Y lệnh thay băng cho biết vết mổ hay vết thương được điều dưỡng mở ra làm sạch và đắp băng mới vào lúc nào: hằng ngày, cách ngày, khi băng thấm, hoặc để nguyên đến khi cắt chỉ. Người nhà không tự thay mà giữ băng khô sạch, quan sát và báo khi thấy thấm, bong hay mùi lạ.
Nhiều người nhà nghĩ thay băng càng nhiều càng sạch, rồi sốt ruột khi điều dưỡng “để mấy ngày không thay”. Có người lại tự mở băng ra xem vì lo. Hiểu đúng lý do của lịch thay băng giúp tránh cả hai việc ấy.
Các cách ghi y lệnh thay băng và ý nghĩa
Cách ghi thay đổi theo từng khoa, nhưng thường rơi vào một trong các dạng sau.
| Cách ghi | Ý nghĩa | Thường gặp khi |
|---|---|---|
| Thay băng hằng ngày | Mở băng, làm sạch, đánh giá và băng lại mỗi ngày | Vết thương hở, có dịch, nhiễm trùng, có ống dẫn lưu cạnh vết mổ |
| Thay băng cách ngày | Thay theo nhịp hai ngày một lần | Vết mổ khô, đang lành |
| Thay băng khi thấm | Chỉ thay khi băng ướt, bẩn, bong | Vết mổ sạch được băng kín bằng loại băng giữ được lâu |
| Giữ băng nguyên, không thay | Để băng đến mốc bác sĩ hẹn | Một số vết mổ sạch, vạt da, mảnh ghép |
| Cắt chỉ ngày thứ… | Mốc tháo chỉ khâu, thường kèm lần thay băng cuối | Vết mổ khâu chỉ không tự tiêu |
Ít thay không có nghĩa là bị bỏ quên. Mỗi lần mở băng là một lần vết mổ tiếp xúc với không khí và bàn tay, nên với vết mổ sạch, khô, bác sĩ thường muốn hạn chế số lần mở.
Vì sao thay băng là việc của điều dưỡng
Thay băng được làm theo kỹ thuật vô khuẩn: rửa tay, đeo găng, dùng bộ dụng cụ đã tiệt khuẩn, làm sạch từ chỗ sạch ra chỗ bẩn, không chạm tay trần vào vùng vết mổ. Mỗi lần thay, điều dưỡng còn đánh giá vết mổ: mép có liền không, có đỏ, nề, chảy dịch không, dịch màu gì, mùi gì. Thông tin ấy được ghi vào phiếu chăm sóc để bác sĩ quyết định thuốc và lịch tiếp theo.
Người nhà tự mở băng ở giường bệnh, dù tay sạch, cũng làm mất cả hai lớp ấy: vô khuẩn và ghi nhận. Nếu băng bong một góc, dùng tay sạch ép nhẹ băng lại và báo điều dưỡng, đừng bóc ra xem.
Người nhà quan sát gì trên băng giữa các lần thay
Không cần mở băng, người nhà vẫn thấy được nhiều điều chỉ bằng cách nhìn và hỏi người bệnh:
- Vết thấm: có xuất hiện không, màu gì (hồng nhạt, đỏ tươi, vàng đục, xanh), loang to nhanh hay đứng yên. Có thể dùng bút đánh dấu nhẹ mép vết thấm trên mặt băng để lần sau biết nó có lan ra không, nếu điều dưỡng đồng ý.
- Băng có còn dính kín: mép bong, nhăn, ướt do mồ hôi hay nước tắm.
- Da quanh băng: đỏ lan rộng, sưng, nóng hơn bên kia.
- Mùi: mùi hôi khó chịu từ băng là dấu hiệu cần báo.
- Lời kể của người bệnh: đau tăng dần thay vì giảm dần, cảm giác căng tức, giật giật ở vết mổ.
- Toàn thân: sốt, rét run, mệt nhiều hơn hôm trước.
Khi báo, mô tả cụ thể: “Băng ở bụng ông em sáng nay chỉ thấm một chấm hồng, giờ loang bằng bàn tay, màu đỏ tươi.” Câu như vậy giúp điều dưỡng biết mức độ ngay.
Giữ băng khô sạch trong ngày
Phần việc này người nhà làm được và làm tốt nhất:
- Rửa tay trước khi chạm vào vùng gần băng, kể cả khi chỉ giúp kéo áo.
- Không để người bệnh tự gãi hay sờ vào băng; cắt ngắn móng tay người bệnh nếu cần.
- Khi lau người, tránh vùng băng; nếu được tắm theo chỉ định, hỏi cách che băng và che kín trước.
- Giữ quần áo, ga giường sạch phía tiếp xúc với băng.
- Với vết mổ vùng bụng, khi người bệnh ho, đưa gối để ôm ép nhẹ lên vết mổ.
- Không bôi thêm bất kỳ thứ gì lên băng hay quanh băng: nghệ, dầu gió, lá giã nát, kem.
Nếu vết mổ gần chỗ có ống dẫn lưu, cách giữ ống không kéo căng băng được nói trong bài người nhà chăm ống dẫn lưu.
Những điều không cần làm và không nên làm
Có những thói quen tưởng giúp vết mổ mau lành nhưng không cần thiết, có khi gây hại:
- Không cần xin thay băng mỗi ngày cho vết mổ khô, sạch, khi y lệnh là thay khi thấm.
- Không đắp lá, đắp thuốc nam lên vết mổ.
- Không kiêng nước hoàn toàn đến mức không lau người nhiều ngày; người bệnh vẫn được lau phần không có băng.
- Không tự mua băng dán về thay ở giường bệnh.
- Không kiêng ăn đạm như thịt, trứng, cá vì sợ sẹo lồi; chế độ ăn theo y lệnh dinh dưỡng của bác sĩ.
Thay băng có đau không và người nhà giúp gì lúc thay
Lần thay đầu, nhất là khi băng dính vào vết mổ, người bệnh có thể đau. Điều dưỡng thường làm ẩm băng trước khi gỡ. Người nhà có thể hỏi điều dưỡng có được dùng thuốc giảm đau theo y lệnh trước giờ thay không, và có mặt để nắm tay, trò chuyện với người bệnh trong lúc thay.
Phần lớn khoa yêu cầu người nhà ra ngoài hoặc đứng xa khi thay băng để giữ vô khuẩn và riêng tư. Đó là quy trình, không phải giấu giếm. Sau khi thay xong, người nhà có thể hỏi: “Vết mổ hôm nay thế nào ạ, so với hôm qua?”
Khi nào cần báo ngay, khi nào đi khám
Trong viện, gọi điều dưỡng ngay khi băng thấm máu đỏ tươi loang nhanh, vết mổ toác ra hoặc có gì lòi ra khỏi vết mổ, người bệnh sốt cao rét run, vã mồ hôi, choáng.
Khi đã về nhà, đi khám lại sớm nếu vết mổ đỏ lan, chảy mủ, có mùi hôi, sốt. Nếu vết mổ chảy máu nhiều không cầm, người bệnh choáng ngất hay khó thở, gọi cấp cứu 115; trong lúc chờ, dùng khăn sạch ép lên vết mổ.
Các loại băng người nhà hay thấy
Người nhà không cần biết tên thương mại. Nhận ra loại băng giúp hiểu vì sao có băng để vài ngày, có băng thay hằng ngày.
| Loại băng | Trông như thế nào | Lưu ý của người nhà |
|---|---|---|
| Gạc và băng dính | Lớp gạc trắng dày, dán quanh bằng băng dính | Dễ bong khi ra mồ hôi; báo khi mép bong hoặc gạc ướt |
| Băng dán trong suốt có đệm | Miếng dán mỏng, giữa có đệm thấm | Nhìn được vết thấm qua mặt băng; chịu nước ở mức nhẹ, vẫn không ngâm nước |
| Băng ép, băng chun | Băng cuộn quấn quanh tay chân | Ngón tay chân phía dưới phải ấm, hồng; tím lạnh, tê là báo ngay |
| Băng có ống dẫn lưu đi qua | Gạc xẻ quanh chân ống | Không kéo ống làm lệch băng |
| Băng hút áp lực âm | Miếng xốp kín nối với máy nhỏ | Máy kêu báo động hay băng phồng lên thì gọi điều dưỡng, không tự tắt máy |
Câu nên hỏi điều dưỡng sau mỗi lần thay băng
Mấy câu hỏi ngắn giúp người nhà biết diễn tiến và biết mình cần để ý gì cho đến lần thay sau:
- Vết mổ hôm nay khô hay còn dịch, so với hôm qua thế nào?
- Lần thay sau vào khi nào, hay chỉ thay khi thấm?
- Người bệnh có được lau người, gội đầu không, che băng thế nào?
- Vết thấm đến mức nào thì nên gọi chị?
- Bao giờ cắt chỉ, hay chỉ tự tiêu?
Ghi câu trả lời vào một tờ giấy để người thay ca đọc lại, thay vì nhắn miệng.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao điều dưỡng mấy ngày không thay băng?
Với vết mổ sạch, khô, y lệnh có thể là thay khi thấm hoặc giữ băng nguyên. Ít mở băng giúp giảm nguy cơ nhiễm khuẩn, không phải bị bỏ quên.
Băng bị bong một góc thì người nhà có tự dán lại không?
Dùng tay sạch ép nhẹ mép băng lại tạm thời và báo điều dưỡng. Không bóc băng ra xem hay tự dán băng mới mua ngoài.
Thấm hồng nhẹ trên băng có bình thường không?
Vết thấm hồng nhạt nhỏ, không lan thêm thường gặp trong vài ngày đầu. Nếu đỏ tươi, lan nhanh, dịch đục hoặc có mùi thì báo điều dưỡng ngay.
Người nhà có được xem lúc thay băng không?
Nhiều khoa yêu cầu người nhà đứng xa hoặc ra ngoài để giữ vô khuẩn và riêng tư. Sau khi thay, có thể hỏi điều dưỡng tình trạng vết mổ.
Có nên bôi nghệ lên vết mổ cho mau lành không?
Không nên. Bôi bất cứ thứ gì không được chỉ định lên vết mổ có thể gây nhiễm khuẩn, kích ứng và che mất dấu hiệu điều dưỡng cần quan sát.
Khi nào thì được cắt chỉ?
Mốc cắt chỉ tuỳ vị trí, loại vết mổ và cơ địa người bệnh, do bác sĩ chỉ định trong y lệnh hoặc giấy hẹn. Chỉ tự tiêu thì không cần cắt.