Khi có y lệnh phòng ngã, người nhà cần mỗi ngày giữ giường thấp và thành giường đúng chỉ dẫn, để chuông gọi và đồ dùng trong tầm tay, giữ sàn khô, cho người bệnh đi dép chống trơn, đi kèm mỗi lần xuống giường, nhất là ban đêm, và báo ngay khi người bệnh lẫn hay chóng mặt.
Ngã trong bệnh viện là tai nạn hay gặp hơn người ta nghĩ, và hậu quả có thể nặng: gãy cổ xương đùi, chấn thương đầu, chảy máu ở người đang dùng thuốc chống đông. Phòng ngã không phải việc riêng của điều dưỡng, vì phần lớn cú ngã xảy ra lúc không có nhân viên đứng cạnh.
Ai thường được đánh giá nguy cơ ngã cao
Khi nhập khoa, điều dưỡng đánh giá nguy cơ ngã bằng một thang điểm theo quy trình của bệnh viện. Người có nhiều yếu tố sau thường được xếp nguy cơ cao:
- Người cao tuổi, đặc biệt đã từng ngã trước đó.
- Người đang dùng thuốc an thần, thuốc ngủ, thuốc hạ huyết áp, thuốc lợi tiểu, thuốc giảm đau mạnh.
- Người có lú lẫn, sa sút trí tuệ, hoặc mới lơ mơ sau mổ.
- Người yếu liệt, đi lại cần gậy, khung tập đi, hoặc mới bắt đầu tập đứng.
- Người phải đi tiểu nhiều lần, tiểu gấp, đi ngoài nhiều lần.
- Người có ống dẫn lưu, dây truyền, ống thông dễ vướng chân.
- Người nhìn kém, nghe kém, mới đổi kính.
Kết quả đánh giá thường được đánh dấu ở đầu giường, vòng tay hoặc hồ sơ, tuỳ nơi. Người nhà có thể hỏi thẳng: “Bà nhà em có thuộc nhóm nguy cơ ngã cao không ạ?”
Vì sao ngã hay xảy ra vào ban đêm và lúc đi vệ sinh
Người bệnh thức dậy giữa đêm buồn tiểu, môi trường lạ, đèn tắt, còn ngái ngủ hoặc đang chịu tác dụng thuốc ngủ. Họ ngồi bật dậy, huyết áp chưa kịp thích nghi, đứng lên là choáng. Người nhà ngủ say trên ghế, người bệnh ngại gọi, tự đi. Đó là kịch bản kinh điển của một cú ngã trong viện.
Lúc đi vệ sinh cũng nguy hiểm vì sàn có thể ướt, người bệnh rặn hoặc đứng dậy nhanh, tay không có chỗ vịn. Đi ngoài nhiều lần, tiêu chảy, dùng thuốc lợi tiểu càng làm số lần đi lại tăng lên.
Việc người nhà làm mỗi ngày
Có thể coi đây là danh sách kiểm buổi sáng và trước khi ngủ:
- Giường để ở mức thấp nhất khi người bệnh nằm, bánh xe đã khoá. Hỏi điều dưỡng về việc dựng thành giường: có người bệnh cần dựng cả hai bên, có người lẫn mà trèo qua thành giường lại nguy hiểm hơn, nên đây là quyết định theo đánh giá của điều dưỡng.
- Chuông gọi, nước uống, kính, điện thoại, bô hoặc bình tiểu đặt trong tầm với, ở phía người bệnh hay xoay.
- Đèn ngủ nhỏ để sáng lối từ giường ra nhà vệ sinh.
- Sàn khô, không để túi đồ, dép, dây sạc trên lối đi.
- Người bệnh mặc quần vừa, không quá dài, đi dép có quai hậu, đế chống trơn; không đi tất trơn trên nền gạch.
- Trước khi ngủ, cho người bệnh đi vệ sinh, nói rõ: “Đêm có buồn đi, bà gọi con, con dậy đưa bà đi.”
- Khi người bệnh xuống giường: ngồi dậy, ngồi thõng chân, rồi mới đứng; người nhà đứng phía bên yếu.
- Ghi nhớ giờ dùng thuốc ngủ, thuốc lợi tiểu để biết những lúc người bệnh dễ choáng hoặc cần đi tiểu.
Cách đỡ người bệnh từ nằm sang ngồi rồi đứng được nói kỹ trong bài vận động sớm sau mổ.
Những tình huống khó và cách xử trí
Không phải lúc nào người bệnh cũng hợp tác. Đây là ba tình huống người nhà hay gặp.
Người bệnh lẫn về đêm, đòi về nhà, trèo khỏi giường
Báo điều dưỡng ngay để được đánh giá nguyên nhân lẫn: có thể do sốt, thiếu ôxy, rối loạn điện giải, tác dụng thuốc, đau, bí tiểu. Không tự trói tay người bệnh. Việc dùng phương tiện cố định người bệnh chỉ được làm theo y lệnh và quy trình của bệnh viện. Trong lúc chờ, ngồi sát bên, bật đèn nhỏ, nói chậm, gọi tên, nhắc người bệnh đang ở đâu.
Người bệnh ngại gọi vì sợ phiền
Nhiều người già tự đi vì không muốn đánh thức con cháu. Nói trước nhiều lần, và đặt chuông hoặc một vật dễ gõ trong tay. Người nhà nên kê ghế hoặc chiếu ngủ ngay sát phía người bệnh hay bước xuống, để nghe được tiếng động và tỉnh kịp khi người bệnh trở dậy.
Người nhà phải về lấy đồ
Báo điều dưỡng trước khi rời đi, đặc biệt ban đêm, để ca trực biết giường này đang không có người. Nhờ người nhà giường bên để ý, nhưng không giao hẳn trách nhiệm cho họ.
Điều không nên làm
Một số cách làm phổ biến lại làm tăng nguy cơ:
- Kê ghế cạnh giường thay thành giường — người bệnh có thể vịn ghế và ghế trượt.
- Tự dùng dây, khăn buộc tay chân người bệnh vào giường.
- Tự cho người bệnh uống thêm thuốc ngủ mang từ nhà để “ngủ yên”.
- Để người bệnh tự đi vệ sinh và khoá cửa bên trong.
- Bế xốc người bệnh từ phía sau nách khi người bệnh sắp ngã — dễ làm cả hai cùng ngã và trật khớp vai.
Nếu người bệnh đã ngã
Đừng vội kéo người bệnh dậy. Gọi điều dưỡng ngay, kể cả khi người bệnh nói “không sao”. Trong lúc chờ, giữ người bệnh nằm yên, hỏi có đau ở đâu, có đập đầu không. Nếu người bệnh ngã từ từ khi đang đỡ, hãy để người bệnh trượt nhẹ xuống sàn theo người mình thay vì cố giữ đứng.
Sau khi ngã, điều dưỡng và bác sĩ sẽ khám, có thể chỉ định chụp chiếu và theo dõi thêm, nhất là ở người dùng thuốc chống đông hay đập đầu. Người nhà kể lại chính xác: ngã lúc mấy giờ, đang làm gì, đập vào đâu, có mất ý thức không. Đau khớp háng, không đứng được, nôn, đau đầu tăng, lơ mơ sau ngã đều phải báo ngay.
Nếu người bệnh đã về nhà mà ngã, đập đầu rồi lơ mơ, nôn nhiều, hoặc không cử động được chân, gọi cấp cứu 115 và không tự bế dậy.
Phòng ngã ở ngoài giường bệnh
Không chỉ quanh giường. Người bệnh còn có thể ngã ở hành lang khi đi chụp chiếu, ở nhà vệ sinh chung, khi bước lên xuống xe lăn, khi đứng chờ thang máy. Mỗi lần ra khỏi phòng, người nhà nên hỏi điều dưỡng người bệnh được đi bộ hay phải ngồi xe lăn, cáng. Ngồi xe lăn thì khoá bánh trước khi người bệnh đứng lên hoặc ngồi xuống, gập bàn để chân sang hai bên trước khi bước ra.
Trong nhà vệ sinh, để người bệnh ngồi ngay, tay bám vào tay vịn tường nếu có, không khoá trái cửa; người nhà đứng ngoài cửa khép hờ và hỏi vọng vào. Khi đi chụp chiếu, nói trước với nhân viên khoa đó rằng người bệnh có nguy cơ ngã cao, nhất là khi phải lên xuống bàn chụp.
Thuốc và những lúc dễ choáng
Người nhà không chỉnh thuốc, nhưng biết người bệnh đang dùng nhóm thuốc nào giúp canh đúng thời điểm dễ ngã. Hỏi điều dưỡng nếu chưa rõ.
| Nhóm thuốc | Vì sao dễ ngã | Người nhà để ý |
|---|---|---|
| Thuốc ngủ, an thần | Buồn ngủ, phản xạ chậm, chệnh choạng | Không để người bệnh tự đi vào ban đêm sau khi uống |
| Thuốc hạ huyết áp | Choáng khi đứng dậy nhanh | Ngồi thõng chân trước khi đứng |
| Thuốc lợi tiểu | Đi tiểu nhiều, gấp | Để bình tiểu gần, cho đi tiểu trước khi ngủ |
| Thuốc giảm đau mạnh | Lơ mơ, chóng mặt | Đi kèm mỗi lần xuống giường |
| Thuốc hạ đường huyết | Hạ đường máu gây vã mồ hôi, run, lả | Báo ngay khi người bệnh vã mồ hôi, run tay, bỏ bữa |
Câu hỏi thường gặp
Người bệnh nguy cơ ngã cao có phải dựng thành giường cả đêm không?
Không phải ai cũng vậy. Có người lẫn sẽ trèo qua thành giường và ngã cao hơn. Điều dưỡng đánh giá rồi hướng dẫn dựng thành giường thế nào cho từng người.
Có được buộc tay người bệnh lẫn vào giường không?
Người nhà không tự buộc. Việc dùng phương tiện cố định người bệnh chỉ được làm theo y lệnh và quy trình của bệnh viện, kèm theo dõi chặt.
Vì sao người già hay ngã khi đứng dậy đi vệ sinh ban đêm?
Do ngồi dậy nhanh, huyết áp chưa kịp thích nghi, còn ngái ngủ hoặc chịu tác dụng thuốc, cộng thêm phòng tối và sàn có thể ướt.
Người bệnh ngã nhưng nói không sao thì có cần báo không?
Có. Mọi cú ngã đều cần báo điều dưỡng để được khám, vì chấn thương đầu hay gãy xương có thể biểu hiện muộn, nhất là ở người dùng thuốc chống đông.
Nên cho người bệnh đi dép gì trong viện?
Dép có quai hậu, đế chống trơn, vừa chân. Tránh dép lê quá rộng, guốc cao, hay chỉ đi tất trên nền gạch.
Người nhà cần về nhà vài tiếng thì làm sao cho an toàn?
Báo điều dưỡng trước khi đi, cho người bệnh đi vệ sinh, để chuông và đồ dùng trong tầm tay, hạ giường thấp nhất. Ban đêm nên sắp xếp người thay.