Khi nhận y lệnh miệng trong cấp cứu, điều dưỡng nghe hết câu, nhắc lại rõ tên thuốc, đường dùng và các thông số như y lệnh, chờ bác sĩ xác nhận đúng rồi mới làm, làm xong báo lại đã làm lúc nào. Một người trong kíp ghi từng y lệnh theo giờ, và bác sĩ ký bổ sung trên hồ sơ ngay khi tình huống tạm ổn.
Y lệnh miệng là ngoại lệ, chỉ dùng khi không có thời gian viết: ngừng tuần hoàn, sốc, suy hô hấp cấp, co giật kéo dài, phản vệ. Vì là ngoại lệ, nó có quy trình riêng để bù cho việc không có chữ viết. Bài này đi theo đúng thứ tự một ca cấp cứu, từ lúc bác sĩ mở miệng đến lúc hồ sơ được hoàn thiện.
Vì sao y lệnh miệng dễ sai
Phòng cấp cứu ồn: máy báo động, người nhà khóc, nhiều người nói cùng lúc. Tên thuốc nhiều âm gần nhau, nghe lướt rất dễ nhầm. Con số càng dễ nhầm hơn, nhất là những cặp số có cách đọc na ná nhau. Người đang căng thẳng có xu hướng nghe điều mình đoán trước sẽ nghe.
Thêm vào đó, trong một ca cấp cứu có thể có nhiều y lệnh nối nhau rất nhanh, thuốc lặp lại nhiều lần theo chu kỳ. Nếu không ai ghi lại, đến cuối ca không ai trả lời chắc được thuốc nào đã dùng mấy lần, lúc mấy giờ. Quy trình dưới đây sinh ra để chặn đúng hai nguồn lỗi đó: nghe nhầm và mất dấu.
Vòng nhận y lệnh miệng: năm nhịp
Nhiều tài liệu gọi đây là giao tiếp vòng kín, nghĩa là mỗi y lệnh phải đi trọn một vòng giữa người ra lệnh và người làm.
- Bác sĩ gọi tên người được giao. Y lệnh nói vào không trung thường không ai nhận, hoặc hai người cùng làm. Gọi tên hoặc chỉ định rõ người làm.
- Điều dưỡng nhắc lại đầy đủ. Nhắc tên thuốc, đường dùng và các thông số đúng như bác sĩ nói. Không nhắc tắt kiểu “Dạ rồi”.
- Bác sĩ xác nhận. Một chữ “Đúng” hoặc sửa lại ngay nếu điều dưỡng nhắc sai. Chưa có xác nhận thì chưa làm.
- Điều dưỡng thực hiện. Vẫn kiểm tra nhãn thuốc trước khi dùng, kể cả trong cấp cứu. Đọc to tên thuốc trên ống trước khi rút.
- Điều dưỡng báo đã làm. Ví dụ: “Đã tiêm xong, đường tĩnh mạch, lúc mấy giờ mấy phút”. Người ghi chép ghi lại ngay.
Năm nhịp này nghe có vẻ chậm, thực tế chỉ thêm vài giây cho mỗi y lệnh. Đổi lại, cả kíp cùng biết chắc việc gì đã làm, tránh trường hợp hai người cùng tiêm một thuốc hoặc không ai tiêm vì tưởng người kia đã làm.
Vai trò người ghi chép trong kíp cấp cứu
Nhiều ca cấp cứu không thiếu người làm, mà thiếu một người chỉ đứng ghi. Đó là vị trí dễ bị coi nhẹ nhất.
Ai làm người ghi chép
Nếu đủ người, một điều dưỡng được phân công chỉ ghi chép và theo dõi giờ, không tham gia thủ thuật. Người này đứng ở vị trí nhìn được người bệnh và màn hình theo dõi, nghe được bác sĩ. Khi thiếu người, điều dưỡng điều phối hoặc chính bác sĩ chỉ định ai ghi.
Ghi những gì
Giờ bắt đầu sự cố, từng y lệnh kèm giờ ra lệnh và giờ thực hiện, người thực hiện, các thủ thuật như đặt ống, sốc điện, kết quả đánh giá sau mỗi chu kỳ, dấu hiệu sinh tồn, giờ kết thúc. Ghi nháp trên giấy riêng cũng được, miễn là sau đó chép vào hồ sơ đầy đủ.
Nhắc giờ cho kíp
Người ghi chép thường là người nhắc: đã đến chu kỳ đánh giá, đã đến lúc lặp lại thuốc theo y lệnh, đã bao nhiêu phút từ khi bắt đầu. Bác sĩ đang tập trung vào người bệnh rất cần những lời nhắc này.
Giữ vỏ thuốc để đối chiếu sau
Đây là thói quen nhiều khoa cấp cứu và hồi sức ở Việt Nam đang làm, theo quy định riêng từng bệnh viện.
Không vứt vỏ ống, vỏ lọ ngay. Trong cấp cứu, vỏ thuốc đã dùng được để riêng một chỗ cho đến khi kết thúc và đã ghi chép xong.
Đếm vỏ so với ghi chép. Sau khi tình huống ổn, kíp đếm vỏ của từng loại thuốc và so với số lần ghi trong bản ghi. Lệch thì tìm hiểu ngay khi mọi người còn nhớ.
Dùng vỏ thuốc để bác sĩ ký bổ sung. Bác sĩ nhìn bản ghi và vỏ thuốc để ghi bổ sung y lệnh lên tờ điều trị cho chính xác.
Hoàn thiện hồ sơ sau cấp cứu
Ngay khi người bệnh tạm ổn hoặc ca cấp cứu kết thúc, điều dưỡng đề nghị bác sĩ ghi bổ sung các y lệnh miệng vào tờ điều trị và ký. Quy định về thời hạn ký bổ sung do bệnh viện đặt ra; nguyên tắc chung là càng sớm càng tốt, khi trí nhớ của mọi người còn rõ, và không để qua ca.
Điều dưỡng ghi phiếu chăm sóc theo thứ tự thời gian: tình trạng lúc phát hiện, đã báo ai lúc nào, từng y lệnh đã thực hiện kèm giờ, đáp ứng của người bệnh, tình trạng khi kết thúc. Bản ghi nháp của người ghi chép là nguồn chính. Không ghi chung chung kiểu “đã cấp cứu theo y lệnh”.
Nếu có chênh lệch giữa bản ghi của điều dưỡng và y lệnh bác sĩ ghi bổ sung, hai bên đối chiếu với vỏ thuốc và người đã thực hiện để thống nhất, không tự sửa cho khớp. Việc ghi phiếu đúng cách được hướng dẫn thêm ở bài ghi phiếu chăm sóc sau khi thực hiện y lệnh.
Khi nào nhận, khi nào không nhận y lệnh miệng
Ranh giới cụ thể do quy định từng bệnh viện. Bảng dưới là cách phân biệt thường gặp.
| Tình huống | Cách làm thường gặp | Ghi chú |
|---|---|---|
| Cấp cứu tại giường, bác sĩ có mặt | Nhận y lệnh miệng theo vòng nhắc lại | Bác sĩ ký bổ sung ngay sau khi ổn |
| Bác sĩ đang làm thủ thuật vô khuẩn, không viết được | Nhận y lệnh miệng nếu quy định khoa cho phép | Nhắc lại và ghi như cấp cứu |
| Bác sĩ ở xa, gọi điện về khoa | Chỉ nhận khi quy định bệnh viện cho phép; ghi ngay, đọc lại toàn bộ cho bác sĩ nghe | Bác sĩ đến ký sớm nhất có thể |
| Không cấp cứu, bác sĩ đang ở khoa | Không nhận y lệnh miệng, đề nghị bác sĩ ghi vào hồ sơ | Y lệnh miệng không thay cho y lệnh viết thường ngày |
| Người nhà hoặc sinh viên chuyển lời bác sĩ | Không nhận | Điều dưỡng liên hệ trực tiếp bác sĩ |
| Thuốc thuộc nhóm phải quản lý đặc biệt | Làm theo quy định riêng của bệnh viện | Nhiều nơi hạn chế y lệnh miệng với nhóm thuốc này |
Điểm chung: y lệnh miệng chỉ chấp nhận được khi có lý do không viết được, người nhận nghe trực tiếp từ bác sĩ, và có quy trình xác nhận lại.
Những lỗi hay gặp
Nhắc lại bằng “Dạ”. Một chữ “Dạ” không cho bác sĩ cơ hội phát hiện điều dưỡng nghe nhầm.
Không ai được giao ghi chép. Đến cuối ca mỗi người nhớ một kiểu, không dựng lại được diễn biến.
Ghi giờ ước chừng. Ghi giờ theo cảm giác thay vì nhìn đồng hồ. Trong cấp cứu, vài phút chênh lệch đã đổi ý nghĩa của cả bản ghi.
Để y lệnh miệng sang ca sau mới ký. Bác sĩ đổi ca, người thực hiện đi về, không còn ai nhớ chính xác.
Dùng y lệnh miệng cho việc thường ngày. Vì tiện, bác sĩ dặn miệng thêm thuốc khi đi buồng, điều dưỡng làm theo. Đây không còn là ngoại lệ nữa mà thành lỗ hổng.
Với sinh viên và điều dưỡng mới
Điều dưỡng mới thường không được giao vai chính trong ca cấp cứu, nhưng hoàn toàn có thể làm tốt vai người ghi chép hoặc người chuẩn bị thuốc. Đó là vai học được nhiều nhất: thấy toàn bộ trình tự, nghe được cách bác sĩ ra y lệnh, tập nhắc lại cho rõ.
Nếu không chắc mình nghe đúng, nói ngay: “Em chưa nghe rõ, bác sĩ nhắc lại giúp em”. Trong cấp cứu, câu đó không làm chậm ai, nó chặn một sai sót. Sau ca, xin đọc lại bản ghi cùng điều dưỡng có kinh nghiệm để rút kinh nghiệm. Khi hết ca, những gì đã diễn ra cũng cần được bàn giao rõ, như hướng dẫn ở bài bàn giao ca điều dưỡng.
Câu hỏi thường gặp
Y lệnh miệng có giá trị như y lệnh viết không?
Y lệnh miệng chỉ được dùng trong tình huống không thể viết như cấp cứu và phải được bác sĩ ghi bổ sung, ký trên hồ sơ ngay khi có thể. Khi đã ghi bổ sung, nó trở thành một phần của hồ sơ bệnh án.
Điều dưỡng nhắc lại y lệnh miệng thế nào cho đúng?
Nhắc lại đầy đủ tên thuốc, đường dùng và các thông số đúng như bác sĩ nói, chờ bác sĩ xác nhận đúng rồi mới làm. Làm xong báo lại đã làm và giờ thực hiện.
Có được nhận y lệnh qua điện thoại không?
Tuỳ quy định từng bệnh viện. Nơi cho phép thường yêu cầu điều dưỡng ghi ngay, đọc lại toàn bộ cho bác sĩ xác nhận, và bác sĩ đến ký bổ sung sớm nhất có thể.
Vì sao phải giữ vỏ thuốc sau cấp cứu?
Vỏ thuốc giúp đếm lại số lần dùng từng thuốc và đối chiếu với bản ghi. Nhờ đó bác sĩ ghi bổ sung y lệnh chính xác và phát hiện chênh lệch khi mọi người còn nhớ.
Ai ghi chép trong một ca cấp cứu?
Thường là một điều dưỡng được phân công chỉ ghi chép và theo dõi giờ. Người này ghi từng y lệnh, giờ thực hiện, người làm và đáp ứng của người bệnh, đồng thời nhắc giờ cho kíp.