Khi điều dưỡng hỏi đau mấy điểm, người bệnh nên chọn một số từ 0 là không đau đến 10 là đau nhất có thể tưởng tượng, theo cảm giác của chính mình lúc đó, không theo điều mình nghĩ bác sĩ muốn nghe; con số ấy được ghi vào phiếu và dùng để quyết định giảm đau.
Đánh giá đau là một phần của y lệnh theo dõi, nhiều nơi coi nó ngang hàng với mạch, huyết áp. Nhưng đây là chỉ số duy nhất không đo được bằng máy, chỉ người bệnh mới biết. Vì vậy cách trả lời quyết định chất lượng của cả việc theo dõi.
Y lệnh đánh giá đau được ghi thế nào
Dòng y lệnh thường có dạng khuôn: “Đánh giá đau mỗi [số] giờ và sau dùng thuốc giảm đau”, hoặc “Theo dõi điểm đau, báo bác sĩ khi điểm đau từ [mức] trở lên hoặc không giảm sau giảm đau”. Ở khoa ngoại, đánh giá đau gắn liền với nhóm y lệnh sau mổ; ở khoa nội, gặp nhiều ở người bệnh ung thư, sỏi, chấn thương, đau cột sống.
Thuốc giảm đau ghi kiểu “khi đau” thì điều dưỡng dựa vào điểm đau để quyết định có dùng hay chưa, theo khung bác sĩ ghi. Vì vậy khi người bệnh nói “đau ít thôi” trong lúc thật ra đau nhiều, họ có thể không được dùng thuốc đúng lúc. Phần đọc dòng y lệnh thuốc thuộc chủ đề khác; ở đây tập trung vào việc đánh giá.
Các thang đo đau hay dùng
Điều dưỡng chọn thang phù hợp với người bệnh. Người nhà nên biết người thân mình đang được đánh giá bằng thang nào.
| Thang | Cách dùng | Hợp với ai |
|---|---|---|
| Thang số từ 0 đến 10 | Người bệnh tự nói một con số | Người lớn tỉnh táo, hiểu câu hỏi |
| Thang lời mô tả | Chọn: không đau, đau nhẹ, đau vừa, đau nhiều, đau không chịu nổi | Người khó hình dung con số, người lớn tuổi |
| Thang mặt | Chỉ vào hình khuôn mặt từ tươi tỉnh đến nhăn nhó | Trẻ em biết nói, người khó diễn đạt |
| Thang quan sát hành vi | Điều dưỡng chấm theo nét mặt, cử động, tiếng rên, khả năng dỗ dành | Trẻ nhỏ, người sa sút trí tuệ, người thở máy |
Quan trọng là dùng cùng một thang suốt đợt theo dõi cho một người, để các lần so sánh được với nhau.
Trả lời câu hỏi “đau mấy điểm” cho đúng
Nhiều người bệnh lúng túng vì không biết lấy gì làm chuẩn. Một cách trả lời gọn, có ích cho điều dưỡng:
- Nghĩ đến 0 là không đau chút nào, 10 là đau tệ nhất có thể hình dung, không phải đau tệ nhất từng gặp.
- Chọn số cho cảm giác ngay lúc này, không phải cả ngày hay lúc tệ nhất hôm qua.
- Nói thêm đau lúc nào nặng hơn: khi ho, khi trở mình, khi đi lại, hay cả lúc nằm yên.
- Nói chỗ đau, kiểu đau nếu tả được: âm ỉ, nhói, rát, quặn từng cơn, lan đi đâu.
- Nói đau ảnh hưởng thế nào: không ngủ được, không dám thở sâu, không dám ho.
- Nếu có chỗ đau mới, khác hẳn chỗ cũ, nói rõ đó là chỗ mới.
Câu trả lời mẫu: “Giờ nằm yên khoảng 4, nhưng ho một cái là lên 7, đau nhói ở vết mổ, đêm qua không ngủ được”. Một câu như vậy cho điều dưỡng nhiều thông tin hơn chỉ một con số.
Điều KHÔNG cần làm: không cần cố nhớ điểm đau lần trước để nói cho “khớp”, không cần xin lỗi vì đau nhiều, cũng không cần chờ đau thật nặng mới nói. Báo sớm khi đau bắt đầu tăng thì giảm đau dễ hơn nhiều so với khi đau đã lên đỉnh.
Những kiểu trả lời làm lệch việc theo dõi
Chịu đựng, nói giảm. Nhiều người, nhất là người lớn tuổi, nói “không sao, đau chút thôi” vì ngại làm phiền hoặc sợ nghiện thuốc. Đau không được kiểm soát làm người bệnh không dám thở sâu, ho khạc, vận động, dễ biến chứng.
Nói quá để được thuốc nhanh. Con số phóng đại lặp lại làm điều dưỡng khó phân biệt khi đau thật tăng lên, và có thể dẫn đến dùng thuốc nhiều hơn cần.
Lấy mức đau của người khác làm chuẩn. Đau là cảm nhận riêng. Không có điểm đau “đúng” cho một loại mổ.
Người nhà trả lời thay. Trừ khi người bệnh không nói được, hãy để họ tự trả lời. Người nhà bổ sung điều mình quan sát sau: “Đêm qua mẹ em rên nhiều, trở mình là nhăn mặt”.
Đổi thang giữa chừng. Hôm nay nói “đau vừa”, mai nói “số 6”, khó so sánh. Giữ một kiểu trả lời.
Vì sao điều dưỡng hỏi lại sau khi dùng thuốc giảm đau
Người bệnh vừa được giảm đau, đang lơ mơ ngủ, lại bị hỏi điểm đau, thấy phiền. Lần hỏi lại có ba mục đích.
Để biết thuốc có tác dụng không
Y lệnh thường yêu cầu đánh giá lại sau một khoảng thời gian dùng thuốc giảm đau. Điểm đau giảm rõ là đáp ứng tốt; không giảm là thông tin để bác sĩ đổi cách giảm đau.
Để bắt tác dụng phụ
Một số thuốc giảm đau mạnh làm buồn ngủ, thở chậm, buồn nôn. Lần hỏi lại cũng là lần điều dưỡng nhìn mức tỉnh, nhịp thở của người bệnh.
Để phát hiện đau bất thường
Đau không giảm hoặc tăng dần dù đã dùng thuốc đúng có thể là dấu hiệu của biến chứng: chảy máu, nhiễm khuẩn, tắc ruột, chèn ép. Đây là lý do nhiều y lệnh ghi rõ “báo bác sĩ khi đau không giảm sau giảm đau”.
Đánh giá đau ở người không nói được
Với trẻ nhỏ, người sa sút trí tuệ, người đột quỵ mất lời, người đang thở máy, điều dưỡng chấm theo hành vi: nét mặt nhăn, trán cau, rên, co chân, gồng người, bứt rứt, không dỗ được. Người nhà ở đây là nguồn thông tin vô giá, vì biết người thân bình thường trông thế nào.
Hãy báo những thay đổi cụ thể: “Bình thường bà hay nằm yên, giờ cứ kéo chăn, rên khi trở mình”, “Cháu bú kém, khóc thét khi bế lên”. Những mô tả này giúp điều dưỡng chấm đúng hơn và nhận ra đau sớm hơn.
Khi nào báo điều dưỡng ngay, không đợi lần hỏi tiếp
Đau có những kiểu không thể chờ đến mốc đánh giá:
- Đau ngực đột ngột, đau lan lên cằm, ra tay, kèm vã mồ hôi, khó thở.
- Đau đầu dữ dội đột ngột, kèm nôn, nói khó, yếu tay chân.
- Đau bụng tăng dần, bụng căng cứng, nôn liên tục.
- Bắp chân sưng, nóng, đau một bên.
- Đau không giảm hoặc nặng hơn sau khi đã dùng thuốc giảm đau.
- Đau kèm lơ mơ, thở chậm sau khi dùng thuốc giảm đau.
Sau khi ra viện, đau ngực, đau đầu dữ dội đột ngột, khó thở, đau bụng dữ dội kèm nôn hay ngất là lý do gọi cấp cứu 115. Đau tăng dần ở vết mổ kèm sưng đỏ, sốt thì đi khám sớm.
Ghi chép điểm đau dành cho người mới
Với sinh viên điều dưỡng, ghi điểm đau đầy đủ gồm: giờ đánh giá, thang đã dùng, điểm số, vị trí, tính chất, việc đã làm (thuốc theo y lệnh, đổi tư thế, chườm theo chỉ định), và kết quả đánh giá lại. Ghi “đau ít” mà không có số, không có giờ là không theo dõi được xu hướng.
Đánh giá đau đứng cạnh các chỉ số khác. Đau làm mạch nhanh, huyết áp tăng; ngược lại, người bệnh đột nhiên hết kêu đau nhưng lơ mơ thì cần xem có phải tác dụng thuốc. Các mốc đánh giá sau mổ có trong bài theo dõi sát những giờ đầu sau mổ; cách đặt ngưỡng báo có trong bài y lệnh báo bác sĩ khi vượt ngưỡng.
Câu hỏi thường gặp
Thang điểm đau từ 0 đến 10 nghĩa là gì?
Số 0 là không đau, 10 là đau tệ nhất có thể hình dung. Người bệnh tự chọn số đúng với cảm giác lúc đó. Con số được ghi vào phiếu theo dõi và dùng để quyết định giảm đau.
Có nên nói giảm mức đau để khỏi phải dùng nhiều thuốc không?
Không nên. Nói giảm làm đau không được kiểm soát, người bệnh ngại thở sâu, ho, đi lại, dễ biến chứng. Hãy nói đúng mức đau; bác sĩ sẽ cân nhắc thuốc phù hợp và an toàn.
Vì sao vừa dùng thuốc giảm đau xong điều dưỡng lại hỏi đau mấy điểm?
Để biết thuốc có tác dụng không, để phát hiện tác dụng phụ như buồn ngủ, thở chậm, và để nhận ra đau bất thường không giảm. Đánh giá lại thường có trong y lệnh.
Người già lú lẫn không nói được mức đau thì đánh giá thế nào?
Điều dưỡng dùng thang quan sát hành vi: nét mặt, tiếng rên, cử động, bứt rứt. Người nhà giúp bằng cách mô tả thay đổi so với lúc bình thường của người bệnh.
Trẻ em đánh giá đau bằng cách nào?
Trẻ biết nói thường dùng thang hình khuôn mặt từ vui đến nhăn nhó để chỉ vào. Trẻ nhỏ chưa nói được thì điều dưỡng chấm theo hành vi như khóc, cử động chân tay, nét mặt.