Y lệnh nhịn ăn trước xét nghiệm máu thường có nghĩa là không ăn gì từ tối hôm trước đến lúc lấy máu buổi sáng, vẫn được uống nước lọc. Thuốc uống buổi sáng không tự bỏ, không tự uống: hỏi điều dưỡng hoặc bác sĩ, nhất là thuốc điều trị đái tháo đường.
Câu dặn “mai nhịn đói lấy máu” nghe đơn giản nhưng sinh ra rất nhiều câu hỏi: nhịn từ mấy giờ, sữa có tính là ăn không, có được uống thuốc huyết áp không, nhịn rồi mà sáng chưa thấy ai đến lấy máu thì sao. Bài này trả lời lần lượt.
Vì sao có xét nghiệm phải lấy lúc đói
Sau bữa ăn, đường, mỡ và một số chất khác trong máu tăng lên rồi giảm dần trong vài giờ. Nếu lấy máu đúng lúc đó, con số phản ánh bữa ăn vừa rồi chứ không phản ánh tình trạng nền của cơ thể. Bác sĩ cần con số nền để chẩn đoán, để chỉnh thuốc và để so với các lần trước.
Những xét nghiệm hay đi kèm y lệnh nhịn đói là đường máu lúc đói và bộ mỡ máu. Một số xét nghiệm khác cũng chịu ảnh hưởng của bữa ăn ở mức độ khác nhau. Ngược lại, khá nhiều xét nghiệm trong viện như công thức máu, phần lớn xét nghiệm đông máu không đòi hỏi nhịn nghiêm ngặt. Khoa hay gom vào buổi sáng lúc đói cho tiện, nên người nhà thường thấy “lần nào cũng nhịn”.
Vì vậy cách chắc nhất là hỏi thẳng: “Mai lấy máu xét nghiệm gì, có cần nhịn không ạ?” Đừng mặc định lần nào cũng phải nhịn, cũng đừng mặc định lần nào cũng được ăn.
Trong lúc nhịn: cái gì được, cái gì không
Bảng dưới là cách hiểu phổ biến của y lệnh nhịn ăn trước xét nghiệm máu. Khoa có thể dặn khác cho từng người, lời dặn của khoa luôn được ưu tiên.
| Thứ | Thường được hay không | Ghi chú |
|---|---|---|
| Nước lọc | Thường được | Uống vừa phải giúp lấy máu dễ hơn. Người có y lệnh hạn chế nước thì vẫn giữ đúng lượng đã dặn |
| Sữa, cháo, bánh, hoa quả | Không | Đều là ăn, kể cả vài thìa |
| Nước ngọt, nước trái cây, nước có đường | Không | Làm tăng đường máu ngay |
| Cà phê, trà | Thường không | Có ảnh hưởng đến một số chỉ số; cà phê sữa lại càng không |
| Kẹo, kẹo cao su | Không | Nhiều người quên vì nghĩ không phải ăn |
| Hút thuốc lá | Không nên | Ảnh hưởng một số kết quả, và trong viện vốn không được hút |
| Thuốc uống hằng ngày | Phải hỏi | Có thuốc vẫn uống với ngụm nước nhỏ, có thuốc phải chờ sau lấy máu, có thuốc phải tạm ngừng |
Khoảng thời gian nhịn tham khảo thường là từ tám đến mười hai tiếng, nhịn qua đêm là đủ. Nhịn lâu hơn mức cần không làm kết quả “chuẩn hơn” mà có khi lại làm lệch.
Thuốc buổi sáng: chỗ dễ sai nhất
Câu hỏi hay gặp nhất của người nhà là “có được uống thuốc không”. Câu trả lời phụ thuộc vào từng loại thuốc và từng người bệnh.
Thuốc điều trị đái tháo đường
Người đang dùng thuốc hạ đường máu, dạng uống hay dạng tiêm, mà vẫn dùng như thường lệ trong khi nhịn ăn thì có nguy cơ hạ đường máu. Ngược lại, tự bỏ thuốc nhiều buổi lại làm đường máu tăng. Trong viện, việc dùng hay hoãn thuốc lúc nhịn đói do bác sĩ quyết định và ghi vào y lệnh. Người nhà không tự cho uống, không tự giấu thuốc lại.
Thuốc huyết áp, thuốc tim
Phần lớn trường hợp bác sĩ cho uống đúng giờ với một ngụm nước nhỏ, vì bỏ thuốc có thể làm huyết áp tăng vọt. Nhưng nếu người bệnh sắp làm thủ thuật, bác sĩ có thể có chỉ định khác. Hỏi trước, đừng đoán.
Thuốc mang từ nhà vào
Nhiều gia đình vẫn cho người bệnh uống thuốc mang từ nhà trong khi khoa đã có thuốc riêng. Lúc nhịn đói trước xét nghiệm là lúc dễ trùng thuốc hoặc uống sai giờ nhất. Báo cho điều dưỡng toàn bộ thuốc mang theo.
Dấu hiệu hạ đường máu cần báo ngay khi đang nhịn
Người già, người đái tháo đường, người ăn kém nhiều ngày dễ bị hạ đường máu khi nhịn qua đêm. Gọi điều dưỡng ngay nếu thấy:
- Vã mồ hôi, da lạnh ẩm dù phòng không nóng.
- Run tay, hồi hộp, tim đập nhanh.
- Đói cồn cào, bủn rủn, chóng mặt.
- Nói lẫn, lơ mơ, cáu gắt khác thường, khó đánh thức.
- Co giật hoặc mất ý thức.
Trong viện, điều dưỡng sẽ đo đường máu mao mạch và xử trí theo y lệnh; việc xét nghiệm dời lại sau. Không vì sợ hỏng xét nghiệm mà để người bệnh chịu hạ đường máu. Ở nhà, nếu người đang nhịn chuẩn bị đi xét nghiệm mà lơ mơ, co giật, không tỉnh lại được thì gọi cấp cứu 115.
Một đêm nhịn đói đúng cách trong viện
Trình tự sau giúp người bệnh đỡ mệt mà kết quả vẫn dùng được:
- Chiều hôm trước, hỏi điều dưỡng: sáng mai lấy máu gì, nhịn từ mấy giờ, có thuốc nào cần hoãn.
- Cho người bệnh ăn bữa tối đầy đủ, đúng chế độ ăn đang được chỉ định, không cố ăn thật no để “bù”.
- Sau giờ bắt đầu nhịn, cất đồ ăn vặt khỏi tầm tay người bệnh; người lú lẫn hay tự lấy ăn ban đêm.
- Để nước lọc ở đầu giường nếu được phép uống.
- Sáng sớm, giữ người bệnh nằm nghỉ, chưa vận động mạnh, chờ điều dưỡng đến lấy máu.
- Lấy máu xong, hỏi lại có được ăn ngay không rồi cho ăn sáng, uống thuốc đã hoãn theo hướng dẫn.
Nếu đã quá giờ thường lệ mà chưa thấy ai đến lấy máu, người nhà hỏi điều dưỡng thay vì tự cho ăn. Có thể mẫu được lấy muộn do khoa bận; cũng có thể xét nghiệm đã hoãn mà chưa ai báo.
Lỡ ăn rồi thì xử lý thế nào
Nói thật, nói cụ thể. Báo với điều dưỡng ăn gì, bao nhiêu và lúc mấy giờ. Một hộp sữa lúc ba giờ sáng khác với một ly nước có đường lúc năm giờ.
Để khoa quyết định. Điều dưỡng hỏi bác sĩ: vẫn lấy và ghi chú, chỉ bỏ các xét nghiệm bị ảnh hưởng, hay dời sang hôm sau. Quyết định phụ thuộc xét nghiệm đó gấp đến đâu.
Đừng giấu. Giấu chuyện ăn rồi để lấy máu cho xong là cách tệ nhất: kết quả sai, bác sĩ có thể chỉnh thuốc dựa trên con số sai, rồi lại phải làm lại.
Những trường hợp đặc biệt
Người đang ăn qua ống thông dạ dày hoặc đang truyền dịch có đường: việc tạm dừng hay không do bác sĩ quyết định. Người nhà không tự ngắt ống ăn, không tự khoá dây truyền để “cho đói”.
Người bệnh suy kiệt, ăn kém nhiều ngày, người cao tuổi gầy yếu: nhịn qua đêm có thể làm mệt lả. Điều dưỡng thường xếp lấy máu những người này sớm trong lượt để họ được ăn sớm. Người nhà thấy người bệnh mệt hơn mọi ngày thì nói ngay, đừng cố chờ cho “đúng quy trình”.
Trẻ nhỏ: thời gian nhịn thường ngắn hơn người lớn và khoa nhi có hướng dẫn riêng. Cha mẹ hỏi rõ giờ cho bú, giờ ngừng bú và lấy máu lúc nào.
Người bệnh nặng đang nằm hồi sức: thường không áp dụng kiểu nhịn này; bác sĩ đọc kết quả có tính đến dinh dưỡng đang dùng.
Nếu cùng buổi sáng còn có chụp có thuốc cản quang hay nội soi, thời gian nhịn có thể dài hơn vì phải theo yêu cầu của thủ thuật. Cách chuẩn bị riêng cho chụp có ở bài chuẩn bị trước khi chụp có thuốc cản quang.
Câu hỏi thường gặp
Nhịn ăn trước xét nghiệm máu có được uống nước lọc không?
Thường được uống nước lọc, uống vừa phải còn giúp lấy máu dễ hơn. Không uống sữa, nước ngọt, cà phê. Người có y lệnh hạn chế nước thì vẫn giữ đúng lượng đã được dặn.
Nhịn ăn bao nhiêu tiếng trước khi lấy máu là đủ?
Tham khảo thường là tám đến mười hai tiếng, tức nhịn qua đêm. Nhịn lâu hơn không làm kết quả chính xác hơn. Khoa có thể dặn khác tùy xét nghiệm, hãy làm theo lời dặn đó.
Sáng lấy máu có được uống thuốc huyết áp không?
Nhiều trường hợp bác sĩ cho uống đúng giờ với ngụm nước nhỏ, nhưng có trường hợp phải hoãn. Hỏi điều dưỡng từ chiều hôm trước để biết thuốc nào uống, thuốc nào chờ.
Người bị tiểu đường nhịn đói lấy máu cần chú ý gì?
Không tự dùng thuốc hạ đường máu khi đang nhịn nếu chưa hỏi. Để ý vã mồ hôi, run tay, lơ mơ là dấu hiệu hạ đường máu, phải gọi điều dưỡng ngay.
Lỡ cho người bệnh uống sữa trước khi lấy máu thì sao?
Báo thật với điều dưỡng uống gì, bao nhiêu và lúc nào. Bác sĩ sẽ quyết định vẫn lấy máu, chỉ bỏ vài xét nghiệm hay dời sang hôm khác.
Xét nghiệm máu nào trong viện không cần nhịn ăn?
Nhiều xét nghiệm như công thức máu không đòi hỏi nhịn nghiêm ngặt, nhưng khoa hay gom vào buổi sáng lúc đói. Muốn chắc, hỏi điều dưỡng xét nghiệm hôm đó có cần nhịn không.