Y lệnh ăn giảm muối nghĩa là bớt mọi nguồn muối, không chỉ hạt muối: nước mắm, nước tương, bột canh, bột ngọt, mắm, dưa cà muối, giò chả, đồ hộp đều tính. Người nhà nấu cơm mang vào nên nấu không nêm, chấm riêng một ít theo lời dặn và dùng chanh, gừng, tỏi, tiêu cho dậy vị.
Ăn giảm muối hay được chỉ định cho người suy tim, xơ gan có cổ trướng, bệnh thận có phù, tăng huyết áp khó kiểm soát. Khó nhất không phải hiểu y lệnh mà là làm cho người bệnh chịu ăn. Bài này đi từ lý do, sang chỗ muối hay trốn trong bữa cơm Việt, rồi đến cách nấu cụ thể.
Vì sao bác sĩ bắt ăn giảm muối
Muối kéo nước ở lại trong cơ thể. Với người có tim bơm yếu, thận lọc kém hay gan xơ, lượng nước dư không được đào thải kịp sẽ ứ lại: phù chân, bụng to lên vì dịch, phổi ứ nước gây khó thở khi nằm. Thuốc lợi tiểu giúp đẩy nước ra, nhưng nếu ăn mặn thì giống như vừa tát nước vừa đổ thêm nước vào.
Ở người tăng huyết áp, ăn mặn làm huyết áp khó xuống dù đã dùng thuốc. Vì vậy y lệnh ăn giảm muối không phải lời khuyên chung chung mà là một phần điều trị, đi cùng y lệnh thuốc. Mức giảm cụ thể do bác sĩ quyết định theo bệnh, người nhà cần hỏi rõ là giảm vừa hay giảm nhiều.
Muối trốn ở đâu trong bữa cơm Việt
Phần lớn muối người Việt ăn vào không đến từ lọ muối mà từ gia vị và đồ chế biến sẵn. Bảng dưới gom các nguồn hay bị bỏ sót.
| Nhóm | Ví dụ | Cách xử lý khi ăn giảm muối |
|---|---|---|
| Gia vị lỏng | Nước mắm, nước tương, dầu hào, tương ớt | Không nêm khi nấu, chỉ chấm riêng một ít nếu được phép |
| Gia vị bột | Bột canh, hạt nêm, bột ngọt | Bỏ hẳn; bột ngọt tuy không mặn nhưng vẫn chứa natri |
| Đồ muối, đồ mắm | Dưa cải, cà pháo, mắm tôm, mắm ruốc, mắm tép, trứng muối | Không mang vào viện |
| Thịt chế biến | Giò chả, xúc xích, lạp xưởng, chà bông, thịt nguội | Thay bằng thịt nạc tươi luộc, hấp |
| Đồ khô, đồ hộp | Cá khô, mực khô, cá hộp, thịt hộp, mì gói | Tránh, nhất là gói gia vị mì |
| Món nước | Canh, phở, bún, cháo nêm sẵn | Ăn phần cái, hạn chế húp nước |
| Bánh, đồ ăn vặt | Bánh mì, bánh quy mặn, snack, ô mai, me muối | Hỏi trước, nhiều món có vị ngọt nhưng vẫn nhiều muối |
Một ví dụ dễ thấy: một bát phở nước dùng nêm sẵn đã có thể chứa phần lớn lượng muối mà một người ăn giảm muối được dùng cả ngày. Vì thế mua đồ ăn bên ngoài cổng viện là con đường lệch y lệnh nhanh nhất.
Nấu một bữa cơm giảm muối mang vào viện
Trình tự dưới đây dùng được cho phần lớn gia đình, không cần dụng cụ gì đặc biệt.
- Hỏi điều dưỡng chế độ ăn hôm nay: ăn mềm hay ăn thường, có kiêng thêm gì khác như đường, đạm, nước không.
- Chọn món luộc, hấp, kho nhạt, nấu canh; hạn chế món chiên, món rim mặn.
- Nấu hoàn toàn không nêm muối, nước mắm, bột canh. Dùng hành, tỏi, gừng, sả, tiêu, rau thơm, chanh, cà chua để tạo vị.
- Nếu bác sĩ cho chấm, pha một chén nhỏ nước mắm với nước, chanh, tỏi cho loãng, chấm đầu đũa chứ không rưới lên cơm.
- Đựng canh riêng; dặn người bệnh ăn phần cái, nước canh chỉ dùng ít.
- Ghi nhớ món đã mang vào để kể khi bác sĩ hỏi.
Người bệnh quen ăn đậm sẽ thấy nhạt trong vài ngày đầu. Vị giác thường quen dần sau một thời gian ăn nhạt đều, nên kiên trì có ý nghĩa thật.
Cho món nhạt vẫn ăn được: mẹo của người trong nghề
Ăn giảm muối hỏng phần nhiều vì người bệnh bỏ bữa chứ không phải vì người nhà nêm sai. Một bữa ăn đúng y lệnh mà người bệnh chỉ ăn ba thìa thì cũng không đạt mục tiêu.
Dùng vị chua. Một chút chanh, me, cà chua, khế làm món bớt cảm giác nhạt. Đây là mẹo hiệu quả nhất với khẩu vị người Việt.
Dùng vị thơm. Gừng, sả, tỏi phi bằng ít dầu, hành lá, ngò, thì là, tía tô làm món dậy mùi, đánh lừa cảm giác thiếu mặn.
Ăn lúc còn nóng. Đồ ăn nguội thường thấy nhạt hơn. Dùng hộp giữ nhiệt, mang vào gần giờ ăn.
Chia vị mặn có chủ đích. Nếu được phép một ít nước chấm, để dành cho món người bệnh thích nhất thay vì rải đều mọi món.
Đổi cách chế biến. Cá hấp gừng, thịt luộc chấm chanh tỏi, rau luộc chấm chút nước mắm pha loãng thường dễ ăn hơn món kho nhạt.
Trong viện: giữ y lệnh khi có nhiều người cùng chăm
Người bệnh nằm viện thường có nhiều người chăm, nhiều người thăm. Y lệnh ăn giảm muối hay bị phá không phải bởi người chăm chính mà bởi những người đến sau.
Thống nhất một người nấu. Khi nhiều con cháu thay nhau mang cơm, mỗi người nêm một kiểu. Nên thống nhất một người nấu hoặc một cách nấu, và nhắn cho cả nhà biết y lệnh hôm nay.
Dặn người đến thăm. Người thăm hay mang bánh bao, xôi mặn, giò chả, mì gói. Nói trước với họ rằng người bệnh đang ăn nhạt theo y lệnh, quà nên là trái cây đã hỏi bác sĩ hoặc không mang đồ ăn.
Cất lọ gia vị khỏi đầu giường. Lọ nước mắm, gói muối tiêu để sẵn ở tủ đầu giường là cám dỗ thường trực. Người bệnh tỉnh táo vẫn có thể lén chấm thêm khi người nhà đi vắng.
Kết hợp với suất ăn bệnh viện. Nếu người bệnh ăn suất của khoa dinh dưỡng, phần cơm nhà mang vào chỉ nên là món bổ sung cũng nấu nhạt, không phải một chén nước chấm để ăn kèm suất.
Nói thật khi bác sĩ hỏi. Khi phù hay huyết áp không giảm như mong đợi, bác sĩ thường hỏi chuyện ăn uống. Kể đúng những gì người bệnh đã ăn giúp bác sĩ không phải tăng thuốc một cách không cần thiết.
Những sai lầm hay gặp
Dùng muối ăn kiêng thay muối thường. Một số loại muối ăn kiêng thay phần lớn natri bằng kali. Với người bệnh thận hoặc đang dùng một số thuốc tim mạch, kali có thể tăng nguy hiểm. Không dùng khi chưa hỏi bác sĩ.
Nghĩ bột ngọt không phải muối. Bột ngọt không mặn nhưng vẫn chứa natri. Bỏ muối mà thêm bột ngọt thì chưa đúng tinh thần y lệnh.
Kiêng hẳn mọi vị đến mức người bệnh bỏ ăn. Đặc biệt ở người cao tuổi ăn kém, kiêng quá tay có thể làm mệt, sụt cân. Báo bác sĩ nếu người bệnh ăn quá ít.
Nước ngọt, nước tăng lực, nước điện giải. Nhiều loại có natri. Với người vừa giảm muối vừa hạn chế nước, thêm một lý do để không mang vào.
Cho ăn món bên ngoài vì người bệnh thèm. Một bữa bún, phở mua ngoài có thể bằng cả ngày muối. Nếu người bệnh thèm, nấu ở nhà với nước dùng không nêm.
Giảm muối khi đồng thời có y lệnh khác
Người suy tim, xơ gan, bệnh thận thường không chỉ có một y lệnh dinh dưỡng. Giảm muối hay đi cùng hạn chế nước, khi đó nên biết cách tính các món canh, cháo vào lượng nước trong ngày như trong bài hạn chế nước. Người bệnh thận có thể kiêng thêm kali, đạm, xem bài giảm đạm, giảm kali.
Khi các y lệnh chồng lên nhau, đừng tự ưu tiên cái này bỏ cái kia. Hỏi điều dưỡng hoặc nhờ khoa dinh dưỡng tư vấn một thực đơn mẫu. Câu hỏi mẫu: “Bố em vừa ăn nhạt vừa hạn chế nước, em muốn nấu cháo cá mang vào, như vậy có được không, mỗi bữa nên bao nhiêu?”
Khi nào báo điều dưỡng, khi nào gọi cấp cứu
Người đang ăn giảm muối thường có bệnh tim, gan, thận. Báo điều dưỡng hoặc bác sĩ khi thấy:
- Phù chân, phù mặt tăng lên, bụng to nhanh.
- Khó thở khi nằm, phải kê cao gối, ho về đêm.
- Tăng cân nhanh trong vài ngày, áo quần chật đi.
- Mệt lả, chán ăn, lơ mơ, chuột rút, nhất là ở người cao tuổi kiêng quá mức.
- Tiểu ít hẳn so với mọi ngày.
Sau khi ra viện, nếu người bệnh khó thở dữ dội, phải ngồi dậy mới thở được, ho ra bọt hồng, đau ngực hoặc lơ mơ, gọi cấp cứu 115 ngay.
Câu hỏi thường gặp
Ăn giảm muối có được dùng nước mắm không?
Thường không nêm nước mắm khi nấu. Nếu bác sĩ cho phép, có thể pha một chén nhỏ nước mắm loãng để chấm đầu đũa. Mức giảm cụ thể cần hỏi bác sĩ vì mỗi bệnh khác nhau.
Muối ăn kiêng có dùng thay muối thường được không?
Không tự dùng. Nhiều loại muối ăn kiêng chứa kali, có thể nguy hiểm với người bệnh thận hoặc đang dùng một số thuốc tim mạch. Hãy hỏi bác sĩ trước.
Bột ngọt có tính là muối không?
Bột ngọt không mặn nhưng chứa natri, nên khi có y lệnh ăn giảm muối cũng cần bỏ hoặc hạn chế bột ngọt, hạt nêm, bột canh.
Người bệnh chê ăn nhạt bỏ bữa thì làm sao?
Dùng vị chua, vị thơm như chanh, gừng, sả, rau thơm, ăn lúc nóng. Nếu vẫn ăn quá ít, báo bác sĩ để điều chỉnh mức kiêng hoặc bổ sung dinh dưỡng.
Ăn phở, bún mua ngoài có được không khi đang kiêng muối?
Nên tránh. Nước dùng nêm sẵn chứa rất nhiều muối. Nếu người bệnh thèm, nấu ở nhà với nước dùng không nêm và chỉ ăn phần cái.
Ăn giảm muối trong viện về nhà có cần giữ không?
Với suy tim, xơ gan, bệnh thận, tăng huyết áp thường phải giữ lâu dài. Hỏi bác sĩ khi ra viện mức giảm muối ở nhà là bao nhiêu.