Người nhà không được tự chỉnh tốc độ truyền vì tốc độ là một phần của y lệnh: bác sĩ quyết định bao nhiêu dịch vào người trong bao lâu dựa trên bệnh, tuổi, tim và thận. Chảy nhanh hơn có thể gây khó thở, rối loạn muối nước; chảy chậm hơn thì thuốc không đủ tác dụng.
Chỉnh khoá con lăn chỉ mất một giây, và nhìn bên ngoài thì có vẻ vô hại: “cho nhanh để ông được nghỉ”. Bài này giải thích phía sau con số tốc độ là gì, những chuyện đã xảy ra thật khi dịch chạy sai, và nên làm gì khi bạn thấy dịch chạy quá nhanh hoặc quá chậm.
Tốc độ được ghi trong y lệnh như thế nào
Một y lệnh truyền dịch đủ thường có các phần: tên dịch, thể tích mỗi chai, đường truyền (thường là tĩnh mạch), và thời gian hoặc tốc độ. Tốc độ có thể ghi theo số giọt mỗi phút, theo thể tích mỗi giờ, hoặc ghi “truyền trong bao nhiêu giờ”. Có khi ghi thêm thuốc pha vào chai, khi đó tốc độ càng quan trọng.
Điều dưỡng chuyển y lệnh thành con số cụ thể ở đầu giường: với dây truyền thường, họ đếm giọt trong bầu đếm giọt theo đồng hồ rồi chỉnh khoá cho khớp; với máy truyền dịch hay bơm tiêm điện, họ nhập con số vào máy. Ở đây không nêu các con số đó vì chúng khác nhau cho từng người bệnh, từng loại dịch.
Điều quan trọng với người nhà: hai người nằm cạnh nhau, cùng loại chai, có thể có tốc độ khác hẳn nhau. Thấy giường bên chảy nhanh hơn không có nghĩa là giường mình đang bị chậm.
Dịch chạy sai tốc độ thì chuyện gì có thể xảy ra
Bảng dưới không nhằm doạ, mà để thấy vì sao điều dưỡng xem tốc độ như một liều thuốc.
| Tình huống | Ai dễ bị ảnh hưởng | Biểu hiện người nhà có thể thấy |
|---|---|---|
| Dịch vào quá nhanh | Người già, người bệnh tim, bệnh thận, trẻ nhỏ | Thở nhanh, ho, phải ngồi dậy mới thở được, phù chân hoặc mi mắt tăng |
| Thuốc pha trong chai vào quá nhanh | Mọi người bệnh, tuỳ loại thuốc | Đỏ bừng, hồi hộp, đau buốt dọc tay, buồn nôn, chóng mặt |
| Dịch có đường hoặc muối vào nhanh | Người tiểu đường, người rối loạn điện giải | Thường không thấy gì ngay; chỉ lộ ra ở xét nghiệm hoặc khi đã mệt lả |
| Dịch vào quá chậm | Người mất nước, người cần kháng sinh đúng giờ | Không đỡ như mong đợi, kim dễ tắc vì giọt quá thưa |
| Chai hết sớm hơn dự kiến | Người có y lệnh truyền liên tục cả ngày | Khoảng trống không có dịch, kim tắc, phải cắm lại |
Hàng thứ ba đáng để ý nhất: có những sai lệch không hiện ra bằng triệu chứng mà người nhà nhìn thấy được. Vì vậy “thấy ông vẫn bình thường” không chứng minh được tốc độ tự chỉnh là ổn.
Vì sao tốc độ tự thay đổi dù không ai đụng vào
Đây là lý do điều dưỡng ghé lại đếm giọt nhiều lần trong một chai, và cũng là lý do khoa dùng máy truyền dịch cho những dịch cần tốc độ chính xác. Hiểu điều này giúp người nhà không nghĩ điều dưỡng “chỉnh sai” khi thấy tốc độ khác lúc đầu.
Tay người bệnh co hoặc duỗi. Với dây truyền thường, dịch chảy nhờ chênh độ cao. Người bệnh gập khuỷu tay, nằm đè lên dây, giọt có thể chậm hẳn rồi lại nhanh lên khi duỗi tay.
Chai treo cao thấp khác nhau. Chai được hạ xuống khi người bệnh đi vệ sinh rồi treo lại ở móc khác sẽ đổi tốc độ.
Dịch trong chai vơi dần. Chai càng vơi, áp lực càng giảm một chút.
Khoá con lăn bị trôi. Dây nhựa giãn theo thời gian, khoá có thể nhích.
Thấy dịch chạy nhanh hoặc chậm bất thường thì làm theo thứ tự này
Mục tiêu là giúp điều dưỡng phát hiện sớm, không phải tự sửa.
- Nhìn tay người bệnh: có co gập, có nằm đè lên dây, có giơ cao hơn chai không. Đưa tay về tư thế duỗi thẳng nếu người bệnh đồng ý.
- Nhìn dây: có bị gập dưới gối, kẹp vào thành giường không. Gỡ ra nhẹ nhàng mà không kéo dây.
- Nhìn chai: còn nhiều hay sắp hết.
- Nếu sau khi duỗi tay mà giọt chảy thành dòng gần như liên tục, hoặc ngừng hẳn, báo điều dưỡng ngay.
- Nếu dùng máy truyền dịch: không chạm vào máy, chỉ báo khi máy kêu hoặc khi bạn thấy chai vơi nhanh bất thường so với lúc điều dưỡng dặn.
- Ghi nhớ giờ bắt đầu chai để khi điều dưỡng hỏi “từ lúc nào”, bạn trả lời được.
Các dấu hiệu ở người bệnh cần gọi ngay (khó thở, rét run, nổi mẩn) được liệt kê đủ trong bài đang truyền dịch thấy gì phải gọi điều dưỡng.
Câu hỏi nên hỏi thay vì tự xoay khoá
Phần lớn người nhà muốn chỉnh nhanh vì một lý do rất đời thường: chờ lâu, người bệnh mệt vì nằm một tư thế, sắp đến giờ ăn, hoặc muốn xong để làm thủ tục. Những lý do đó chính đáng, chỉ cần nói ra.
Một số câu hỏi giúp có được thông tin mà không đụng vào dây: “Chai này dự kiến chạy trong bao lâu?”, “Có phải chạy liền một mạch không, hay được ngắt giữa chừng để ăn, đi vệ sinh?”, “Còn mấy chai nữa trong ngày?”, “Truyền chậm vậy là đúng ý bác sĩ đúng không?”.
Nếu người bệnh thật sự không chịu được thời gian nằm lâu, điều dưỡng có thể báo bác sĩ để cân nhắc đổi cách dùng (ví dụ chuyển sang uống khi đã ăn uống được). Đó là quyết định của bác sĩ, nhưng đề nghị đến từ người nhà là hợp lệ.
Những hiểu nhầm hay gặp về tốc độ truyền
- “Truyền nhanh thì khoẻ nhanh.” Dịch truyền không phải thuốc bổ. Lượng dịch cơ thể cần trong một ngày có giới hạn; vào nhanh không làm khoẻ nhanh mà chỉ làm tim thận gánh nặng hơn.
- “Ở nhà người quen truyền nhanh lắm, có sao đâu.” Người trẻ, tim thận khoẻ chịu được dao động lớn hơn. Người đang nằm viện thường không thuộc nhóm đó.
- “Chậm quá nên chỉnh nhanh một chút, rồi chỉnh lại.” Một đợt dịch vào nhanh trong vài phút có thể đủ gây phản ứng với một số thuốc pha.
- “Máy kêu vì chạy chậm, bấm tăng lên cho hết kêu.” Máy kêu vì nó phát hiện trục trặc; bấm tăng không sửa được tắc hay khí.
- “Điều dưỡng chỉnh mỗi lần một kiểu, chắc họ không cẩn thận.” Như đã nói ở trên, tốc độ trôi theo tư thế, điều dưỡng chỉnh lại là đang giữ đúng y lệnh.
Còn máy truyền dịch và bơm tiêm điện thì sao
Máy truyền dịch là hộp gắn trên cọc, dây đi xuyên qua máy; bơm tiêm điện là máy đẩy một ống bơm lớn với tốc độ rất đều. Máy được dùng khi y lệnh cần tốc độ chính xác: thuốc vận mạch, thuốc chống đông, thuốc an thần liên tục, dịch cho trẻ nhỏ, hoặc người bệnh tim cần kiểm soát từng chút nước vào.
Màn hình máy hiện con số, và người nhà đôi khi thắc mắc “sao số nhỏ vậy”. Con số đó do điều dưỡng nhập theo y lệnh. Người nhà không bấm nút trên máy, kể cả nút tắt tiếng hay nút tạm dừng, vì có loại thuốc ngừng vài phút đã đủ làm huyết áp tụt.
Nếu máy hết pin khi đẩy giường đi chụp chiếu, nhân viên đi kèm sẽ lo. Người nhà chỉ cần nhắc: “Máy này đang chạy thuốc, có cần cắm điện không?”.
Khi nào gọi 115 và khi nào đi khám lại
Trong viện thì không cần 115: bấm chuông, gọi to. Ngoài viện, có người tự mua dịch về nhờ người quen truyền tại nhà và chỉnh cho “chạy nhanh cho xong”. Nếu trong hoặc sau lúc truyền như vậy mà người bệnh khó thở, ho bọt, tím tái, lơ mơ, ngất, hãy gọi 115 và nói rõ đã truyền gì, bao lâu.
Sau khi ra viện, nếu thấy phù chân tăng nhanh, khó thở khi nằm, đi tiểu ít hẳn, nên khám lại sớm và mang theo giấy ra viện để bác sĩ biết đợt trước đã truyền những gì.
Câu hỏi thường gặp
Truyền dịch nhanh có sao không?
Với người già, người bệnh tim hoặc thận, dịch vào quá nhanh có thể gây khó thở do nước ứ ở phổi, phù tăng. Với chai có pha thuốc, vào nhanh có thể gây phản ứng. Tốc độ do bác sĩ chỉ định, người nhà không tự chỉnh.
Tại sao giường bên truyền nhanh hơn giường mình?
Mỗi người bệnh có y lệnh riêng theo bệnh, cân nặng, tuổi và chức năng tim thận. Cùng loại chai nhưng thời gian truyền có thể khác hẳn. Muốn biết, hãy hỏi điều dưỡng chai này dự kiến chạy trong bao lâu.
Một chai dịch truyền bao lâu thì hết?
Không có thời gian chung cho mọi người. Tuỳ y lệnh, cùng một chai có thể chạy trong một khoảng ngắn hoặc kéo dài nhiều giờ. Điều dưỡng biết con số cụ thể cho người bệnh của bạn và sẵn lòng nói nếu bạn hỏi.
Thấy dịch chảy chậm có được tự chỉnh nhanh lên không?
Không. Trước hết xem tay người bệnh có co gập, dây có bị đè không. Duỗi tay, gỡ dây rồi báo điều dưỡng. Họ sẽ kiểm tra kim và chỉnh lại đúng y lệnh.
Có được tạm ngừng truyền để ăn cơm không?
Thường không cần ngừng, người bệnh vẫn ăn được khi đang truyền ở tay. Nếu thật sự vướng, hỏi điều dưỡng. Có loại dịch được phép ngắt quãng, có loại phải chạy liên tục nên chỉ điều dưỡng quyết định.