Chế độ ăn bệnh lý được bác sĩ ghi mỗi ngày trên tờ điều trị, thường gồm bốn phần: kiểu chế biến (thường, mềm, lỏng), thành phần cần giảm hoặc tăng (muối, đường, đạm, chất béo), đường ăn (miệng hay ống thông) và số bữa. Nhiều bệnh viện ghi thêm một mã chế độ ăn để khoa dinh dưỡng nấu đúng suất.
Người nhà thường chỉ để ý câu dặn miệng “ông ăn nhạt nhé” mà không biết phía sau còn một dòng y lệnh chi tiết hơn nhiều. Đọc được dòng đó giúp người nhà hiểu vì sao suất ăn bệnh viện có vị như vậy, và nếu mang cơm từ nhà vào thì nấu thế nào cho khỏi lệch với điều trị.
Chế độ ăn là một phần của điều trị, không phải chuyện phụ
Với người suy tim, bớt muối giúp giảm phù và giảm gánh cho tim. Với người suy thận, ăn quá nhiều đạm hoặc kali có thể làm xét nghiệm xấu đi chỉ sau vài ngày. Với người đái tháo đường, đường máu trong viện dao động theo từng bữa. Vì vậy bác sĩ ghi chế độ ăn như ghi một y lệnh thuốc: có tên, có lý do, có thay đổi theo diễn biến.
Theo quy định của Bộ Y tế về dinh dưỡng trong bệnh viện, người bệnh nội trú được sàng lọc nguy cơ suy dinh dưỡng khi vào viện, và những người có nguy cơ sẽ được đánh giá kỹ hơn, có thể được bác sĩ hoặc cán bộ dinh dưỡng khoa dinh dưỡng tham gia tư vấn. Người nhà có thể thấy điều dưỡng cân, đo, hỏi về chuyện ăn uống mấy tuần gần đây: đó chính là bước sàng lọc này.
Dòng chế độ ăn gồm những phần nào
Mỗi bệnh viện có mẫu ghi riêng, nhưng nội dung thường xoay quanh các phần dưới đây. Không phải dòng nào cũng đủ cả năm phần; phần nào không ghi thường hiểu là bình thường.
| Phần | Ví dụ cách ghi | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Kiểu chế biến | Ăn thường, ăn mềm, ăn lỏng, xay nhuyễn | Độ đặc, độ mềm của thức ăn, liên quan sức nhai nuốt và sức tiêu hoá |
| Thành phần cần điều chỉnh | Giảm muối, giảm đạm, hạn chế đường đơn, giảm béo, tăng đạm | Phần nào phải bớt hoặc thêm vì bệnh |
| Đường ăn | Ăn qua miệng, ăn qua ống thông dạ dày | Thức ăn vào cơ thể bằng đường nào |
| Số bữa | Ba bữa chính, hoặc chia nhỏ năm sáu bữa | Bữa nhỏ, nhiều lần cho người ăn ít, người đái tháo đường, người sau mổ |
| Ghi chú riêng | Dị ứng hải sản, ăn chay, hạn chế nước | Những điều bếp và người nhà phải tránh |
Khi thấy dòng ghi chỉ có một mã gồm chữ và số, đó là mã chế độ ăn theo danh mục của bệnh viện. Mã cụ thể khác nhau giữa các nơi, người nhà không cần thuộc, chỉ cần hỏi điều dưỡng: “Mã này là chế độ ăn gì, kiêng gì ạ?”
Các kiểu chế độ ăn hay gặp và lý do
Bảng tên chế độ ăn của mỗi bệnh viện khá dài, nhưng người nhà thường chỉ gặp một vài nhóm dưới đây.
Ăn thường
Dành cho người không có lý do phải kiêng đặc biệt. Vẫn nên đủ bữa, đủ đạm, rau, vì nằm viện là lúc cơ thể cần sửa chữa nhiều.
Ăn mềm, ăn lỏng, xay nhuyễn
Dành cho người mới mổ, người mệt, người có vấn đề nhai nuốt hoặc tiêu hoá. Đây là các bậc trong quá trình nâng dần chế độ ăn, chi tiết từng bậc nằm ở bài ăn lỏng rồi ăn đặc.
Giảm muối
Hay gặp ở bệnh tăng huyết áp, suy tim, xơ gan có cổ trướng, bệnh thận có phù. Món ăn nhạt hơn hẳn bình thường, và đây là cố ý. Cách nấu cơm nhà theo y lệnh này có ở bài ăn giảm muối.
Hạn chế đường đơn, chia bữa
Dành cho người đái tháo đường hoặc tăng đường máu do bệnh cấp, do thuốc. Suất ăn ít ngọt, có thể chia thêm bữa phụ.
Giảm đạm, giảm kali, giảm phốt pho
Dành cho một số bệnh thận, bệnh gan nặng. Đây là chế độ khó tự nấu đúng nhất, người nhà nên hỏi kỹ trước khi mang đồ ăn vào.
Tăng đạm, tăng năng lượng
Dành cho người suy kiệt, người bỏng, người sau mổ lớn, người có vết loét lâu lành. Bác sĩ có thể chỉ định thêm sữa hoặc chế phẩm dinh dưỡng bổ sung.
Đọc y lệnh chế độ ăn mỗi ngày: trình tự gọn cho người nhà
Chế độ ăn có thể đổi sau mỗi lần bác sĩ đi buồng. Thói quen dưới đây giúp người nhà luôn bắt kịp.
- Sau giờ đi buồng buổi sáng, hỏi điều dưỡng: “Hôm nay chế độ ăn của bà có đổi gì không?”
- Nghe đủ bốn ý: ăn kiểu gì, kiêng hoặc thêm gì, ăn đường nào, mấy bữa.
- Nhắc lại bằng lời của mình để điều dưỡng xác nhận, ví dụ: “Vậy là hôm nay bà ăn cháo, vẫn nhạt, chia năm bữa nhỏ, đúng không chị?”
- Nếu mang cơm nhà, nói rõ định nấu món gì và hỏi có hợp không.
- Báo khi người bệnh ăn được ít hơn một nửa suất trong một hai ngày liền.
Thói quen này mất chưa tới hai phút mỗi ngày nhưng tránh được phần lớn các lần mang nhầm đồ ăn vào viện.
Suất ăn bệnh viện hay cơm nhà: cách làm cho khớp
Suất ăn bệnh viện được nấu theo chế độ đã ghi. Ưu điểm là đúng lượng muối, đường, đạm. Nhược điểm là nhiều người bệnh chê nhạt, ăn ít. Chê nhạt không phải lý do để thêm nước mắm, nhưng là lý do để báo, vì có thể đổi món, đổi cách nấu trong khuôn khổ chế độ.
Cơm nhà hợp khẩu vị nhưng dễ lệch y lệnh. Người nấu ở nhà thường nêm theo thói quen cả gia đình. Một bát canh bình thường có thể đã vượt lượng muối của cả một ngày ăn giảm muối.
Không mang thêm đồ ăn vặt. Bánh, sữa hộp, trái cây, nước ngọt người thăm mang đến cũng là một phần chế độ ăn. Với người kiêng đường hay kiêng kali, một túi trái cây có thể làm hỏng cả ngày ăn kiêng.
Báo những gì người bệnh đã ăn ngoài suất. Điều này giúp bác sĩ đọc đúng kết quả đường máu, kali, cân nặng hôm sau.
Những hiểu nhầm hay gặp
Kiêng càng nhiều càng tốt. Kiêng quá tay làm người bệnh ăn ít, sụt cân, mất cơ, chậm lành. Y lệnh ghi giảm muối là giảm, không phải bỏ hẳn mọi vị.
Ăn chế độ này cả đời. Nhiều chế độ ăn trong viện chỉ áp dụng cho giai đoạn cấp. Khi ra viện, bác sĩ sẽ dặn chế độ ăn ở nhà, có khi khác với trong viện.
Chỉ người bệnh nặng mới có chế độ ăn. Người bệnh nào nằm viện cũng có dòng chế độ ăn, kể cả khi đó là ăn thường.
Mã chế độ ăn là bí mật của bếp. Người bệnh và người nhà có quyền hỏi chế độ ăn mình đang được chỉ định là gì và vì sao.
Những điều nên báo ngay từ ngày đầu
Có những thông tin bác sĩ khó biết nếu người nhà không nói. Báo sớm để y lệnh chế độ ăn được ghi đúng ngay từ đầu.
- Dị ứng thức ăn, kể cả dị ứng nhẹ như ngứa khi ăn tôm cua.
- Ăn chay trường, ăn chay theo ngày, kiêng theo tôn giáo.
- Khó nhai, răng giả lỏng, hay bị sặc khi uống nước.
- Sụt cân rõ trong mấy tháng gần đây, ăn kém kéo dài.
- Đang theo một chế độ ăn bác sĩ dặn từ trước, ví dụ chế độ ăn của bệnh thận.
Những thông tin này nên được ghi vào hồ sơ, không chỉ nói miệng một lần với một người. Khi đổi ca, đổi điều dưỡng, người nhà có thể nhắc lại.
Khi nào báo điều dưỡng hoặc bác sĩ
Chế độ ăn không hợp có thể biểu hiện qua những dấu hiệu dưới đây. Gặp thì báo, đừng tự đổi món hay bỏ bữa.
- Người bệnh ăn dưới một nửa suất trong một hai ngày liền.
- Buồn nôn, nôn, đầy bụng, tiêu chảy sau khi ăn.
- Phù tăng, khó thở tăng ở người đang kiêng muối, kiêng nước.
- Run tay, vã mồ hôi, lơ mơ ở người đái tháo đường bỏ bữa.
- Sặc, ho nhiều khi ăn uống.
Trong viện, những dấu hiệu nặng như khó thở dữ dội, lơ mơ, nôn ra máu cần bấm chuông gọi điều dưỡng ngay. Sau khi ra viện, nếu gặp các dấu hiệu nặng này ở nhà, gọi cấp cứu 115.
Câu hỏi thường gặp
Mã chế độ ăn trên bệnh án có nghĩa là gì?
Đó là ký hiệu của bệnh viện cho từng loại chế độ ăn như giảm muối, kiêng đường, ăn lỏng. Mã khác nhau giữa các nơi, cứ hỏi điều dưỡng mã đó là chế độ gì và cần kiêng những món nào.
Người bệnh chê suất ăn bệnh viện nhạt thì làm sao?
Không tự thêm nước mắm, muối. Hãy báo điều dưỡng hoặc khoa dinh dưỡng để đổi món, đổi cách nấu trong khuôn khổ chế độ, ví dụ thêm hành, gừng, chanh cho dậy mùi.
Có được mang cơm từ nhà vào viện không?
Thường là được, trừ khi người bệnh đang nhịn ăn hoặc ăn qua ống thông. Hãy hỏi chế độ ăn hôm nay, nấu đúng kiểu chế biến và mức kiêng, và báo những gì đã ăn.
Chế độ ăn trong viện có phải giữ khi về nhà không?
Không hẳn. Một số chế độ chỉ dùng trong giai đoạn cấp. Khi ra viện, bác sĩ sẽ dặn chế độ ăn ở nhà, cần hỏi rõ trước khi rời khoa.
Vì sao điều dưỡng cân và hỏi chuyện ăn uống khi mới nhập viện?
Đó là bước sàng lọc nguy cơ suy dinh dưỡng. Người có nguy cơ sẽ được đánh giá kỹ hơn và có thể được điều chỉnh chế độ ăn hoặc bổ sung dinh dưỡng.