Khi máy theo dõi đầu giường kêu, người nhà nên nhìn ngay người bệnh xem có thở bình thường, có tỉnh, môi có hồng không, rồi bấm chuông hoặc gọi điều dưỡng; không tự tắt chuông, không tự chỉnh máy, không tự gắn lại dây nếu chưa được hướng dẫn.
Máy theo dõi, thường gọi là monitor, là thiết bị đo liên tục nhịp tim, SpO2, huyết áp, nhịp thở và hiện lên màn hình. Nó được gắn theo y lệnh “theo dõi liên tục” và được cài ngưỡng để tự kêu. Phần lớn tiếng kêu không phải cấp cứu, nhưng phân biệt là việc của điều dưỡng, không phải việc của người nhà.
Y lệnh theo dõi liên tục bằng máy nghĩa là gì
Dòng y lệnh thường có dạng: “Theo dõi monitor liên tục: nhịp tim, SpO2, huyết áp mỗi [số] phút” hoặc “Gắn máy theo dõi, báo bác sĩ khi [các ngưỡng]”. Máy được gắn cho người bệnh có nguy cơ thay đổi nhanh: sau mổ lớn, đang dùng thuốc ảnh hưởng tim mạch, rối loạn nhịp, suy hô hấp, sau cấp cứu, người bệnh nặng ở phòng hồi sức.
Máy không thay cho người: điều dưỡng vẫn ghi số theo mốc vào phiếu và vẫn nhìn người bệnh. Máy chỉ giúp bắt những thay đổi xảy ra giữa hai lần nhìn. Điều dưỡng cài ngưỡng báo động trên máy theo ngưỡng bác sĩ ghi trong y lệnh, nên máy kêu nghĩa là một con số đã ra ngoài khoảng được cài, hoặc máy không đọc được tín hiệu.
Các kiểu báo động hay gặp
Máy thường có nhiều mức âm thanh và màu đèn khác nhau. Mỗi hãng một kiểu, nên người nhà không cần học thuộc, chỉ cần biết nguyên nhân hay gặp:
| Kiểu báo động | Nguyên nhân hay gặp | Nguyên nhân cần lo |
|---|---|---|
| SpO2 thấp hoặc mất tín hiệu SpO2 | Kẹp ngón tuột, tay lạnh, người bệnh cử động, sơn móng tay | Thiếu oxy thật: thở nhanh, tím môi, vật vã |
| Nhịp tim nhanh hoặc chậm | Người bệnh cử động mạnh, ho, run, điện cực lỏng | Rối loạn nhịp tim, chảy máu, sốt cao |
| Mất tín hiệu điện tim | Điện cực bong do mồ hôi, dây tuột khi trở mình | Hiếm khi do tim ngừng, nhưng điều dưỡng phải xem ngay |
| Huyết áp cao hoặc thấp | Băng đo bị gập, tay co khi đo, người bệnh nói chuyện lúc đo | Tụt hoặc tăng huyết áp thật |
| Nhịp thở bất thường | Người bệnh nói, ho, cử động | Thở nhanh do khó thở, hoặc ngừng thở từng quãng |
| Báo động kỹ thuật | Pin yếu, mất nguồn điện, cảm biến hỏng | Máy không còn theo dõi được |
Cột giữa là lý do phần lớn tiếng kêu là báo động giả. Nhưng không ai biết trước tiếng kêu nào thuộc cột phải, nên mọi tiếng kêu đều cần điều dưỡng xác nhận.
Khi máy kêu: làm theo thứ tự này
Phản xạ đầu tiên của nhiều người là nhìn màn hình. Hãy nhìn người bệnh trước:
- Nhìn người bệnh: ngực có nâng lên đều không, có đáp lại khi gọi tên không, môi và đầu ngón có hồng không, có vã mồ hôi không.
- Nếu người bệnh không thở, không đáp, tím tái: gọi to điều dưỡng ngay và bấm chuông liên tục.
- Nếu người bệnh vẫn tỉnh, thở bình thường: bấm chuông gọi điều dưỡng, nói rõ máy đang kêu.
- Nhìn xem kẹp ngón tay hay dây điện cực có tuột rõ ràng không, để báo cho điều dưỡng; không tự gắn lại nếu chưa được dặn.
- Ghi nhớ người bệnh đang làm gì lúc máy kêu: vừa trở mình, vừa ho, vừa ngủ say, vừa đi vệ sinh.
- Khi điều dưỡng đến, nói ngắn: “Máy kêu khoảng một phút, lúc đó mẹ em vừa trở mình, em thấy kẹp ngón bị lỏng”.
Ở một số khoa, điều dưỡng hướng dẫn người nhà gắn lại kẹp SpO2 khi bị tuột, vì việc này đơn giản. Nếu đã được hướng dẫn thì làm, nhưng vẫn báo lại. Còn điện cực tim, băng đo huyết áp, dây truyền thì để điều dưỡng xử lý.
Hai tình huống, hai cách xử lý
Báo động giả điển hình
Ba giờ sáng, máy kêu SpO2 thấp. Người con nhìn mẹ: bà đang ngủ, thở đều, môi hồng, tay trái buông thõng ra ngoài chăn, kẹp ngón lệch sang một bên. Cô bấm chuông, điều dưỡng đến chỉnh lại kẹp, ủ ấm tay, con số trở lại như trước. Việc đúng ở đây là nhìn người bệnh trước, rồi gọi, không tự kết luận “máy hỏng” mà tắt tiếng.
Báo động thật bị che bởi thói quen
Một người nhà khác đã quen với việc máy kêu nhiều lần trong đêm do kẹp tuột, nên khi máy kêu lần nữa thì chỉ ấn lại kẹp rồi ngủ tiếp. Lần này người bệnh thở nhanh, vật vã nhẹ, SpO2 thấp thật do đờm. Điều dưỡng phát hiện muộn hơn vài phút. Bài học: báo động lặp lại không có nghĩa lần sau cũng giả; luôn nhìn ngực, môi, nghe tiếng thở trước khi yên tâm.
Vì sao không được tự tắt chuông hay chỉnh máy
Tắt chuông là tắt luôn lưới an toàn. Nhiều máy có nút tắt tiếng tạm thời; nếu người nhà bấm vì ồn, điều dưỡng ngoài trạm có thể không nghe được lần báo động sau, lúc đó có thể là báo động thật.
Ngưỡng báo động là y lệnh. Ngưỡng cài trên máy tương ứng với ngưỡng bác sĩ đặt. Hạ ngưỡng xuống để máy bớt kêu là tự sửa y lệnh.
Máy ở trạm điều dưỡng có thể liên thông. Ở nhiều khoa, máy đầu giường nối với màn hình trung tâm. Tự rút dây làm trạm thấy mất tín hiệu, gây báo động khác.
Gắn sai vị trí làm số sai. Điện cực tim gắn sai chỗ cho hình ảnh sai; kẹp ngón gắn vào ngón có sơn móng hoặc tay đang đo huyết áp cho SpO2 thấp giả.
Giảm báo động giả: người nhà góp phần được
Báo động giả lặp lại làm mọi người mệt, kể cả điều dưỡng, và nguy hiểm vì dễ khiến người ta lơ là. Vài việc giúp giảm bớt:
- Tẩy sơn móng tay, móng gel ở ngón gắn kẹp SpO2 trước khi nhập viện hoặc ngay khi được dặn.
- Giữ tay người bệnh ấm; tay lạnh làm máy khó đọc SpO2.
- Khi giúp người bệnh trở mình, để ý dây dẫn, không để đè dưới người hay vướng thành giường.
- Lau khô mồ hôi quanh vùng gắn điện cực bằng khăn khô, không gỡ điện cực.
- Báo điều dưỡng khi điện cực đã ngứa, đỏ da để họ đổi vị trí.
- Không để điện thoại sạc, quạt điện cắm chung ổ hay đặt sát máy nếu khoa đã dặn tránh.
Nếu báo động giả lặp lại liên tục làm người bệnh không ngủ được, nói với điều dưỡng hoặc bác sĩ khi đi buồng; họ có thể xem lại cách gắn, đổi cảm biến hay cân nhắc lại có cần theo dõi liên tục nữa không.
Đọc con số trên màn hình: không cần, nhưng nếu muốn hiểu
Người nhà không có nhiệm vụ đọc màn hình. Con số nhảy liên tục theo từng nhịp thở, từng cử động, và một con số lẻ không có ý nghĩa nếu không đặt cạnh người bệnh. Nhìn màn hình suốt đêm chỉ làm người nhà mệt và lo.
Nếu muốn hỏi, hỏi theo hướng: “Bác sĩ đang canh con số nào nhất ở bố em, mức nào thì cần báo?”. Câu trả lời cho biết điều quan trọng, còn máy sẽ lo phần đếm. Cách bác sĩ đặt ngưỡng được giải thích trong bài y lệnh báo bác sĩ khi vượt ngưỡng.
Khi máy được tháo ra
Bác sĩ ghi y lệnh ngừng theo dõi liên tục khi người bệnh đã ổn định đủ lâu. Nhiều gia đình lo khi thấy máy bị tháo, nghĩ rằng “giờ không ai canh nữa”. Thực ra người bệnh chuyển sang theo dõi theo mốc như mọi người bệnh khác, và đó là bước tiến. Người nhà vẫn tiếp tục quan sát như trước, và vẫn gọi điều dưỡng ngay khi thấy khó thở, lơ mơ, đau ngực, vã mồ hôi lạnh, không đợi đến giờ đo. Ở nhà sau ra viện, các dấu hiệu nặng như vậy là lý do gọi cấp cứu 115. Tần suất theo dõi sau khi tháo máy được giải thích trong bài tần suất theo dõi dấu hiệu sinh tồn.
Câu hỏi thường gặp
Máy theo dõi kêu liên tục có phải người bệnh đang nguy kịch không?
Thường không. Phần lớn tiếng kêu do kẹp ngón tuột, điện cực bong, người bệnh cử động. Nhưng chỉ điều dưỡng mới xác nhận được, nên luôn nhìn người bệnh trước rồi gọi điều dưỡng.
Người nhà có được bấm tắt tiếng máy theo dõi khi nó kêu không?
Không nên. Tắt tiếng có thể khiến lần báo động sau không ai nghe thấy. Hãy gọi điều dưỡng để họ kiểm tra nguyên nhân và xử lý đúng cách.
Kẹp SpO2 ở ngón tay bị tuột thì người nhà có tự gắn lại được không?
Nếu điều dưỡng đã hướng dẫn thì có thể gắn lại vào đúng ngón, rồi báo cho điều dưỡng biết. Nếu chưa được hướng dẫn, gọi điều dưỡng làm.
Vì sao sơn móng tay làm máy đo SpO2 báo sai?
Máy đo SpO2 chiếu ánh sáng qua đầu ngón tay để đọc. Lớp sơn, đặc biệt màu sẫm hoặc móng gel, cản ánh sáng nên máy đọc thấp giả hoặc không đọc được.
Máy được tháo ra có nghĩa là không còn ai theo dõi người bệnh nữa không?
Không. Người bệnh chuyển sang theo dõi theo mốc giờ như y lệnh mới. Việc tháo máy thường có nghĩa bác sĩ thấy người bệnh đã ổn định hơn.