chấn thương đầu, sau mổ sọ não, sau cơn co giật, người hôn mê đang hồi phục, đây là y lệnh trung tâm của cả việc theo dõi.

Thang điểm Glasgow: điều dưỡng chấm những gì

Thang điểm hôn mê Glasgow, viết tắt GCS, là cách chấm điểm tri giác dùng rộng rãi. Tổng điểm nằm trong khoảng 3 đến 15; điểm càng cao càng tỉnh. Ba phần được chấm riêng:

PhầnĐiều dưỡng làm gìCâu trả lời tốt nhất trông như thế nào
Mở mắtQuan sát, gọi tên, nếu cần thì kích thích đau nhẹNgười bệnh tự mở mắt, nhìn theo
Lời nóiHỏi tên, nơi đang nằm, ngày thángTrả lời đúng, mạch lạc
Vận độngBảo giơ tay, nắm tay, quan sát phản ứngLàm đúng theo yêu cầu

Điểm số là để ghi nhận và so sánh, không phải để xếp hạng người bệnh. Điều quan trọng là xu hướng: lần này kém hơn lần trước dù chỉ một điểm cũng có thể là dấu hiệu cần báo. Người bệnh đặt ống nội khí quản không nói được thì phần lời nói được ghi theo cách riêng, điều dưỡng biết cách ghi.

Cùng với Glasgow, điều dưỡng thường soi đồng tử bằng đèn nhỏ: hai bên có to bằng nhau không, có co lại khi gặp ánh sáng không. Một bên đồng tử giãn to bất thường ở người chấn thương đầu là dấu hiệu khẩn cấp.

Những câu hỏi lặp lại có ý nghĩa gì

Người nhà nghe mãi các câu hỏi này có thể thấy kỳ. Mỗi câu kiểm tra một mảng riêng.

“Bác tên gì?”

Kiểm tra khả năng nhận biết bản thân. Đây thường là thứ mất sau cùng, nên khi người bệnh không trả lời được tên mình thì tri giác đã giảm rõ.

“Bác đang ở đâu?”

Kiểm tra định hướng nơi chốn. Người già nằm viện lâu có thể trả lời nhầm là đang ở nhà; điều dưỡng sẽ so với lần trước xem đó là mức nền hay thay đổi mới.

“Hôm nay thứ mấy, tháng mấy?”

Định hướng thời gian dễ lệch nhất, nhất là sau nhiều ngày nằm phòng kín. Sai một ngày không nói lên nhiều; không biết đang buổi sáng hay tối thì đáng chú ý hơn.

“Bác nắm tay cháu xem, giơ chân lên xem”

Kiểm tra làm theo lệnh và so sánh sức hai bên. Ở người đột quỵ, tay yếu đi so với lần trước là dấu hiệu tiến triển.

Người nhà nhận ra thay đổi tri giác sớm hơn ai hết

Biết người bệnh “bình thường” trông thế nào. Điều dưỡng gặp người bệnh vài phút mỗi lần; người nhà biết thói quen nói năng, cách đùa, chữ hay dùng. Một người vốn hay chuyện bỗng ít nói, trả lời cộc, đó là thông tin quý.

Ngủ gà nhiều hơn. Gọi phải lay mới dậy, nói vài câu lại ngủ tiếp, trong khi buổi sáng còn tỉnh táo.

Lú lẫn mới xuất hiện hoặc nặng lên về chiều tối. Ở người cao tuổi, mê sảng trong viện hay xuất hiện vào chiều tối: nói lẫn lộn, đòi về nhà, giật dây truyền, không nhận ra con cháu. Đó là một tình trạng cần điều trị, không phải “già rồi lẫn”.

Nói khó, nói ngọng, nhìn đôi, yếu một bên. Những dấu hiệu thần kinh khu trú, cần báo ngay lập tức.

Kích động, vật vã bất thường. Có thể do đau, bí tiểu, thiếu oxy, hạ đường máu, không chỉ do “khó tính”.

Khi thấy người bệnh khác đi, làm gì

Phản ứng đúng trong vài phút đầu quan trọng hơn mọi lời giải thích sau đó:

  1. Bấm chuông gọi điều dưỡng ngay, không đợi đến giờ đo tiếp theo.
  2. Nói rõ thay đổi so với lúc nào: “Sáng nay bố em nói chuyện bình thường, từ khoảng 4 giờ chiều gọi khó dậy và nói lẫn”.
  3. Không cho người bệnh ăn uống gì nếu đang lơ mơ, vì dễ sặc.
  4. Nằm nghiêng an toàn nếu nôn; giữ người bệnh không ngã khỏi giường, không cố giữ chặt tay chân khi co giật.
  5. Nhớ lại và nói với điều dưỡng: người bệnh vừa dùng thuốc gì, ăn được không, có tiểu được không, có ngã hay va đầu không.
  6. Nếu người bệnh có tiểu đường, nói ngay để điều dưỡng kiểm tra đường máu, vì hạ đường máu cũng gây lơ mơ và xử trí được nhanh.

Ở nhà sau khi ra viện, người bệnh đột ngột lơ mơ, co giật, nói ngọng, méo miệng, yếu nửa người thì gọi cấp cứu 115 ngay; ghi lại giờ bắt đầu triệu chứng, đó là thông tin bác sĩ cần đầu tiên.

Những điều không nên làm

Vài phản xạ tự nhiên của người nhà lại gây khó cho việc đánh giá tri giác:

  • Trả lời thay người bệnh khi điều dưỡng hỏi tên, hỏi ngày. Hãy để người bệnh tự trả lời, kể cả khi trả lời sai.
  • Nhắc bài trước: “Lát cô hỏi thì bố nói hôm nay thứ Ba nhé”. Như vậy điều dưỡng sẽ đánh giá sai.
  • Tự cho uống thuốc ngủ, thuốc an thần mang từ nhà để người bệnh “nằm yên”. Thuốc che mất tri giác thật và có thể nguy hiểm.
  • Cố đánh thức người bệnh đang ngủ chỉ để kiểm tra; nếu lo, gọi điều dưỡng làm.

Ngược lại, những thứ giúp ích: đặt kính, máy trợ thính cho người bệnh khi tỉnh, để đồng hồ hay ánh sáng ban ngày giúp họ biết giờ, nói chuyện bình thường về gia đình. Những việc này giúp người già bớt mê sảng trong viện.

Ghi chép tri giác: điều dưỡng viết gì vào phiếu

Trên phiếu theo dõi, tri giác được ghi bằng điểm Glasgow kèm vài chữ mô tả, ví dụ “tỉnh, tiếp xúc tốt”, “lơ mơ, gọi mở mắt”, “kích thích, nói lẫn”, cùng kích thước và phản xạ của đồng tử hai bên. Một dòng mô tả cụ thể giúp ca sau so sánh, vì cùng một điểm số có thể ứng với những trạng thái hơi khác nhau.

Với sinh viên điều dưỡng, lỗi hay gặp là ghi “tỉnh” theo thói quen mà không thật sự hỏi người bệnh. Người bệnh mở mắt nhìn không có nghĩa là định hướng đúng. Hỏi đủ ba câu tên, nơi chốn, thời gian rồi mới ghi; khi ca trước ghi “tỉnh” mà ca này thấy khác, báo ngay chứ không sửa cho khớp.

Tri giác đứng cạnh các chỉ số khác

Tri giác hiếm khi được theo dõi một mình. Ở người có tiểu đường, lơ mơ đi kèm đường máu bất thường; ở người khó thở, lơ mơ đi kèm SpO2 thấp; ở người mất máu, lơ mơ đi kèm huyết áp tụt. Vì vậy khi tri giác giảm, điều dưỡng thường đo lại mọi thứ khác ngay. Phần đường máu được giải thích trong bài đo đường máu mao mạch trong viện; ngưỡng báo nói chung có trong bài y lệnh báo bác sĩ khi vượt ngưỡng.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao điều dưỡng hỏi tên người bệnh nhiều lần mỗi ngày?

Một phần để kiểm tra đúng người trước khi làm thủ thuật, một phần để đánh giá tri giác theo y lệnh. Trả lời được tên, nơi đang nằm, ngày tháng cho thấy não đang tỉnh táo và định hướng tốt.

Thang điểm Glasgow là gì?

Đó là thang chấm tri giác qua ba phần: mở mắt, lời nói và vận động, tổng điểm từ 3 đến 15, càng cao càng tỉnh. Điều quan trọng là so sánh giữa các lần chấm để phát hiện giảm sút sớm.

Người già nằm viện tự nhiên nói lẫn về chiều có đáng lo không?

Đáng báo điều dưỡng. Đó có thể là mê sảng do nhiễm khuẩn, thuốc, thiếu ngủ, bí tiểu hay rối loạn chuyển hoá, không chỉ do tuổi già. Phát hiện sớm thì xử trí được nguyên nhân.

Người nhà có nên trả lời giúp khi điều dưỡng hỏi người bệnh không?

Không nên. Điều dưỡng cần nghe chính người bệnh trả lời để đánh giá tri giác. Người nhà chỉ bổ sung sau, ví dụ người bệnh vốn hay quên ngày hay vốn nghe kém.

Lơ mơ có phải lúc nào cũng do não không?

Không. Hạ đường máu, thiếu oxy, sốt cao, mất nước, rối loạn điện giải, thuốc an thần đều có thể gây lơ mơ. Vì vậy điều dưỡng thường đo lại mọi chỉ số khi tri giác giảm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0918.832.283