Y lệnh thuốc cho trẻ em luôn đi kèm cân nặng vì liều thuốc của trẻ được bác sĩ tính dựa trên cân nặng, có khi cả diện tích da, chứ không dùng một liều chung theo tuổi. Cân nặng sai thì mọi liều tính từ đó cũng sai theo.
Vì vậy cân trẻ đúng lúc nhập viện là bước đầu tiên của an toàn dùng thuốc nhi khoa. Bài này giải thích cách cân nặng xuất hiện trong y lệnh, những chỗ dễ nhầm với thuốc dạng nước và cha mẹ góp phần thế nào, không đi vào liều cụ thể của bất kỳ thuốc nào.
Cân nặng nằm ở đâu trong y lệnh
Ở khoa nhi, cân nặng thường được ghi ngay đầu bệnh án và nhắc lại ở đầu tờ điều trị hoặc ở dòng thuốc. Có bác sĩ ghi cách tính ngay trong dòng y lệnh, ví dụ dạng khuôn “[tên thuốc] [số] mg/kg x [cân nặng] kg = [tổng]”, để người thực hiện kiểm lại được phép tính.
Với trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, cân nặng thay đổi nhanh, nên khi nằm viện dài ngày, trẻ có thể được cân lại định kỳ và liều được tính lại. Với trẻ lớn gần tuổi người lớn, một số thuốc có mức trần, nghĩa là dù trẻ nặng cân bao nhiêu cũng không vượt liều người lớn.
Trong bệnh án điện tử, cân nặng thường là trường bắt buộc trước khi bác sĩ kê được thuốc, và hệ thống có thể cảnh báo nếu liều vượt khoảng thường dùng theo cân nặng.
Vì sao cân sai lại nguy hiểm
Đây là lý do điều dưỡng nhi yêu cầu cân trực tiếp tại khoa, không chỉ hỏi cha mẹ.
Sai số nhỏ, tỉ lệ lớn. Với người lớn, chênh một hai cân không đáng kể. Với trẻ chỉ nặng vài cân, chênh một cân đã là một phần đáng kể của cơ thể, và liều tính ra lệch theo đúng tỉ lệ đó.
Ước lượng bằng mắt dễ sai. Cha mẹ hay nhớ cân nặng từ lần tiêm chủng trước, có khi đã cách vài tháng. Trẻ ốm, mất nước, sụt cân cũng làm con số cũ không còn đúng.
Cân cả quần áo, bỉm, chăn. Cân trẻ khi còn mặc nhiều lớp, mang giày, quấn chăn làm con số cao hơn thực tế.
Nhầm đơn vị. Ghi nhầm gam thành ki-lô-gam hoặc ngược lại ở trẻ sơ sinh là sai lệch gấp nhiều lần.
Thuốc nước cho trẻ: ml và mg là hai thứ khác nhau
Trẻ nhỏ thường dùng thuốc dạng siro, hỗn dịch, giọt. Đây là nơi dễ nhầm nhất khi đọc y lệnh:
| Y lệnh ghi theo | Nghĩa | Điểm cần chú ý |
|---|---|---|
| mg (miligam) | Lượng hoạt chất | Phải biết nồng độ của lọ thuốc mới đổi ra được số ml cần đong |
| ml (mililit) | Thể tích thuốc cần đong | Chỉ đúng với đúng loại và nồng độ lọ thuốc bác sĩ đã tính |
| Giọt | Số giọt từ ống nhỏ giọt đi kèm | Chỉ dùng ống nhỏ giọt của chính lọ thuốc đó |
| Gói, viên chia nhỏ | Phần của một gói hoặc viên | Chia đều, hoà đúng lượng nước theo hướng dẫn |
Cùng một hoạt chất có thể có nhiều lọ với nồng độ khác nhau. Nếu khoa đổi sang lọ khác nồng độ mà vẫn đong cùng số ml như cũ, lượng thuốc thực nhận có thể chênh nhiều. Đây là chỗ điều dưỡng nhi luôn kiểm lại, và cha mẹ nên hỏi khi thấy lọ thuốc khác hôm trước.
Cha mẹ làm gì để y lệnh thuốc của con chính xác
Những việc cha mẹ làm được, theo thứ tự thời gian từ lúc nhập viện:
- Khi nhập viện, để điều dưỡng cân trẻ trực tiếp, cởi bớt quần áo dày, giày, chăn quấn theo hướng dẫn.
- Báo cân nặng gần nhất nhớ được và thời điểm cân, để bác sĩ so sánh xem trẻ có sụt cân không.
- Báo các thuốc trẻ đã uống ở nhà trong mấy ngày trước khi vào viện, nhất là thuốc hạ sốt và thời điểm uống lần cuối.
- Báo dị ứng thuốc, dị ứng thức ăn của trẻ nếu có.
- Khi được hướng dẫn tự cho trẻ uống thuốc, dùng đúng dụng cụ đong khoa đưa, không dùng thìa ăn ở nhà.
- Báo ngay khi trẻ nôn sau uống thuốc, kể cả chỉ nôn một ít.
Bước ba rất quan trọng với thuốc hạ sốt: trẻ vừa uống ở nhà hai giờ trước khi vào viện, nếu không báo, có thể nhận thêm một liều quá sớm theo y lệnh khi sốt. Cách hiểu y lệnh theo điều kiện có trong bài y lệnh ghi khi cần, khi đau, khi sốt.
Cho trẻ uống thuốc trong viện: những tình huống thường gặp
Phần lớn sai sót ở khoa nhi xảy ra không phải ở phép tính của bác sĩ mà ở khâu cho trẻ uống thực tế.
Trẻ nôn ra sau khi uống
Không tự cho uống lại. Báo điều dưỡng thời điểm nôn so với lúc uống và lượng nôn; điều dưỡng sẽ hỏi bác sĩ có cần cho lại không. Cho lại tuỳ tiện có thể làm trẻ nhận gấp đôi lượng thuốc.
Trẻ không chịu uống
Không pha thuốc vào bình sữa đầy hoặc bát cháo lớn: trẻ bỏ dở là không biết đã uống được bao nhiêu. Có thể hỏi điều dưỡng về dạng thuốc khác dễ uống hơn hoặc cách cho uống bằng xi lanh không kim đặt vào má trong.
Trẻ đang ngủ đến giờ thuốc
Với thuốc cần cách đều theo giờ, trẻ vẫn được đánh thức nhẹ để uống. Với thuốc theo buổi, hỏi điều dưỡng có thể chờ trẻ dậy không.
Trẻ dùng nhiều thuốc cùng lúc
Hỏi thuốc nào uống trước, thuốc nào cách nhau, thuốc nào không trộn chung. Không tự trộn tất cả vào một thìa cho nhanh.
Dấu hiệu cần báo điều dưỡng ngay
Trẻ nhỏ không nói được cảm giác của mình, nên cha mẹ là người quan sát đầu tiên. Bấm chuông gọi điều dưỡng ngay khi thấy:
- Trẻ li bì, khó đánh thức, quấy khóc thét bất thường sau khi dùng thuốc.
- Thở nhanh, rút lõm ngực, môi tím, ngừng thở từng cơn.
- Nổi mẩn đỏ, nổi mề đay, sưng mặt, sưng môi.
- Nôn liên tục, không uống được gì.
- Co giật.
Khi đã ra viện, gặp những dấu hiệu này ở nhà, gọi cấp cứu 115 hoặc đưa trẻ đến cơ sở y tế gần nhất ngay, mang theo lọ thuốc trẻ đang dùng. Các bước đọc trọn một dòng y lệnh thuốc được giải thích trong bài đọc một dòng y lệnh thuốc trên tờ điều trị.
Với sinh viên điều dưỡng nhi
Mỗi lần chuẩn bị thuốc cho trẻ, tự tính lại liều từ cân nặng và đối chiếu với y lệnh, dù y lệnh đã có kết quả. Đây là bước kiểm độc lập, không phải nghi ngờ bác sĩ. Với các thuốc có nguy cơ cao, nhiều khoa yêu cầu hai điều dưỡng cùng kiểm.
Ghi rõ đơn vị ở mọi bước: mg cho lượng hoạt chất, ml cho thể tích đong. Dùng dụng cụ đong có vạch phù hợp với thể tích nhỏ, và đọc vạch ngang tầm mắt. Khi đổi lọ thuốc có nồng độ khác, tính lại số ml trước khi đong.
Khi trẻ sụt cân hoặc tăng cân trong lúc nằm viện
Trẻ tiêu chảy, nôn, bỏ ăn vài ngày có thể sụt cân rõ; trẻ phù có thể tăng cân vì giữ nước chứ không phải vì lớn. Bác sĩ sẽ quyết định dùng cân nặng nào để tính thuốc: cân lúc nhập viện, cân hiện tại hay một mức cân khác phù hợp với bệnh. Đây là quyết định chuyên môn, cha mẹ không cần tự tính.
Điều cha mẹ giúp được là để trẻ được cân đúng lịch khoa hẹn, cân cùng một chiếc cân, cùng thời điểm trong ngày, với lượng quần áo tương tự. Nếu thấy con số hôm nay chênh nhiều so với hôm qua mà trẻ không có gì thay đổi rõ, hỏi lại điều dưỡng; có khi chỉ là lần cân trước trẻ còn mặc áo khoác hay đang đóng bỉm đầy.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao bác sĩ cân bé trước khi kê thuốc?
Liều thuốc cho trẻ được tính theo cân nặng, có khi theo cả diện tích da. Cân đúng thì liều mới đúng, nên khoa nhi cân trực tiếp thay vì chỉ hỏi cân nặng từ cha mẹ.
Thuốc cho trẻ ghi theo mg hay ml?
Có thể ghi cả hai. Mg là lượng hoạt chất, ml là thể tích cần đong. Số ml chỉ đúng với đúng loại lọ và nồng độ bác sĩ đã tính, đổi lọ thì phải tính lại.
Trẻ nôn ngay sau khi uống thuốc có cho uống lại không?
Không tự cho uống lại. Báo điều dưỡng thời điểm và lượng nôn để được hỏi bác sĩ, tránh việc trẻ nhận gấp đôi lượng thuốc.
Có nên pha thuốc vào bình sữa cho trẻ dễ uống không?
Không nên pha vào bình sữa đầy hay bát cháo lớn, vì trẻ bỏ dở thì không biết đã uống bao nhiêu. Hỏi điều dưỡng cách cho uống phù hợp hoặc dạng thuốc dễ uống hơn.
Trẻ uống hạ sốt ở nhà rồi mới vào viện có cần báo không?
Cần báo tên thuốc và giờ uống lần cuối. Nếu không báo, trẻ có thể nhận thêm một liều hạ sốt quá sớm theo y lệnh khi sốt của viện.
Dùng thìa ăn ở nhà đong thuốc nước cho trẻ được không?
Không nên. Thìa ăn có dung tích không đều. Dùng đúng dụng cụ đong có vạch đi kèm lọ thuốc hoặc do khoa cung cấp để đong chính xác.