Khi đang truyền dịch, hãy gọi điều dưỡng ngay nếu chỗ kim sưng, đau, lạnh hay đỏ lên; dịch ngừng chảy hoặc máu trào ngược lên dây; người bệnh rét run, khó thở, nổi mẩn, tức ngực hay lơ mơ đi. Người nhà chỉ quan sát và báo, không tự chỉnh, không tự rút kim.
Y lệnh truyền dịch do bác sĩ ghi, điều dưỡng là người lắp, chỉnh và rút. Nhưng trong nhiều giờ truyền, người ngồi sát giường nhất lại là người nhà. Bài này chia các dấu hiệu theo ba chỗ cần nhìn — chỗ kim, dây truyền, và chính người bệnh — để bạn biết cái nào gọi ngay, cái nào báo khi điều dưỡng đi buồng.
Ba chỗ người nhà cần nhìn khi ngồi cạnh giường
Điều dưỡng đi buồng theo giờ, nhưng giữa hai lần đi buồng có thể là cả tiếng đồng hồ. Người nhà không cần biết kỹ thuật, chỉ cần biết nhìn vào đâu.
Chỗ kim. Thường là một kim luồn nhỏ ở mu bàn tay hoặc cẳng tay, có băng dán trong suốt phủ lên. Nhìn qua lớp băng được: da quanh kim có phẳng không, màu có giống bên tay kia không.
Dây truyền và chai dịch. Trên dây có một bầu nhỏ trong suốt gọi là bầu đếm giọt; giọt dịch rơi đều trong bầu là dấu hiệu dịch đang chảy. Dưới bầu là khoá chỉnh giọt (con lăn), thứ người nhà tuyệt đối không xoay. Nếu dùng máy truyền dịch hay bơm tiêm điện thì máy tự đếm và tự kêu khi có trục trặc.
Người bệnh. Sắc mặt, nhịp thở, có rét run, có ngứa, có kêu tức ngực hay buồn nôn không. Phản ứng toàn thân hiếm gặp, nhưng khi có thì thường đến trong khoảng đầu của lần truyền, nên đó là quãng nên ngồi sát nhất.
Bảng dấu hiệu: cái nào gọi ngay, cái nào báo khi điều dưỡng đi buồng
Bảng dưới xếp theo mức gấp. Cột giữa chỉ để bạn hiểu vì sao điều dưỡng cần biết, không phải để tự chẩn đoán.
| Bạn thấy gì | Có thể đang xảy ra chuyện gì | Làm gì |
|---|---|---|
| Người bệnh khó thở, thở rít, sưng môi mi mắt, nổi mẩn lan nhanh, choáng, vã mồ hôi | Phản ứng dị ứng với thuốc hay dịch đang truyền | Bấm chuông và gọi to ngay, không rời giường |
| Rét run, run cầm cập, sốt lên trong lúc truyền | Phản ứng với dịch hoặc dụng cụ, cũng có thể do bệnh đang có | Gọi ngay |
| Người già, người bệnh tim thở nhanh hơn, ho, phải ngồi dậy mới thở được | Cơ thể nhận nước nhanh hơn tim kịp đẩy đi | Gọi ngay, để người bệnh ngồi tựa |
| Chỗ kim sưng phồng, căng, lạnh hơn, da tái hoặc đau tăng | Dịch chảy ra ngoài tĩnh mạch vào mô dưới da (thoát mạch) | Gọi ngay |
| Một vệt đỏ, nóng, đau chạy dọc theo tĩnh mạch phía trên kim | Tĩnh mạch bị kích ứng hoặc viêm | Báo sớm, không đợi đi buồng |
| Giọt trong bầu đếm giọt ngừng rơi | Dây bị gập, tay co, kim tắc, hoặc chai đã cạn | Báo điều dưỡng |
| Máu chảy ngược lên đoạn dây gần kim | Chai cạn, chai treo thấp, hoặc người bệnh giơ tay cao hơn chai | Báo điều dưỡng; đừng tự tháo dây |
| Chai còn ít, sắp hết | Y lệnh có thể còn chai tiếp theo hoặc đã xong | Báo trước khi cạn hẳn |
| Máy truyền dịch hay bơm tiêm điện kêu | Máy phát hiện tắc, có khí, hết dịch hoặc pin yếu | Gọi điều dưỡng, không bấm tắt tiếng |
| Băng dán bong, kim lỏng, ướt quanh chỗ kim | Kim có thể sắp tuột hoặc dịch rỉ ra ngoài | Báo điều dưỡng, giữ tay người bệnh yên |
Một nguyên tắc dễ nhớ: cái gì xảy ra ở người bệnh (thở, da toàn thân, rét run, tri giác) thì gọi ngay; cái gì xảy ra ở dây và chai thì báo sớm, bình tĩnh.
Những dấu hiệu ở chỗ kim dễ bị bỏ qua
Phần lớn trục trặc khi truyền dịch nằm ở chỗ kim, và phần lớn phát hiện được bằng mắt thường nếu biết so hai bên.
Sưng nhưng không đau
Người già, người tiểu đường hay người nằm lơ mơ thường không kêu đau dù dịch đã thoát ra ngoài khá nhiều. Cách so dễ nhất là đặt hai bàn tay người bệnh cạnh nhau: bên có kim mà phồng hơn, căng bóng, chạm vào thấy mát lạnh là đáng báo, kể cả khi người bệnh nói “không sao”.
Đau tăng dần khi dịch chảy
Một số loại thuốc pha vào dịch gây buốt dọc tĩnh mạch. Điều dưỡng cần biết để quyết định đổi chỗ kim, pha loãng lại theo y lệnh hoặc báo bác sĩ. Người bệnh chịu đựng im lặng không giúp gì, mà còn làm vết viêm lan rộng hơn.
Băng dán ướt hoặc có máu
Một vệt máu nhỏ ngay lúc mới cắm kim là bình thường. Băng ướt dần trong lúc truyền thì khác: kim có thể đã lệch, dịch rỉ ra ngoài. Không tự bóc băng ra xem.
Vì sao máu trào lên dây không phải lúc nào cũng nguy hiểm, nhưng vẫn phải báo
Dịch chảy được vào tĩnh mạch nhờ chai treo cao hơn tay. Khi chai cạn, hoặc người bệnh giơ tay lên cao hơn chai (lúc ngủ gác tay lên trán, lúc vươn lấy đồ), áp lực đảo chiều và máu chảy ngược lên một đoạn dây. Hạ tay xuống thường thấy máu lùi lại.
Vẫn phải báo vì máu nằm lâu trong dây và đầu kim có thể đông lại, làm tắc kim. Điều dưỡng sẽ kiểm tra kim còn thông không, có cần bơm rửa hay thay kim. Người nhà không tự tháo chai, không tự bóp dây để đẩy máu về, không tự lấy chai mới treo lên dù chai mới đã để sẵn ở đầu giường: chai tiếp theo phải được điều dưỡng đối chiếu với y lệnh trước khi nối.
Bọt khí nhỏ li ti dọc dây cũng là chuyện hay làm người nhà hoảng. Với kim truyền ở tay, vài bọt nhỏ thường không gây hại, nhưng một đoạn khí dài trong dây thì cần điều dưỡng xử lý. Không tự búng dây, không tự mở khoá để đuổi khí.
Câu báo mẫu để điều dưỡng hiểu ngay
Khoa đông, điều dưỡng một lúc chăm nhiều giường. Câu báo nói đủ ba ý — giường nào, thấy gì, từ lúc nào — giúp họ biết cần chạy ngay hay xếp sau.
- “Chị ơi, giường số bảy, bố em đang truyền mà tự nhiên rét run, run cả hàm, mới khoảng năm phút nay.”
- “Anh ơi, chỗ kim ở tay mẹ em sưng to hơn hồi trưa, sờ lạnh, mẹ em không kêu đau nhưng em thấy khác.”
- “Chai dịch giường mười hai sắp hết, còn chừng một phần nhỏ dưới đáy, em báo trước.”
- “Máy truyền ở giường ba kêu từ nãy, đèn đỏ nháy, em không động vào.”
- “Ông em đang truyền mà thở nhanh, nằm không được phải ngồi dậy, ho từng cơn.”
Nếu điều dưỡng đang bận và bảo “chờ chút”, mà dấu hiệu thuộc nhóm ở người bệnh (thở, rét run, nổi mẩn, lơ mơ), hãy nói thẳng triệu chứng đó một lần nữa. Không ai trách người nhà vì báo một dấu hiệu nặng.
Những việc người nhà không làm, dù có vẻ đơn giản
Mỗi việc dưới đây đều có lý do cụ thể chứ không phải vì khoa “khó tính”.
- Không xoay khoá chỉnh giọt để dịch chảy nhanh cho xong sớm. Tốc độ là một phần của y lệnh, lý do kỹ hơn ở bài vì sao không tự chỉnh tốc độ dây truyền.
- Không tự rút kim khi chai hết, kể cả khi người bệnh đòi đi về. Rút sai cách gây chảy máu, bầm, và nếu y lệnh còn chai tiếp thì phải cắm lại kim mới.
- Không tự treo chai mới, không tự đổi chai từ giường bên.
- Không bấm tắt tiếng máy truyền rồi để đó. Tiếng kêu là cách máy gọi người.
- Không bôi dầu, chườm nóng lên chỗ sưng khi chưa hỏi. Một số loại thuốc thoát mạch cần chườm lạnh, loại khác cần chườm ấm; điều dưỡng biết loại nào.
- Không tự tháo băng dán để xem kim.
Đang truyền mà cần đi vệ sinh, thay áo, xoay người
Đây là lúc kim hay tuột nhất. Trước khi người bệnh đứng dậy, hãy nhờ điều dưỡng hoặc ít nhất cầm chai dịch giơ cao hơn vai người bệnh suốt quãng đi, giữ dây không bị kéo căng. Nhiều khoa có cọc truyền có bánh xe để đẩy theo.
Thay áo thì luồn tay có kim vào ống tay áo sau cùng khi mặc, và rút ra trước tiên khi cởi, chai dịch đi theo tay. Nếu chưa chắc, cứ nhờ điều dưỡng làm cùng lần đầu rồi bạn sẽ làm được lần sau.
Lúc người bệnh ngủ, để tay có kim nằm thẳng trên chăn, không kê dưới gối hay dưới người. Tay co gập ở khuỷu là lý do rất phổ biến khiến giọt ngừng rơi giữa đêm.
Khi nào cần gọi cấp cứu 115 thay vì gọi điều dưỡng
Trong bệnh viện, nút chuông đầu giường và tiếng gọi là đường nhanh nhất. Không gọi 115 từ trong khoa vì đội cấp cứu ngoại viện không vào thay được ê-kíp đang ở ngay hành lang.
Truyền dịch ở phòng khám tư, trạm y tế xã hay tại nhà thì khác. Nếu đang hoặc vừa truyền xong mà người bệnh khó thở, tím môi, ngất, co giật, nổi mẩn kèm choáng, hãy gọi 115 ngay và báo rõ là đang truyền dịch gì. Đó cũng là một lý do bác sĩ thường không khuyến khích truyền dịch ở nơi không đủ phương tiện xử lý phản ứng.
Sau khi rút kim về nhà, chỗ kim còn đỏ, sưng, nóng tăng dần hoặc có mủ sau một hai ngày thì nên đi khám lại chứ không tự đắp lá hay bôi thuốc.
Câu hỏi thường gặp
Truyền dịch bị sưng tay có nguy hiểm không?
Thường là dịch thoát ra mô dưới da quanh kim. Phần lớn xử lý được nếu phát hiện sớm: điều dưỡng ngừng truyền ở chỗ đó, nâng tay, chườm theo loại dịch và cắm kim chỗ khác. Để lâu hoặc với một số thuốc thì vùng da có thể tổn thương, nên thấy sưng là báo ngay.
Dịch truyền không chảy nữa thì người nhà có được tự chỉnh khoá không?
Không. Hãy kiểm tra tay người bệnh có co gập, dây có bị đè dưới người không, rồi báo điều dưỡng. Xoay khoá có thể làm dịch chảy ồ ạt khi chỗ tắc tự hết, rất nguy hiểm với người già và người bệnh tim.
Máu chảy ngược lên dây truyền có sao không?
Thường do chai cạn hoặc tay giơ cao hơn chai. Hạ tay xuống thấp hơn chai và báo điều dưỡng để họ kiểm tra kim còn thông không. Không tự tháo dây hay bóp dây đẩy máu về.
Đang truyền dịch bị rét run có phải do dịch lạnh không?
Có thể chỉ là cảm giác lạnh, nhưng rét run thật sự, run cả hàm, kèm sốt là dấu hiệu phản ứng cần điều dưỡng đánh giá ngay. Đừng tự kết luận là do dịch lạnh rồi đắp chăn chờ qua.
Máy truyền dịch kêu liên tục thì làm gì?
Gọi điều dưỡng, không bấm tắt tiếng, không bấm các nút khác. Máy kêu khi có khí trong dây, dây tắc, hết dịch hay pin yếu, và mỗi loại cần cách xử lý riêng.
Có cần ngồi canh suốt thời gian truyền dịch không?
Không cần nhìn không rời mắt, nhưng nên ở gần trong khoảng đầu của lần truyền và khi bắt đầu chai mới, vì phản ứng nếu có thường xuất hiện sớm. Những lúc khác thỉnh thoảng nhìn chỗ kim và bầu đếm giọt là đủ.