Khi y lệnh là vệ sinh tại giường, người nhà có thể lau người, chăm răng miệng, chải gội đầu, thay quần áo cho người bệnh ngay trên giường, sau khi điều dưỡng hướng dẫn. Giúp đến đâu tuỳ cấp chăm sóc: người bệnh tự làm được phần nào thì để tự làm, người nhà làm phần còn lại và tránh động vào ống, băng.
Vệ sinh không chỉ cho dễ chịu. Da sạch khô giảm nguy cơ loét, miệng sạch giảm nguy cơ viêm phổi ở người nằm lâu, và lần lau người là lúc tốt nhất để nhìn toàn thân người bệnh. Bài này đi qua từng phần việc và ranh giới của người nhà.
Vệ sinh tại giường nằm ở đâu trong y lệnh
Trong tờ điều trị, phần chăm sóc có thể ghi “vệ sinh cá nhân tại giường”, “chăm sóc răng miệng”, “vệ sinh bộ phận sinh dục”, kèm cấp chăm sóc. Với người chăm sóc cấp một, phần lớn việc này do điều dưỡng làm, người nhà phụ giúp khi được gọi. Ở cấp hai, người nhà thường được hướng dẫn để tự làm hằng ngày. Ở cấp ba, người bệnh thường tự vệ sinh, có thể ra nhà vệ sinh, người nhà chỉ đi kèm.
Có những người bệnh tạm thời không nên lau người, gội đầu: sốt cao rét run, huyết áp không ổn định, vừa làm thủ thuật. Hỏi điều dưỡng trước mỗi khi định làm việc lớn như gội đầu.
Lau người tại giường theo thứ tự
Chuẩn bị chậu nước ấm, hai khăn mềm (một để lau, một để thấm khô), xà phòng dịu, tấm lót, quần áo sạch. Đóng cửa sổ, kéo rèm che. Rồi làm theo trình tự từ sạch đến bẩn:
- Rửa tay, nói với người bệnh từng bước sắp làm.
- Mặt: lau mắt từ góc trong ra góc ngoài, mỗi bên một góc khăn, rồi trán, má, cổ, sau tai.
- Tay: lau từ cổ tay lên vai, nhẹ tay quanh chỗ có kim luồn, không làm ướt băng dán kim.
- Ngực, bụng: tránh vùng băng vết mổ và chân ống dẫn lưu, lau xong thấm khô ngay, đặc biệt nếp dưới vú, nếp bụng.
- Chân: lau từ cổ chân lên đùi, kẽ ngón chân thấm thật khô.
- Lưng, mông: nghiêng người bệnh theo đúng cách đã được dạy, lau lưng, kiểm da vùng cùng cụt, bả vai.
- Vùng sinh dục, hậu môn làm sau cùng, thay nước và khăn riêng.
- Mặc đồ sạch, kéo phẳng ga, thay tấm lót.
Chỉ để hở phần đang lau, phần còn lại đắp khăn để giữ ấm và giữ kín đáo. Người bệnh cảm thấy được tôn trọng sẽ hợp tác dễ hơn.
Chăm răng miệng cho người không tự làm được
Miệng bẩn ở người nằm lâu là nguồn vi khuẩn có thể theo nước bọt xuống phổi. Cách chăm khác nhau tuỳ người bệnh tỉnh hay không.
Người tỉnh, nuốt được
Nâng đầu giường, cho người bệnh tự chải răng nếu cầm được bàn chải. Người nhà chuẩn bị bàn chải mềm, cốc nước, khay hứng. Với răng giả, tháo ra rửa sạch, ngâm trong cốc nước sạch có nắp nếu không đeo.
Người lơ mơ, dễ sặc
Đây là phần cần cẩn thận. Người nhà không tự đổ nước vào miệng người bệnh để súc. Điều dưỡng thường dùng gạc ẩm quấn que hoặc bàn chải mềm, đặt người bệnh nằm nghiêng hoặc đầu cao, có khi có máy hút. Hỏi điều dưỡng người nhà được làm phần nào, thường chỉ là lau môi, giữ ẩm môi.
Người đang có ống thở, ống thông dạ dày
Chăm răng miệng do điều dưỡng làm theo quy trình. Người nhà để ý môi khô nứt, mùi hôi, mảng trắng trong miệng thì báo.
Gội đầu tại giường
Gội đầu làm người bệnh nằm lâu dễ chịu hẳn, nhưng là việc lớn: phải hạ đầu giường, nước dễ đổ, người bệnh dễ lạnh. Hỏi điều dưỡng trước, nhất là với người có chấn thương đầu cổ, vừa mổ, đang khó thở khi nằm thấp. Nhiều khoa có máng gội bằng nhựa hoặc túi gội; nếu không, có thể dùng tấm nilon cuộn mép đặt dưới đầu dẫn nước xuống xô.
Làm nhanh, nước ấm vừa, không gãi mạnh bằng móng tay, lau khô và sấy ở chế độ ấm, không để người bệnh nằm tóc ướt. Với người không được hạ đầu, có thể dùng khăn ướt ấm lau tóc từng phần thay cho gội.
Cắt móng tay, cạo râu cũng là phần của vệ sinh cá nhân. Móng dài làm người bệnh tự cào xước da, cào vào băng và ống. Cắt móng thẳng, giũa mép; với người tiểu đường hay đang dùng thuốc chống đông, hỏi điều dưỡng trước khi cắt móng chân và nên dùng dao cạo điện thay dao lưỡi.
Những điều cần tránh khi vệ sinh tại giường
Lỗi hay gặp không phải do thiếu chăm chỉ mà do không biết:
- Kéo áo qua đầu người bệnh đang có dây truyền: luôn cởi tay không có dây trước, mặc tay có dây trước, chai dịch luồn qua ống tay theo hướng dẫn của điều dưỡng.
- Làm ướt băng vết mổ, băng chân ống, băng cố định kim luồn.
- Kéo căng ống dẫn lưu, ống thông tiểu khi lật người để lau lưng.
- Dùng nước quá nóng — người già, người tiểu đường giảm cảm giác, dễ bỏng.
- Thoa phấn rôm, dầu gió, cồn lên lưng, mông người nằm lâu.
- Bỏ người bệnh nằm hở người để chạy đi lấy đồ — chuẩn bị đủ trước khi bắt đầu.
Cách lật người bệnh để lau lưng mà không kéo lê có trong bài xoay trở phòng loét tì đè; nếu người bệnh có ống dẫn lưu, xem thêm người nhà chăm ống dẫn lưu.
Lúc lau người là lúc quan sát
Mỗi lần vệ sinh là một lần nhìn toàn thân người bệnh. Ghi nhớ và báo điều dưỡng nếu thấy:
| Vị trí | Điều cần để ý |
|---|---|
| Da vùng tì đè | Đỏ không mất khi ấn, phồng nước, trợt da |
| Chỗ kim luồn | Sưng, đỏ, đau, rỉ dịch quanh kim |
| Chân | Một bên sưng to hơn bên kia, đau bắp chân |
| Miệng | Khô nứt, mảng trắng, chảy máu chân răng nhiều |
| Toàn thân | Nổi mẩn mới, vàng da, bầm tím không rõ lý do, người nóng hoặc lạnh bất thường |
Khi nào dừng và báo điều dưỡng
Dừng việc vệ sinh và gọi điều dưỡng ngay khi người bệnh khó thở tăng, tím tái, vã mồ hôi, choáng, đau ngực trong lúc lật người hoặc nằm thấp; khi thấy ống tuột, kim luồn bật ra, băng bị ướt sũng; khi người bệnh sặc, ho dữ dội lúc chăm răng miệng.
Ở nhà, với người nằm lâu, nếu trong lúc lau người phát hiện người bệnh lơ mơ bất thường, thở nhanh, môi tím, gọi cấp cứu 115. Phát hiện vùng da loét có mủ, mùi hôi, hoặc sốt thì đi khám sớm.
Vệ sinh vùng kín và thay tấm lót
Đây là phần người bệnh ngại nhất và người nhà cũng lúng túng nhất. Nếu có thể, để người cùng giới với người bệnh làm, hoặc hỏi người bệnh muốn ai giúp. Che kín phần còn lại của cơ thể, kéo rèm, nói ngắn gọn từng việc. Lau từ trước ra sau ở nữ giới, lau nếp bẹn và thấm thật khô, vì vùng ẩm là nơi da dễ trợt và nấm dễ mọc.
Người bệnh không tự chủ đại tiểu tiện cần được thay tấm lót ngay khi bẩn, không chờ đến giờ lau người. Lau sạch bằng nước ấm, thấm khô, rồi mới đặt tấm mới. Không chồng hai ba tấm lót cho đỡ phải thay; nhiều lớp làm nóng, ẩm, nhăn, đè thêm lên vùng cùng cụt. Nếu người bệnh có ống thông tiểu, vệ sinh vùng quanh ống theo hướng dẫn riêng trong bài chăm sóc ống thông tiểu lưu.
Câu hỏi thường gặp
Người bệnh chăm sóc cấp một có được người nhà lau người không?
Thường điều dưỡng làm phần chính, người nhà phụ giúp khi được gọi. Không tự lật người bệnh cấp một khi chưa có hướng dẫn và mặt điều dưỡng.
Lau người cho người bệnh nên theo thứ tự nào?
Từ sạch đến bẩn: mặt, cổ, tay, ngực bụng, chân, lưng mông, cuối cùng là vùng sinh dục hậu môn với nước và khăn riêng.
Có nên cho người bệnh lơ mơ súc miệng bằng nước không?
Không nên. Người lơ mơ dễ sặc. Chăm răng miệng ở người này do điều dưỡng làm bằng gạc ẩm hoặc bàn chải mềm, người nhà chỉ lau môi khi được dặn.
Người bệnh đang truyền dịch thì thay áo thế nào?
Cởi tay không có dây truyền trước, mặc tay có dây trước. Chai dịch luồn qua ống tay theo hướng dẫn của điều dưỡng, không tháo dây.
Có nên thoa phấn rôm lên lưng người nằm lâu không?
Không nên. Phấn rôm, cồn, dầu gió làm da khô và kích ứng. Giữ da sạch, thấm khô và dùng kem bảo vệ da khi điều dưỡng hướng dẫn.
Bao lâu thì gội đầu cho người bệnh nằm viện một lần?
Không có mốc cố định. Tuỳ tình trạng người bệnh và mùa, hỏi điều dưỡng trước khi gội, nhất là người vừa mổ, chấn thương đầu cổ hay khó thở.