YLenh.comHiểu điều bác sĩ dặn để làm cho đúng
Y lệnh dinh dưỡng

Y lệnh làm đặc thức ăn cho người khó nuốt: vì sao nước lọc lại dễ sặc

Sau đột quỵ hay ở người già yếu, bác sĩ có thể ra y lệnh làm đặc đồ uống, ăn xay nhuyễn. Lý do nước loãng dễ sặc, các mức độ đặc và cách cho ăn an toàn tại giường.

Y lệnh làm đặc thức ăn cho người khó nuốt: vì sao nước lọc lại dễ sặc

Người khó nuốt dễ sặc với nước lọc nhất, vì chất lỏng loãng chảy nhanh xuống họng trước khi các cơ kịp đóng đường thở. Làm đặc đồ uống và thức ăn giúp chúng đi chậm, gọn, dễ kiểm soát. Y lệnh ghi rõ mức đặc nào, người nhà làm đúng mức đó, không tự làm loãng hơn.

Y lệnh này hay gặp ở người sau đột quỵ, người bệnh Parkinson, người sa sút trí tuệ, người già yếu nằm lâu, người vừa rút ống thở hoặc có bệnh vùng đầu cổ. Nhiều gia đình ngạc nhiên vì bác sĩ cho ăn cháo đặc mà lại cấm uống nước lọc. Bài này giải thích vì sao, và cách cho ăn để giữ phổi an toàn.

Vì sao nước lọc lại nguy hiểm nhất

Nuốt là một chuỗi động tác rất nhanh: lưỡi đẩy thức ăn ra sau, nắp thanh quản đậy xuống che đường thở, thực quản mở ra đón thức ăn. Ở người khó nuốt, chuỗi này chậm và yếu. Thức ăn đặc đi chậm, đủ thời gian cho nắp thanh quản kịp đóng. Nước lọc chảy nhanh như trượt, lọt vào đường thở trước khi cơ thể kịp phản ứng.

Khi thức ăn, nước lọt vào phổi, người bệnh có thể ho sặc ngay, nhưng cũng có thể không ho gì cả. Trường hợp sau gọi là sặc thầm, hay gặp ở người sau đột quỵ vì phản xạ ho đã yếu. Sặc thầm lặp đi lặp lại gây viêm phổi hít, một biến chứng hay gặp và nặng ở người khó nuốt.

Từ thử nuốt đến y lệnh ăn

Y lệnh làm đặc không tự nhiên mà có. Nó là kết quả của một quá trình đánh giá.

Thử nuốt tại giường

Trước khi cho ăn uống lại, người bệnh có nguy cơ thường được điều dưỡng hoặc bác sĩ đã được đào tạo cho thử nuốt theo quy trình của khoa: quan sát tỉnh táo, tư thế, cho nuốt từng lượng nhỏ và nhìn dấu hiệu ho, giọng ướt, khó thở. Trong lúc chờ thử nuốt, người bệnh thường được nhịn hoàn toàn, như giải thích ở bài nhịn ăn hoàn toàn.

Đánh giá sâu hơn

Nếu kết quả không rõ, người bệnh có thể được chuyên viên ngôn ngữ trị liệu hoặc bác sĩ phục hồi chức năng đánh giá thêm, có nơi dùng nội soi hoặc chụp khi nuốt để thấy rõ thức ăn đi đâu.

Kết quả thành y lệnh

Tuỳ kết quả, y lệnh có thể là: tiếp tục nhịn và nuôi qua ống thông; ăn thức ăn xay nhuyễn với đồ uống làm đặc; ăn mềm cắt nhỏ với đồ uống hơi đặc; hoặc ăn bình thường có giám sát. Người cần nuôi qua ống trong lúc chờ phục hồi nuốt xem bài nuôi ăn qua ống thông.

Các mức độ đặc thường gặp

Nhiều bệnh viện dùng một thang phân mức độ đặc của đồ uống và thức ăn theo chuẩn quốc tế dành cho người rối loạn nuốt, có đánh số từng mức. Tên và số mức có thể khác giữa các nơi; bảng dưới mô tả bằng hình ảnh dễ hình dung.

MứcMô tả dễ hình dungVí dụ
LoãngNhư nước lọc, chảy tự doNước lọc, trà, nước canh trong
Hơi đặcChảy chậm hơn nước, như nước ép có thịt quả sánhĐồ uống pha bột làm đặc ít
Đặc vừaChảy chậm khỏi thìa, uống được nhưng phải hút mạnhNhư nước sốt sánh, sữa pha bột làm đặc
Đặc nhiều, xay nhuyễnGiữ hình trên thìa, không chảy, ăn bằng thìaCháo xay mịn, cháo đặc như bột, khoai nghiền mịn
Mềm cắt nhỏMềm, ẩm, miếng nhỏ, dễ nghiền bằng nĩaCá hấp gỡ nhỏ, đậu phụ non, thịt băm mềm

Điều quan trọng nhất: mức đặc được chỉ định là mức an toàn cho người bệnh. Làm loãng hơn để dễ uống là bỏ đi lớp an toàn đó. Làm đặc hơn quá nhiều lại khiến khó nuốt trôi, dễ đọng ở họng.

Bột làm đặc: dùng thế nào cho đúng

Dùng loại và cách pha được hướng dẫn. Có nhiều sản phẩm bột hoặc gel làm đặc. Khoa sẽ chỉ loại, lượng và cách pha để đạt đúng mức. Người nhà không tự thay bằng bột sắn, bột năng nấu sệt mà không hỏi, vì độ đặc khó đều và thay đổi khi nguội.

Pha từng lần, khuấy đều, chờ đủ thời gian. Nhiều loại cần vài phút mới đặc hẳn. Cho uống ngay khi chưa đặc là cho uống đồ loãng.

Mọi đồ uống đều phải làm đặc. Kể cả nước uống thuốc, sữa, nước canh, nước ép. Chỉ một ngụm nước lọc để uống thuốc cũng có thể gây sặc.

Thử bằng thìa trước khi cho uống. Nghiêng thìa, xem đồ uống chảy thế nào so với mô tả của điều dưỡng. Thấy loãng thì pha thêm theo hướng dẫn.

Cẩn thận với đồ tan chảy. Kem, thạch, đá bào tan thành nước loãng trong miệng, nên thường không phù hợp với người phải uống đặc.

Cho người khó nuốt ăn tại giường: từng bước

Trình tự dưới đây thường được điều dưỡng hoặc chuyên viên phục hồi chức năng hướng dẫn cho người nhà. Hãy xin được làm mẫu và làm thử có người xem trước khi tự làm.

  1. Chỉ cho ăn khi người bệnh tỉnh táo, mở mắt, trả lời được. Đang lơ mơ, buồn ngủ thì hoãn.
  2. Cho ngồi thẳng, lưng tựa chắc, hoặc nâng đầu giường cao nhất có thể; đầu hơi cúi về phía trước, cằm hơi hạ.
  3. Kiểm tra miệng sạch, răng giả lắp chắc nếu có.
  4. Dùng thìa nhỏ, mỗi lần lượng nhỏ, đặt vào giữa lưỡi.
  5. Chờ người bệnh nuốt hết, có thể nhắc nuốt thêm một lần, rồi mới cho thìa tiếp.
  6. Không nói chuyện, không hỏi han khi miệng đang có thức ăn; tắt ti vi, bớt người vây quanh.
  7. Sau bữa, kiểm tra miệng không còn thức ăn đọng ở má, dưới lưỡi; giữ ngồi thẳng thêm một thời gian theo lời dặn.

Với người yếu nửa người sau đột quỵ, thức ăn hay đọng ở bên má yếu. Người nhà nên được hướng dẫn cách kiểm tra và lấy thức ăn đọng ra.

Chăm miệng: phần việc nhỏ giúp phòng viêm phổi

Người khó nuốt thường ăn ít, nước bọt ít, miệng khô và nhiều cặn. Vi khuẩn trong miệng phát triển mạnh, và nếu người bệnh sặc thầm, những vi khuẩn đó đi cùng nước bọt xuống phổi. Vì vậy chăm sóc răng miệng sạch là một trong những cách đơn giản nhất để giảm nguy cơ viêm phổi hít.

Người nhà có thể được hướng dẫn chải răng nhẹ bằng bàn chải mềm với rất ít nước, lau lưỡi, lợi, má trong bằng gạc ẩm vắt ráo, tháo và rửa răng giả sau mỗi bữa. Khi chải răng, người bệnh vẫn ngồi thẳng, đầu hơi cúi để nước không chảy xuống họng; dùng gạc thấm khô phần nước còn lại thay vì bảo người bệnh súc miệng nếu họ chưa được phép uống đồ loãng.

Người nằm ăn qua ống thông, không ăn gì bằng miệng, càng cần chăm miệng đều đặn, vì miệng không được làm sạch tự nhiên qua việc nhai nuốt.

Những sai lầm hay gặp

Cho uống nước lọc vì thấy ăn cháo đặc được. Ăn được đồ đặc không có nghĩa là uống được đồ loãng. Đây là lỗi phổ biến nhất.

Dùng ống hút hoặc cốc mỏ vịt khi chưa được phép. Ống hút có thể làm chất lỏng vào nhanh và nhiều. Chỉ dùng khi chuyên viên cho phép.

Ngửa cổ để nuốt cho trôi. Ngửa cổ mở rộng đường thở, làm dễ sặc hơn. Tư thế an toàn thường là cằm hơi cúi.

Cho ăn nhanh cho xong bữa. Người khó nuốt cần nhiều thời gian; bữa ăn kéo dài là bình thường. Mệt quá thì chia nhiều bữa nhỏ.

Nghĩ không ho là không sặc. Sặc thầm không có ho. Phải để ý các dấu hiệu khác như giọng nói ướt, khò khè, sốt nhẹ lặp lại.

Tự nâng mức ăn khi thấy người bệnh tiến bộ. Khả năng nuốt có thể cải thiện, nhưng mức ăn mới phải được đánh giá lại và có y lệnh mới.

Dấu hiệu sặc và lúc phải gọi người ngay

Dừng cho ăn và gọi điều dưỡng khi thấy trong hoặc sau bữa ăn:

  • Ho, khạc, chảy nước mắt khi nuốt.
  • Giọng nói ướt, ọc ọc như có nước trong họng.
  • Thở nhanh, khò khè, mặt tái hoặc môi tím.
  • Thức ăn trào ra mũi, đọng nhiều trong miệng.
  • Sốt nhẹ lặp lại, đờm nhiều hơn trong những ngày sau.

Nếu người bệnh nghẹn, không nói được, không ho được, ôm cổ, tím tái: đây là tắc đường thở, cần cấp cứu ngay. Trong viện, hô to gọi nhân viên y tế đến. Ở nhà, gọi cấp cứu 115 ngay lập tức, đồng thời làm theo hướng dẫn sơ cứu của nhân viên điều phối qua điện thoại.

Câu hỏi thường gặp

Người sau đột quỵ ăn cháo được nhưng có được uống nước lọc không?

Không tự cho. Ăn được đồ đặc không có nghĩa là uống được đồ loãng. Nước lọc chảy nhanh, dễ lọt vào đường thở. Chờ y lệnh, thường phải pha đặc theo mức được chỉ định.

Sặc thầm là gì?

Sặc thầm là khi thức ăn hoặc nước lọt vào đường thở mà người bệnh không ho. Hay gặp sau đột quỵ vì phản xạ ho yếu, có thể gây viêm phổi hít lặp lại.

Có thể dùng bột năng nấu sệt thay bột làm đặc không?

Không nên tự thay. Độ đặc của bột nấu khó đều và thay đổi khi nguội. Hãy dùng loại và cách pha mà khoa hướng dẫn để đạt đúng mức đặc.

Thuốc uống cho người khó nuốt thì cho bằng gì?

Nước uống thuốc cũng phải làm đặc. Việc thuốc có được nghiền, trộn vào thức ăn hay không do bác sĩ và điều dưỡng quyết định, vì một số thuốc không được nghiền.

Người khó nuốt nên ngồi tư thế nào khi ăn?

Ngồi thẳng, lưng tựa chắc, đầu hơi cúi, cằm hơi hạ. Tránh ngửa cổ. Sau ăn giữ tư thế ngồi thêm một thời gian theo lời dặn.

Khi nào người khó nuốt được uống nước bình thường lại?

Khi khả năng nuốt cải thiện và được đánh giá lại. Bác sĩ hoặc chuyên viên phục hồi sẽ ra y lệnh mức mới, người nhà không tự nâng mức.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0918.832.283