Chăm sóc cấp một, cấp hai, cấp ba là mức độ người bệnh phụ thuộc vào điều dưỡng: cấp một là phụ thuộc gần như hoàn toàn, cấp hai là cần giúp một phần, cấp ba là tự làm được hầu hết. Cấp càng nhỏ, điều dưỡng làm càng nhiều và người nhà càng phải hỏi trước khi tự làm.
Dòng chữ ngắn ấy nằm ở phần y lệnh chăm sóc trong tờ điều trị, thường được bác sĩ ghi cùng với chế độ ăn và tư thế. Nhiều người nhà đọc thấy nhưng nghĩ đó là chuyện hành chính. Thật ra nó quyết định ai tắm cho người bệnh, ai đỡ người bệnh dậy, ai được tự đưa người bệnh đi vệ sinh.
Phân cấp chăm sóc là gì và ai quyết định
Phân cấp chăm sóc là cách khoa phòng sắp xếp công sức điều dưỡng theo mức độ nặng và mức độ tự lo của từng người bệnh. Một khoa có thể có ba mươi giường, nhưng không phải giường nào cũng cần một điều dưỡng ghé mười lần một ngày. Phân cấp giúp ca trực biết giường nào phải ưu tiên.
Bác sĩ điều trị là người ra y lệnh cấp chăm sóc, dựa trên tình trạng bệnh, khả năng tự sinh hoạt, ý thức và nguy cơ biến chứng. Điều dưỡng trưởng khoa và điều dưỡng phụ trách có thể đề xuất nâng hoặc hạ cấp khi thấy người bệnh thay đổi, nhưng chữ cuối cùng vẫn nằm trong y lệnh. Cách gọi và tiêu chí chi tiết theo quy định của Bộ Y tế và quy trình riêng của từng bệnh viện, nên giữa các nơi có thể khác nhau đôi chút.
Cấp chăm sóc không phải là thứ hạng phòng, không liên quan đến dịch vụ hay tiền giường. Người nằm phòng dịch vụ vẫn có thể là chăm sóc cấp một nếu nặng, và người nằm phòng thường vẫn là cấp ba nếu đã tự đi lại được.
Ba cấp chăm sóc khác nhau ở đâu
Bảng dưới đây mô tả ở mức phổ thông để người nhà dễ hình dung. Ở khoa của người bệnh, điều dưỡng sẽ giải thích cụ thể hơn.
| Cấp | Người bệnh thường gặp | Điều dưỡng làm gì | Người nhà nên làm gì |
|---|---|---|---|
| Cấp một | Hôn mê, thở máy, vừa mổ lớn, rối loạn tri giác, sốc, phải nằm bất động hoàn toàn | Theo dõi sát, làm toàn bộ chăm sóc vệ sinh, xoay trở, ăn uống, thuốc men | Ngồi bên, quan sát, báo ngay khi thấy khác lạ; chỉ phụ giúp khi điều dưỡng hướng dẫn và có mặt |
| Cấp hai | Tỉnh nhưng yếu, đi lại cần người đỡ, mới bắt đầu tập ngồi dậy, có ống dẫn lưu hay ống thông | Làm các việc kỹ thuật, hướng dẫn và kiểm tra phần việc người nhà phụ giúp | Giúp ăn, giúp đi vệ sinh, đỡ ngồi dậy theo đúng cách đã được chỉ, ghi nhớ những điều cần báo |
| Cấp ba | Tự đi lại, tự ăn uống, tự vệ sinh, bệnh ổn định hoặc chờ ra viện | Thực hiện thuốc, thủ thuật theo y lệnh, giáo dục sức khoẻ, chuẩn bị ra viện | Nhắc uống thuốc đúng giờ được phát, đi cùng khi người bệnh đi xa giường, theo dõi chung |
Một người bệnh có thể đi qua cả ba cấp trong một đợt nằm viện: vào khoa hồi sức là cấp một, chuyển về khoa thường là cấp hai, vài ngày sau xuống cấp ba rồi ra viện.
Người nhà được làm gì ở từng cấp
Câu hỏi người nhà hay đặt nhất là “mình được làm gì”. Câu trả lời đổi theo cấp, và quan trọng hơn, đổi theo hướng dẫn của chính điều dưỡng phụ trách giường đó.
Khi người bệnh là chăm sóc cấp một
Ở cấp này, mọi thao tác chạm vào người bệnh đều có thể ảnh hưởng đến ống thở, đường truyền, ống dẫn lưu hay huyết áp. Người nhà không tự lật người, không tự kê gối cao, không tự cho uống nước kể cả vài thìa, không tự lau miệng bằng tăm bông khi chưa được chỉ.
Việc người nhà làm được và rất có ích là quan sát. Một người ngồi bên giường biết người bệnh lúc sáng còn mở mắt khi gọi mà chiều không mở nữa, biết môi hôm nay tím hơn hôm qua, biết bàn tay lạnh đi. Đó là thông tin quý, nói ngay với điều dưỡng: “Chị ơi, ông nhà em lúc trưa còn gật đầu, giờ gọi không thấy phản ứng.”
Khi người bệnh là chăm sóc cấp hai
Đây là cấp mà người nhà góp sức nhiều nhất. Điều dưỡng thường dạy người nhà cách đỡ người bệnh ngồi dậy, cách cho ăn ở tư thế an toàn, cách đưa bô hoặc đỡ đi vệ sinh. Hãy xin được làm thử một lần có điều dưỡng đứng cạnh rồi mới tự làm.
Ranh giới vẫn rõ: người nhà không tháo, không kẹp, không di chuyển ống dẫn lưu hay ống thông; không tự rút kim luồn; không tự tăng giảm dây truyền. Gặp tình huống chưa được dạy, dừng lại và gọi điều dưỡng.
Khi người bệnh là chăm sóc cấp ba
Người bệnh tự lo được phần lớn, nhưng cấp ba không có nghĩa là không cần ai. Người cao tuổi ở cấp ba vẫn có thể ngã khi đi vệ sinh ban đêm, vẫn có thể quên cữ thuốc. Người nhà lúc này chuyển sang vai nhắc nhở và đi kèm, đồng thời ghi lại các lời dặn để chuẩn bị về nhà.
Những hiểu lầm hay gặp về cấp chăm sóc
Mỗi hiểu lầm dưới đây đều từng làm người nhà lo lắng không cần thiết hoặc làm một việc không nên làm.
- “Cấp một là sắp không qua khỏi.” Không phải. Cấp một nói về mức phụ thuộc chăm sóc. Người vừa mổ xong hoàn toàn ổn vẫn có thể là cấp một trong ngày đầu.
- “Hạ xuống cấp ba là bệnh viện bớt quan tâm.” Hạ cấp là dấu hiệu người bệnh khá lên, tự làm được nhiều hơn. Điều dưỡng vẫn thực hiện đủ thuốc và theo dõi theo y lệnh.
- “Đã thuê người chăm thì không cần quan tâm cấp.” Người chăm thuê cũng phải biết cấp để không làm quá phạm vi, nhất là ở cấp một.
- “Cấp chăm sóc đi theo phòng.” Không. Một phòng có thể có người cấp một nằm cạnh người cấp ba.
- “Người nhà tự làm thì đỡ phiền điều dưỡng.” Ở cấp một và cấp hai, tự làm việc chưa được dạy có thể làm tuột ống, ngã, sặc — lúc ấy điều dưỡng phải xử lý nhiều hơn.
Cách hỏi điều dưỡng về cấp chăm sóc của người bệnh
Không cần đọc được chữ bác sĩ. Người nhà có thể hỏi theo trình tự sau, mỗi lần một câu ngắn, vào lúc điều dưỡng không đang làm thủ thuật gấp.
- Hỏi: “Ông nhà em đang được chăm sóc cấp mấy ạ?” — ghi lại câu trả lời và ngày hỏi.
- Hỏi: “Ở cấp này, nhà em được tự làm những việc gì, việc gì phải gọi chị?” — đề nghị liệt kê cụ thể: ăn, uống, ngồi dậy, đi vệ sinh, lau người.
- Xin được làm mẫu một lần có điều dưỡng xem, nhất là việc đỡ ngồi và cho ăn.
- Hỏi những dấu hiệu nào cần gọi ngay, không chờ đến giờ đi buồng.
- Khi thấy người bệnh khá lên hoặc yếu đi rõ, hỏi lại: “Cấp chăm sóc có đổi không ạ?”
Người nhà thay ca cho nhau nên chuyển lại đúng các câu trả lời này, đừng chỉ dặn miệng “cứ để ông nằm nghỉ”. Có thể xem thêm cách đỡ người bệnh dậy theo từng mức trong bài vận động sớm sau mổ.
Khi nào cấp chăm sóc thay đổi
Cấp chăm sóc được bác sĩ đánh giá lại khi đi buồng, thường hằng ngày. Dấu hiệu khiến cấp hạ xuống là người bệnh tỉnh táo hơn, tự ngồi, tự ăn, rút được các ống, bỏ được máy theo dõi. Dấu hiệu khiến cấp nâng lên là sốt cao kéo dài, lơ mơ, khó thở, chảy máu, ngã, hay một biến chứng mới.
Người nhà không cần đợi đến lúc thấy dòng chữ mới trong bệnh án mới điều chỉnh cách chăm. Nếu hôm nay người bệnh đột ngột không tự ngồi được như hôm qua, coi như người bệnh đang cần được chăm ở mức cao hơn, và báo cho điều dưỡng biết sự thay đổi ấy.
Dấu hiệu cần báo điều dưỡng ngay, ở bất kỳ cấp nào
Dù cấp mấy, những thay đổi sau đây cần gọi điều dưỡng hoặc bấm chuông đầu giường ngay, không chờ: khó thở, thở rít, môi tím; gọi không tỉnh hoặc nói lẫn lộn bất thường; đau ngực; chảy máu thấm ướt băng hay chảy ra ống; co giật; ngã, kể cả ngã nhẹ; tay chân đột nhiên yếu một bên, méo miệng.
Nếu người bệnh đã về nhà mà xuất hiện những dấu hiệu nặng như vậy, gọi cấp cứu 115 thay vì tự chở đi khi người bệnh đang khó thở hay lơ mơ.
Câu hỏi thường gặp
Chăm sóc cấp một có phải là bệnh rất nặng không?
Không hẳn. Cấp một nói người bệnh cần điều dưỡng làm gần như mọi việc chăm sóc. Người vừa mổ lớn hay đang thở máy đều có thể ở cấp này, kể cả khi diễn tiến tốt.
Ai là người ghi cấp chăm sóc trong bệnh án?
Bác sĩ điều trị ghi cấp chăm sóc trong y lệnh, thường cùng chế độ ăn và tư thế. Điều dưỡng có thể đề xuất đổi cấp khi thấy người bệnh thay đổi.
Người nhà có được tự cho người bệnh chăm sóc cấp một ăn uống không?
Không nên tự làm. Người bệnh cấp một dễ sặc, có thể đang phải nhịn hoặc ăn qua ống. Hỏi điều dưỡng trước mọi lần cho ăn uống, kể cả vài thìa nước.
Hạ từ cấp hai xuống cấp ba nghĩa là sao?
Nghĩa là người bệnh đã tự lo được phần lớn sinh hoạt như đi lại, ăn uống, vệ sinh. Điều dưỡng vẫn thực hiện thuốc và theo dõi, người nhà chuyển sang nhắc nhở và đi kèm.
Thuê người chăm bệnh có cần biết cấp chăm sóc không?
Có. Người chăm thuê cần biết cấp để không làm quá phạm vi, nhất là không tự xoay trở, tự cho ăn hay động vào ống khi người bệnh đang ở cấp một.
Cấp chăm sóc có liên quan đến tiền giường không?
Không. Cấp chăm sóc phản ánh mức độ phụ thuộc vào điều dưỡng, không phụ thuộc loại phòng hay dịch vụ người bệnh đăng ký.