Người bệnh và người được người bệnh đồng ý chia sẻ có quyền được giải thích về bệnh, về từng y lệnh quan trọng, về lợi ích, nguy cơ và chi phí. Hỏi bác sĩ điều trị về lý do và kế hoạch; hỏi điều dưỡng về cách thực hiện. Lúc tiện nhất là giờ đi buồng buổi sáng.
Nhiều gia đình ngại hỏi vì sợ bác sĩ bận, hoặc hỏi mà về vẫn không hiểu. Chuẩn bị trước vài câu, chọn đúng người và ghi lại là đủ để mỗi lần hỏi đều có ích.
Hỏi ai về chuyện gì
Trong khoa nội trú, mỗi người nắm một phần thông tin. Hỏi sai người không phải lỗi, nhưng mất thời gian và dễ nhận câu trả lời chung chung.
| Người | Hỏi về | Không phù hợp để hỏi |
|---|---|---|
| Bác sĩ điều trị | Chẩn đoán, vì sao ra y lệnh, kế hoạch mấy ngày tới, dự kiến ra viện | Giờ phát thuốc, thủ tục giấy tờ |
| Bác sĩ trực | Diễn tiến bất thường trong đêm, ngoài giờ hành chính | Kế hoạch điều trị dài hạn |
| Điều dưỡng phụ trách buồng | Thuốc này dùng lúc nào, theo dõi gì, chuẩn bị xét nghiệm | Tiên lượng bệnh, đổi phác đồ |
| Điều dưỡng trưởng khoa | Góp ý cách chăm sóc, sắp xếp giường, thăm nuôi | Diễn giải kết quả xét nghiệm |
| Bộ phận thanh toán, công tác xã hội | Chi phí, bảo hiểm, hoàn cảnh khó khăn | Lý do chuyên môn của y lệnh |
Điều dưỡng được hỏi về cách làm, nhưng không nên bị đặt vào thế phải giải thích quyết định chuyên môn của bác sĩ. Khi điều dưỡng nói “cái này chị mời bác sĩ giải thích cho em”, đó là câu trả lời đúng.
Hỏi lúc nào trong ngày
Cùng một câu hỏi, hỏi đúng lúc sẽ được trả lời kỹ hơn nhiều.
Giờ đi buồng buổi sáng
Bác sĩ thăm từng người bệnh, xem kết quả mới và ra y lệnh trong ngày. Đây là lúc tốt nhất để hỏi, vì bác sĩ đang nghĩ về đúng người bệnh của bạn. Người nhà nên có mặt, đứng gọn một bên, đợi bác sĩ khám xong rồi hỏi.
Sau khi có kết quả quan trọng
Kết quả chụp, giải phẫu bệnh, hội chẩn thường cần một buổi nói chuyện riêng. Có thể đề nghị: “Khi nào bác sĩ có mười lăm phút để nói với gia đình về kết quả ạ?” Bác sĩ thường hẹn giờ cụ thể, có khi ở phòng riêng.
Ngoài giờ, trong đêm
Chỉ hỏi bác sĩ trực khi có diễn tiến mới cần xử lý. Những câu như kế hoạch điều trị tuần tới nên để sáng hôm sau hỏi bác sĩ điều trị, vì bác sĩ trực có thể chưa nắm đủ.
Chuẩn bị câu hỏi trước khi gặp
Ghi sẵn ba tới năm câu vào sổ hoặc điện thoại. Những câu dưới đây hay dùng, chọn câu nào hợp tình huống:
- Bệnh của bố em hiện đang ở giai đoạn nào, đỡ hơn hay nặng hơn hôm qua?
- Y lệnh mới hôm nay, ví dụ thuốc mới hoặc xét nghiệm mới, để làm gì?
- Nếu không làm việc đó thì có rủi ro gì, có cách khác không?
- Gia đình cần theo dõi dấu hiệu gì và báo ai?
- Dự kiến còn nằm viện khoảng bao lâu, phụ thuộc vào điều gì?
- Có việc gì cần gia đình quyết định trong mấy ngày tới không?
Nên để câu quan trọng nhất lên đầu. Bác sĩ có thể bị gọi đi giữa chừng; hỏi điều quan trọng trước thì không bị lỡ.
Trong lúc nói chuyện
Một buổi giải thích hiệu quả thường đi theo trình tự sau.
- Một người đại diện gia đình nói, người khác ghi. Năm người cùng hỏi một lúc khiến câu trả lời rời rạc.
- Nói ngắn điều đang lo: “Gia đình lo nhất là chuyện bố em ăn được ít.”
- Hỏi từng câu, nghe hết rồi mới hỏi câu sau.
- Gặp từ chuyên môn chưa hiểu thì hỏi ngay: “Bác sĩ nói cấy máu là để tìm gì ạ?”
- Cuối buổi, nhắc lại bằng lời của mình: “Em hiểu là hôm nay đổi kháng sinh vì cấy ra vi khuẩn khác, hai ngày nữa xét nghiệm lại, đúng không bác sĩ?”
- Hỏi một câu cuối: “Gia đình nên báo ngay nếu thấy gì?”
Bước nhắc lại là bước bị bỏ nhiều nhất, trong khi đó là cách duy nhất để biết mình đã hiểu đúng. Nhiều bác sĩ sẽ sửa ngay một chi tiết bạn hiểu lệch.
Cái sai hay gặp
Hỏi ở hành lang khi bác sĩ đang đi. Câu trả lời sẽ vội và thiếu. Hỏi xin một thời điểm cụ thể sẽ được nhiều hơn.
Mỗi người nhà hỏi một lần. Con trai hỏi sáng, con gái hỏi chiều, cháu hỏi tối, mỗi người nghe một mẩu rồi kể lại lệch nhau. Nên chọn một người làm đầu mối và chia sẻ cho cả nhà.
Hỏi tiên lượng qua điện thoại với người không xưng danh. Khoa thường không cung cấp thông tin bệnh qua điện thoại cho người chưa xác định, để bảo vệ người bệnh. Đó không phải là giấu.
Ngại nói mình không hiểu. Gật đầu cho qua rồi về tra mạng thường dẫn tới hiểu sai. Câu “bác sĩ nói lại giúp em bằng lời đơn giản hơn” là câu hỏi hợp lệ.
Ghi lại thế nào để không phải hỏi lại
Nghe giải thích xong mà không ghi thì sau một đêm thức chăm bệnh sẽ quên gần hết. Cách ghi đơn giản dưới đây đủ dùng cho cả đợt nằm viện.
Sổ ghi chép một trang mỗi ngày
Mỗi ngày một trang, ghi ngày, tên bác sĩ đã gặp, ba ý chính: tình trạng hôm nay, y lệnh mới, việc gia đình cần làm. Đừng cố ghi nguyên văn; ghi ý là đủ. Sau ba bốn ngày, cuốn sổ cho thấy diễn tiến rõ hơn mọi lời kể.
Ghi cả điều chưa hiểu
Câu nào nghe chưa thông, gạch chân và hỏi lại vào lần gặp sau. Đánh dấu chữ viết tắt bác sĩ hay dùng để hỏi điều dưỡng giải nghĩa. Một câu hỏi để dành có giá trị hơn một câu đoán.
Chia sẻ cho người nhà khác
Người làm đầu mối chụp trang sổ gửi nhóm gia đình, kèm một câu tóm tắt. Cả nhà nắm cùng một thông tin, không ai phải đi hỏi lại bác sĩ cùng một câu, và không có chuyện mỗi người hiểu một kiểu.
Quyền được biết và giới hạn của nó
Người bệnh có quyền được thông tin về tình trạng của mình. Với người nhà, khoa chia sẻ trong phạm vi người bệnh đồng ý, trừ khi người bệnh không còn khả năng quyết định. Nếu người bệnh muốn một người cụ thể làm đầu mối nhận thông tin, hãy nói với bác sĩ điều trị để ghi nhận.
Người bệnh cũng có quyền được biết y lệnh nào liên quan tới chi phí lớn, thuốc hay vật tư nào nằm ngoài danh mục bảo hiểm, trước khi thực hiện nếu không phải cấp cứu. Câu hỏi “việc này bảo hiểm có chi trả không, nếu không thì khoảng bao nhiêu” là câu hỏi chính đáng; nếu bác sĩ không nắm, họ sẽ chỉ sang bộ phận thanh toán.
Ngược lại, có người bệnh không muốn biết hết chi tiết về bệnh nặng. Mong muốn đó cũng được tôn trọng; gia đình có thể nói chuyện riêng với bác sĩ về cách thông tin phù hợp.
Khi đã được giải thích mà vẫn không đồng ý một y lệnh, có thể đọc bài người bệnh có được từ chối y lệnh không; khi muốn nghe thêm một ý kiến chuyên môn khác, xem bài xin ý kiến bác sĩ khác khi đang nằm viện.
Không chờ giờ đi buồng khi có dấu hiệu nặng
Câu hỏi về kế hoạch điều trị có thể chờ tới sáng, nhưng dấu hiệu bất thường thì không. Người bệnh khó thở hơn, đau tăng đột ngột, lơ mơ, sốt cao rét run, nôn ra máu, đi ngoài phân đen hay nước tiểu ít hẳn đều cần báo điều dưỡng ngay để mời bác sĩ trực. Sau khi đã về nhà, các dấu hiệu nặng như vậy thì gọi cấp cứu 115.
Câu hỏi thường gặp
Người nhà có quyền hỏi bác sĩ về bệnh của người bệnh không?
Có, trong phạm vi người bệnh đồng ý chia sẻ. Khi người bệnh không còn khả năng quyết định, người đại diện hợp pháp được thông tin để cùng quyết định điều trị.
Nên hỏi bác sĩ vào giờ nào để được giải thích kỹ?
Giờ đi buồng buổi sáng là thuận nhất. Với chuyện lớn như kết quả chụp hay hội chẩn, nên xin một cuộc hẹn riêng để bác sĩ có thời gian giải thích đầy đủ.
Bác sĩ nói nhanh quá không hiểu thì làm sao?
Hỏi lại ngay và đề nghị bác sĩ nói bằng lời đơn giản hơn. Cuối buổi, nhắc lại điều mình hiểu để bác sĩ sửa chỗ sai. Ghi chép giúp nhớ khi kể lại cho người khác trong nhà.
Có được ghi âm khi bác sĩ giải thích không?
Nên hỏi ý bác sĩ trước khi ghi âm. Nhiều bác sĩ đồng ý khi biết mục đích là để kể lại cho gia đình; nếu không, ghi chép tay là cách an toàn và đủ dùng.
Gọi điện tới khoa hỏi tình hình người bệnh có được không?
Khoa thường hạn chế thông tin qua điện thoại vì không xác định được người gọi. Cách tốt hơn là thống nhất một người nhà làm đầu mối và tới hỏi trực tiếp.