Khi có y lệnh truyền máu, người bệnh hoặc người nhà được giải thích và ký giấy đồng ý; sau đó phải chờ lấy mẫu thử nhóm máu, phòng xét nghiệm chọn túi phù hợp, rồi điều dưỡng đối chiếu tại giường. Trong lúc truyền, người nhà ngồi cạnh và báo ngay nếu thấy sốt, rét run, khó thở hay nổi mẩn.
Truyền máu là một trong những y lệnh có nhiều bước kiểm tra nhất trong bệnh viện. Chính các bước đó làm người nhà thấy chậm, sốt ruột. Bài này đi theo thứ tự thời gian để bạn biết mỗi đoạn chờ là để làm gì và phần nào bạn góp tay được.
Máu truyền không phải lúc nào cũng là “máu toàn phần”
Hầu hết bệnh viện tách máu hiến thành các phần riêng gọi là chế phẩm, mỗi người bệnh chỉ nhận phần mình thiếu. Y lệnh sẽ ghi rõ loại chế phẩm.
| Chế phẩm | Trông như thế nào | Thường dùng khi |
|---|---|---|
| Khối hồng cầu | Túi đỏ sẫm, đặc | Thiếu máu nặng, mất máu, trước hoặc sau mổ lớn |
| Tiểu cầu | Túi nhỏ màu vàng nhạt, hơi đục | Tiểu cầu thấp kèm chảy máu hoặc sắp làm thủ thuật |
| Huyết tương | Túi vàng trong | Rối loạn đông máu, chảy máu nhiều |
| Tủa lạnh | Túi rất nhỏ, vàng | Thiếu một số yếu tố đông máu đặc biệt |
| Máu toàn phần | Túi đỏ, đủ các thành phần | Ít dùng hơn, tuỳ tình huống và quy định nơi điều trị |
Màu và kích thước túi khác nhau nên đừng ngạc nhiên khi “truyền máu” mà thấy túi màu vàng. Muốn biết rõ, hỏi: “Hôm nay truyền loại gì, mấy túi?”.
Thứ tự các bước từ lúc có y lệnh đến lúc bắt đầu truyền
Mỗi bệnh viện có quy trình chi tiết riêng theo quy định của Bộ Y tế; khung dưới đây là những bước gần như nơi nào cũng có.
- Bác sĩ chỉ định truyền máu, ghi y lệnh loại chế phẩm và số lượng.
- Bác sĩ giải thích lý do, lợi ích, nguy cơ; người bệnh hoặc người đại diện ký giấy đồng ý truyền máu. Trường hợp cấp cứu không kịp ký, bác sĩ quyết định theo quy định.
- Điều dưỡng lấy mẫu máu của người bệnh, dán nhãn ngay tại giường, gửi đi xét nghiệm nhóm máu và phản ứng hoà hợp.
- Phòng xét nghiệm hoặc ngân hàng máu chọn túi phù hợp, kiểm tra và phát máu.
- Tại giường, điều dưỡng (thường hai người) đối chiếu họ tên, năm sinh, mã người bệnh, nhóm máu, mã túi; làm định nhóm tại giường bằng một giọt máu trên tấm thử.
- Đo mạch, huyết áp, nhiệt độ trước truyền rồi mới bắt đầu, lúc đầu chạy chậm để theo dõi phản ứng.
Bước 3 đến bước 4 là đoạn chờ lâu nhất, có khi tính bằng giờ, vì máu phải được thử với mẫu của chính người bệnh. Đây là chỗ không thể đi tắt: nhầm nhóm máu là tai biến nặng nhất của truyền máu và gần như luôn do bỏ qua một bước đối chiếu.
Giấy đồng ý truyền máu: nên hỏi gì trước khi ký
Người ký có quyền hỏi cho đến khi hiểu. Những câu hỏi thực tế: “Vì sao lần này cần truyền?”, “Truyền loại gì, khoảng mấy túi?”, “Nếu chưa truyền thì có cách nào khác không?”, “Có nguy cơ gì cần để ý?”.
Nếu người bệnh từng truyền máu trước đây và bị sốt, nổi mẩn hay khó thở, hãy nói ngay lúc này. Phụ nữ từng mang thai nhiều lần, người đã truyền máu nhiều lần cũng nên nói, vì cơ thể có thể đã tạo kháng thể làm việc chọn máu phức tạp hơn.
Người bệnh có quyền từ chối vì lý do cá nhân hoặc tín ngưỡng. Khi đó bác sĩ sẽ giải thích hậu quả và ghi nhận vào hồ sơ; người nhà nên nói thẳng sớm, đừng để đến khi túi máu đã được phát ra.
Trong lúc truyền: người nhà ngồi ở đâu, nhìn gì
Truyền một túi hồng cầu thường mất vài giờ theo y lệnh. Không cần căng thẳng suốt cả quãng, nhưng có những thời điểm cần chú ý hơn.
Khoảng đầu là quan trọng nhất
Phần lớn phản ứng cấp xuất hiện sớm sau khi máu bắt đầu chảy. Điều dưỡng thường ở lại hoặc quay lại đo dấu hiệu sinh tồn sau một khoảng ngắn. Người nhà nên ngồi cạnh trong suốt quãng này, không đi mua đồ, không để người bệnh một mình.
Các dấu hiệu phải gọi ngay
Sốt, rét run; đau lưng, đau dọc tay truyền; tức ngực, khó thở, ho; nổi mẩn ngứa, sưng môi mi mắt; buồn nôn, choáng, vã mồ hôi; lo lắng bồn chồn bất thường, người bệnh nói “thấy không ổn”; nước tiểu bỗng sẫm màu như nước trà hoặc có màu đỏ. Với người bệnh không nói được, sự bứt rứt, mạch nhanh, mặt tái là dấu hiệu đáng báo.
Không tự làm gì
Không tự khoá dây, không tự rút kim, không cho uống thuốc hạ sốt mang từ nhà. Việc dừng truyền, giữ lại túi máu và dây để gửi đi kiểm tra là của nhân viên y tế. Bạn chỉ cần bấm chuông, gọi to và nói rõ triệu chứng.
Những điều người nhà hay làm sai với truyền máu
Tự mang máu từ nơi khác đến. Máu chỉ được nhận qua hệ thống của bệnh viện. Muốn hiến máu cho người thân, hỏi khoa xem nơi đó có tiếp nhận hiến máu không và làm theo hướng dẫn, không tự đi lấy.
Xin truyền máu cho “bổ”. Truyền máu có nguy cơ riêng, chỉ dùng khi thật sự thiếu. Người thiếu máu nhẹ, ổn định thường được điều trị bằng cách khác.
Giục điều dưỡng làm nhanh bỏ bước. Câu “nhóm máu ông em là O, em biết rồi, chị truyền luôn đi” là câu không nên nói. Nhóm máu do người nhà nhớ không thay được xét nghiệm.
Treo túi máu lên cọc khi điều dưỡng vắng. Túi máu lĩnh về phải được hai người kiểm tra tại giường trước khi nối dây.
Ủ túi máu cho ấm bằng tay hay nước nóng. Việc làm ấm máu nếu cần phải bằng thiết bị riêng; tự ủ có thể làm hỏng hồng cầu.
Sau khi truyền xong
Điều dưỡng đo lại dấu hiệu sinh tồn, ghi vào phiếu truyền máu. Bác sĩ thường cho xét nghiệm lại để xem lượng máu đã tăng đến đâu và quyết định có truyền tiếp không. Không phải lúc nào một túi cũng đủ, và cũng không phải lúc nào cũng cần truyền đến mức bình thường.
Một số phản ứng đến muộn, sau vài giờ hoặc vài ngày: sốt lại, vàng da, nước tiểu sẫm, mệt hơn hẳn. Nếu người bệnh còn nằm viện, báo điều dưỡng. Nếu đã về nhà, nên khám lại sớm và nói rõ ngày truyền máu gần nhất.
Chỗ kim sau khi rút có thể bầm nhẹ, giống sau mọi lần truyền. Nếu bầm lan rộng nhanh hoặc chảy máu rỉ không cầm, nhất là ở người đang có tiểu cầu thấp, hãy báo ngay vì đó có thể là dấu hiệu đông máu kém hơn bác sĩ dự tính.
Với người cần truyền máu định kỳ, nên xin ghi lại nhóm máu và các lần phản ứng (nếu có) vào sổ theo dõi riêng để mang theo mỗi lần nhập viện.
Khi nào gọi 115
Trong viện, chuông đầu giường và tiếng gọi là đủ. Sau khi đã về nhà, nếu người vừa truyền máu trong mấy ngày gần đây bỗng khó thở nặng, đau ngực, ngất, tiểu ra màu đỏ hoặc gần như không tiểu được, hãy gọi 115 và báo là mới truyền máu.
Các y lệnh truyền khác như truyền dịch có cách đọc riêng, xem thêm bài y lệnh truyền dịch ghi những gì.
Câu hỏi thường gặp
Truyền máu phải chờ bao lâu?
Thường phải chờ vài giờ vì cần lấy mẫu máu người bệnh, làm xét nghiệm nhóm máu và phản ứng hoà hợp với túi máu cụ thể. Trong cấp cứu, bệnh viện có quy trình rút ngắn riêng. Chờ là để tránh nhầm nhóm máu.
Truyền máu có phải ký giấy không?
Có. Người bệnh hoặc người đại diện được bác sĩ giải thích lý do, lợi ích, nguy cơ và ký đồng ý trước khi truyền, trừ tình huống cấp cứu không thể chờ, khi đó bác sĩ làm theo quy định của bệnh viện.
Đang truyền máu bị sốt thì làm sao?
Bấm chuông, gọi điều dưỡng ngay và ở cạnh người bệnh. Không tự khoá dây hay cho uống thuốc hạ sốt mang từ nhà. Nhân viên y tế sẽ đánh giá, quyết định ngừng hay tiếp tục và giữ túi máu lại để kiểm tra.
Người nhà có được hiến máu trực tiếp cho người bệnh không?
Tuỳ quy định của từng bệnh viện. Máu hiến vẫn phải qua sàng lọc và xét nghiệm như mọi túi khác, không truyền thẳng từ người này sang người kia. Hãy hỏi khoa đang điều trị về cách tham gia hiến máu.
Truyền máu xong bao lâu thì đỡ mệt?
Tuỳ nguyên nhân thiếu máu và lượng đã truyền. Nhiều người thấy đỡ trong một hai ngày. Bác sĩ thường cho xét nghiệm lại để đánh giá, và có khi cần truyền thêm hoặc điều trị nguyên nhân gây thiếu máu.
Nước tiểu đỏ sau truyền máu có sao không?
Đây là dấu hiệu cần báo ngay, vì có thể là phản ứng làm vỡ hồng cầu. Nếu còn trong viện, gọi điều dưỡng. Nếu đã về nhà, đi khám cấp cứu và nói rõ ngày truyền máu.