Kết quả xét nghiệm, chụp chiếu, nội soi trong viện được gửi về hệ thống của bệnh viện và hồ sơ bệnh án, đến tay bác sĩ điều trị. Bác sĩ điều trị là người đặt kết quả cạnh tình trạng người bệnh và giải thích ý nghĩa cho người bệnh, người nhà.
Nhiều gia đình lúng túng vì không biết hỏi ai: điều dưỡng lấy máu thì bảo chờ bác sĩ, kỹ thuật viên chụp thì bảo chưa có kết luận, bác sĩ thì đang đi buồng. Hiểu đường đi của kết quả và vai trò của từng người giúp hỏi đúng người, đúng lúc, và nhận được câu trả lời có ích.
Đường đi của từng loại kết quả
Mỗi loại thăm dò có người làm ra kết quả, người ký kết luận và người giải thích khác nhau. Tổ chức cụ thể tùy bệnh viện, nhưng khuôn chung như sau:
| Loại | Ai thực hiện | Ai ký kết luận | Ai giải thích cho người bệnh |
|---|---|---|---|
| Xét nghiệm máu, nước tiểu, sinh hoá, huyết học | Kỹ thuật viên, máy phân tích ở phòng xét nghiệm | Người phụ trách phòng xét nghiệm duyệt kết quả | Bác sĩ điều trị |
| Vi sinh (cấy, kháng sinh đồ) | Phòng vi sinh | Bác sĩ hoặc cán bộ phụ trách vi sinh | Bác sĩ điều trị |
| Chụp X quang, cắt lớp, cộng hưởng từ | Kỹ thuật viên chụp | Bác sĩ chẩn đoán hình ảnh đọc và viết kết luận | Bác sĩ điều trị, có khi bác sĩ chẩn đoán hình ảnh giải thích thêm |
| Siêu âm | Bác sĩ siêu âm vừa làm vừa đọc | Chính bác sĩ siêu âm | Bác sĩ siêu âm nói sơ bộ, bác sĩ điều trị giải thích ý nghĩa với bệnh |
| Nội soi | Bác sĩ nội soi | Chính bác sĩ nội soi | Bác sĩ nội soi nói những gì thấy, bác sĩ điều trị quyết định bước tiếp theo |
| Giải phẫu bệnh (mẫu mô sinh thiết, mẫu mổ) | Khoa giải phẫu bệnh | Bác sĩ giải phẫu bệnh | Bác sĩ điều trị |
Hàng cuối là điểm chung: dù ai làm ra kết quả, người nối kết quả với kế hoạch điều trị là bác sĩ điều trị. Đó là người nên hỏi đầu tiên.
Vì sao điều dưỡng và kỹ thuật viên thường không giải thích kết quả
Không phải vì giấu
Điều dưỡng có thể nhìn thấy kết quả trên máy và biết con số nào in đậm, nhưng ý nghĩa của nó với từng người bệnh phụ thuộc vào chẩn đoán, thuốc đang dùng, kết quả các ngày trước. Một chỉ số thấp có thể đáng lo với người này mà là chuyện đã biết, đang được theo dõi với người kia. Nói nửa vời dễ làm người nhà hoảng hoặc yên tâm sai.
Phạm vi công việc
Theo phân công trong bệnh viện, giải thích chẩn đoán và kết quả thăm dò là việc của bác sĩ. Điều dưỡng có thể cho biết kết quả đã về hay chưa, chuyển câu hỏi của gia đình cho bác sĩ, giải thích những điều thuộc chăm sóc. Kỹ thuật viên chụp chiếu vận hành máy, không viết kết luận.
Câu nên hỏi điều dưỡng
Thay vì hỏi “kết quả có xấu không”, người nhà hỏi: “Kết quả máu sáng nay về chưa ạ?”, “Bác sĩ đã xem chưa ạ?”, “Khi nào gia đình gặp được bác sĩ để nghe giải thích ạ?”. Những câu này điều dưỡng trả lời được và giúp gia đình gặp đúng người.
Giá trị báo động: khi kết quả không chờ buổi đi buồng
Phần lớn kết quả nằm trên hệ thống chờ bác sĩ mở ra xem. Nhưng có những con số lệch đến mức có thể nguy hiểm ngay, ví dụ kali máu quá cao hay quá thấp, đường máu rất thấp, hồng cầu tụt sâu. Phòng xét nghiệm thường có danh sách các giá trị báo động như vậy, theo quy định của từng bệnh viện. Khi gặp, nhân viên phòng xét nghiệm gọi thẳng về khoa để báo cho bác sĩ, không chờ.
Vì vậy, khi thấy bác sĩ, điều dưỡng bỗng đến giường làm việc gì đó vội vàng sau khi lấy máu, có thể vừa có một kết quả cần xử trí. Người nhà nên để nhân viên làm việc trước, hỏi sau. Ngược lại, im lặng không có ai đến không có nghĩa là bị bỏ quên; thường là kết quả không có gì cần xử trí gấp.
Gặp bác sĩ để nghe giải thích: chuẩn bị thế nào
Bác sĩ trong viện có nhiều người bệnh, thời gian cho mỗi gia đình thường ngắn. Chuẩn bị trước giúp buổi nói chuyện có ích:
- Hỏi điều dưỡng giờ bác sĩ thường có mặt ở khoa hoặc xin hẹn một thời điểm cụ thể.
- Thống nhất trong gia đình một hoặc hai người đại diện nghe, tránh mỗi người hỏi một lúc, bác sĩ phải giải thích lại nhiều lần.
- Ghi sẵn ba, bốn câu hỏi quan trọng nhất ra giấy.
- Nghe xong, nhắc lại bằng lời của mình: “Như vậy là thận của bố đang yếu hơn hôm qua, bác sĩ sẽ giảm thuốc và xét nghiệm lại sáng mai, đúng không ạ?”. Cách này giúp bác sĩ sửa ngay nếu gia đình hiểu sai.
- Hỏi bước tiếp theo: làm thêm gì, chờ kết quả gì, khi nào nói chuyện tiếp.
Người bệnh còn tỉnh táo có quyền được nghe trực tiếp về tình trạng của mình. Với thông tin nặng nề, gia đình có thể trao đổi trước với bác sĩ về cách báo, nhưng quyết định vẫn cần tôn trọng mong muốn của chính người bệnh.
Đọc tờ phiếu kết quả: những phần cần biết, và giới hạn của việc tự đọc
Người bệnh có thể được cầm phiếu kết quả hoặc xem trên ứng dụng của bệnh viện. Một phiếu xét nghiệm thường có:
- Tên xét nghiệm, thường viết tắt; danh sách chữ viết tắt hay gặp có ở bài đọc phiếu chỉ định và chữ viết tắt.
- Cột kết quả: con số đo được.
- Cột đơn vị: cùng một chất, mỗi nơi có thể dùng đơn vị khác nhau, nên không so trực tiếp con số giữa hai phiếu khác đơn vị.
- Cột khoảng tham chiếu: khoảng mà phần lớn người khoẻ mạnh nằm trong, chỉ để tham khảo. Mỗi phòng xét nghiệm có khoảng riêng tùy máy và hóa chất.
- Ký hiệu cao, thấp hoặc in đậm: báo con số nằm ngoài khoảng tham chiếu, không có nghĩa tự động là bệnh.
Giới hạn quan trọng: một con số ngoài khoảng tham chiếu có thể hoàn toàn bình thường với hoàn cảnh của người bệnh, và một con số trong khoảng có thể vẫn đáng lưu ý nếu so với hôm trước đã thay đổi nhiều. Chỉ bác sĩ điều trị nhìn được cả bức tranh. Đừng tự đổi, tự ngưng thuốc vì đọc phiếu.
Kết quả chưa về khi người bệnh đã ra viện
Đây là chỗ hay rơi rớt nhất.
Hỏi rõ trước khi rời khoa. Cấy vi khuẩn, giải phẫu bệnh, một số xét nghiệm gửi đi nơi khác có thể về sau ngày ra viện. Hỏi: “Còn kết quả nào chưa về không ạ, khi về thì ai báo cho gia đình?”.
Ghi lại cách nhận kết quả. Có nơi hẹn quay lại lấy, có nơi báo qua lần khám lại, có nơi tra trên ứng dụng của bệnh viện. Ghi tên xét nghiệm và ngày dự kiến.
Mang kết quả khi đi tái khám. Bác sĩ khám lại cần thấy đủ kết quả, nhất là kết quả về sau khi ra viện mà người bệnh chưa được giải thích.
Xin bản sao, chụp ảnh phiếu, hỏi người ngoài: nên và không nên
Người bệnh có quyền được biết thông tin về tình trạng sức khoẻ của mình và có thể đề nghị bản sao kết quả hay tóm tắt hồ sơ bệnh án theo quy định của bệnh viện và Bộ Y tế. Khi chuyển nơi điều trị, mang theo kết quả giúp tránh làm lại những thăm dò không cần thiết.
Chụp ảnh phiếu để lưu cho gia đình là việc bình thường. Điều nên tránh là đăng ảnh phiếu lên mạng hỏi người lạ “có sao không”, vừa lộ thông tin cá nhân, vừa nhận về những lời đoán không biết gì về bệnh sử. Nếu muốn có thêm ý kiến, cách đúng là xin ý kiến của một bác sĩ khác, mang theo đủ hồ sơ.
Nếu trong lúc chờ gặp bác sĩ mà người bệnh xuất hiện dấu hiệu nặng như khó thở, đau ngực, lơ mơ, chảy máu, hãy báo điều dưỡng ngay; chuyện nghe giải thích kết quả để sau. Ở nhà mà gặp các dấu hiệu ấy thì gọi cấp cứu 115.
Câu hỏi thường gặp
Ai có trách nhiệm giải thích kết quả xét nghiệm cho người bệnh?
Bác sĩ điều trị là người chính, vì bác sĩ đặt kết quả cạnh bệnh sử, thuốc đang dùng và diễn biến các ngày. Bác sĩ siêu âm, nội soi có thể nói sơ bộ những gì nhìn thấy.
Vì sao điều dưỡng không nói kết quả xét nghiệm cho người nhà?
Ý nghĩa của kết quả phụ thuộc vào cả bệnh cảnh, và giải thích chẩn đoán thuộc phạm vi của bác sĩ. Điều dưỡng có thể cho biết kết quả đã về chưa và giúp gia đình hẹn gặp bác sĩ.
Kết quả xét nghiệm có chữ in đậm là bệnh nặng phải không?
Không hẳn. In đậm chỉ báo con số nằm ngoài khoảng tham chiếu. Nó có thể bình thường với hoàn cảnh người bệnh hoặc là điều bác sĩ đã biết và đang theo dõi. Hỏi bác sĩ điều trị.
Ra viện rồi mà kết quả sinh thiết chưa có thì làm sao?
Trước khi rời khoa, hỏi rõ khi nào có kết quả, nhận ở đâu và ai sẽ giải thích. Ghi lại tên xét nghiệm, mang kết quả theo khi đi khám lại.
Người bệnh có được xin bản sao kết quả xét nghiệm không?
Người bệnh có thể đề nghị bản sao kết quả hoặc tóm tắt hồ sơ theo quy định của bệnh viện. Mang theo những giấy tờ này khi chuyển nơi điều trị giúp tránh làm lại không cần thiết.