Trên bệnh án điện tử, bác sĩ ra y lệnh trong phần mềm bằng tài khoản riêng và chữ ký số, thường chọn thuốc, xét nghiệm từ danh mục có sẵn kèm cảnh báo. Cách này bớt hẳn lỗi đọc nhầm chữ viết tay, nhưng sinh ra kiểu lỗi mới: chọn nhầm dòng, chép y lệnh cũ, dùng chung tài khoản.
Nhiều bệnh viện ở Việt Nam đang chuyển dần sang bệnh án điện tử theo lộ trình của Bộ Y tế. Người nhà sẽ thấy ít giấy hơn, điều dưỡng dùng máy tính nhiều hơn, và đôi khi nghe câu “máy chưa lên y lệnh”. Bài này giải thích những gì thay đổi và những gì giữ nguyên.
Điều gì không đổi
Bản chất của y lệnh vẫn y như trên giấy: phải có người bệnh cụ thể, nội dung, thời gian, người ra y lệnh và xác nhận của người ấy. Điều dưỡng vẫn phải kiểm tra trước khi làm, vẫn ghi phần thực hiện, vẫn hỏi lại khi nghi ngờ. Chữ ký tay được thay bằng thao tác đăng nhập và chữ ký số, nhưng trách nhiệm gắn với chữ ký thì không giảm đi.
Nói cách khác, phần mềm thay cây bút chứ không thay người. Những gì đã nói ở bài y lệnh là gì và khác lời dặn ở điểm nào vẫn đúng hoàn toàn.
So sánh y lệnh viết tay và y lệnh điện tử
Bảng so sánh những điểm thường gặp; mỗi phần mềm có thiết kế khác nhau.
| Khía cạnh | Viết tay trên giấy | Bệnh án điện tử |
|---|---|---|
| Cách ghi | Bác sĩ viết vào tờ điều trị | Bác sĩ chọn, nhập vào phần mềm |
| Xác nhận | Chữ ký tay và họ tên | Đăng nhập tài khoản riêng, chữ ký số |
| Đọc nhầm chữ | Có thể xảy ra, nhất là tên thuốc | Gần như không còn |
| Cảnh báo | Dựa vào trí nhớ người kê và người kiểm | Có thể cảnh báo dị ứng đã khai, trùng thuốc, tương tác |
| Truy vết | Dựa vào chữ ký, giờ ghi | Hệ thống lưu ai làm gì, lúc nào, kể cả lần sửa |
| Lỗi kiểu mới | Ít | Chọn nhầm dòng, sao chép y lệnh cũ, mặc định sai |
| Khi mất điện, lỗi mạng | Không ảnh hưởng | Phải chuyển sang quy trình dự phòng |
Bảng cho thấy bệnh án điện tử không phải tốt hơn ở mọi điểm, mà đổi loại rủi ro. Biết rủi ro mới nằm ở đâu thì mới phòng được.
Những lỗi kiểu mới cần biết
Những lỗi dưới đây được nhắc nhiều trong đào tạo về an toàn người bệnh khi dùng phần mềm.
Chọn nhầm dòng trong danh sách
Danh sách thuốc dài, nhiều tên gần giống nhau, nhiều dạng bào chế của cùng một hoạt chất. Bấm lệch một dòng là chọn sai thuốc hoặc sai dạng. Lỗi này khó thấy vì chữ trên màn hình rất rõ ràng, trông như đúng. Điều dưỡng kiểm tra y lệnh vẫn phải đọc chậm từng dòng, không lướt vì tin máy.
Sao chép y lệnh hôm trước
Phần mềm thường cho phép chép toàn bộ y lệnh hôm qua sang hôm nay, rồi sửa. Tiện, nhưng dễ mang theo một thuốc lẽ ra đã dừng, hoặc một chế độ ăn không còn phù hợp. Đây là phiên bản điện tử của việc chép lại tờ điều trị theo quán tính.
Mặc định sai
Một số trường được điền sẵn theo giá trị mặc định, ví dụ số lần dùng trong ngày hay đường dùng hay gặp nhất. Nếu người kê không để ý, mặc định trở thành y lệnh.
Dùng tài khoản của người khác
Đăng nhập sẵn rồi để người khác dùng tiếp cho nhanh là làm mất ý nghĩa của truy vết. Y lệnh khi đó mang tên người không ra nó. Nhiều bệnh viện coi đây là vi phạm quy định.
Điều dưỡng thực hiện y lệnh điện tử: trình tự thường gặp
Chi tiết theo phần mềm và quy định của từng bệnh viện, nhưng các bước chính thường là:
- Đăng nhập bằng tài khoản của chính mình đầu ca.
- Mở danh sách người bệnh phụ trách, xem các y lệnh mới hoặc thay đổi so với ca trước.
- Kiểm tra từng y lệnh như với y lệnh giấy: người bệnh, nội dung, đường dùng, thời gian, dị ứng.
- Chuẩn bị thuốc, đối chiếu thuốc thật với y lệnh trên màn hình.
- Tại giường, xác định người bệnh bằng ít nhất hai thông tin; một số nơi quét mã trên vòng tay người bệnh.
- Thực hiện, rồi xác nhận đã làm trên hệ thống ngay, không để dồn cuối ca.
- Đăng xuất khi rời máy.
Bước xác nhận ngay sau khi làm có ý nghĩa thật: người ca sau nhìn màn hình là biết việc đã xong, không ai làm lại lần hai.
Khi hệ thống lỗi hoặc mất điện
Bệnh viện dùng bệnh án điện tử thường có quy trình dự phòng: dùng mẫu giấy để ghi y lệnh và thực hiện trong thời gian hệ thống không hoạt động, sau đó nhập lại vào phần mềm khi hệ thống trở lại, ghi rõ là nhập bổ sung. Điều dưỡng và bác sĩ cần biết mẫu giấy dự phòng để ở đâu trước khi cần đến.
Câu “máy chưa lên y lệnh” mà người nhà nghe đôi khi có nghĩa bác sĩ đã khám nhưng chưa nhập, đôi khi nghĩa hệ thống chậm. Trong cả hai trường hợp, điều dưỡng không làm theo lời nói khi chưa có y lệnh, trừ cấp cứu. Nếu chờ lâu, người nhà có thể nhờ điều dưỡng hỏi lại bác sĩ.
Người nhà và bệnh án điện tử
Với người nhà, thay đổi lớn nhất là ít giấy tờ để nhìn thấy. Một vài điểm hữu ích:
- Hỏi khoa xem có phiếu in tóm tắt y lệnh trong ngày, phiếu công khai thuốc hay không.
- Một số bệnh viện có ứng dụng hoặc cổng thông tin cho người bệnh xem kết quả xét nghiệm; hỏi cách đăng nhập tại bệnh viện.
- Khai dị ứng thuốc ngay từ lúc vào viện và đề nghị điều dưỡng kiểm tra đã được ghi vào hệ thống chưa, vì cảnh báo của phần mềm chỉ chạy khi thông tin dị ứng có trong đó.
- Đeo vòng tay nhận diện suốt thời gian nằm viện; tháo ra vì vướng là làm mất một lớp bảo vệ.
Thông tin trên màn hình không thay được lời giải thích. Có điều chưa hiểu, vẫn hỏi điều dưỡng hoặc bác sĩ như với hồ sơ giấy.
Trước khi bấm xác nhận đã thực hiện, tự kiểm mấy điều
Thao tác xác nhận chỉ mất vài giây nên dễ thành phản xạ. Vài giây kiểm lại dưới đây giữ cho hồ sơ đúng với thực tế.
Đúng người bệnh đang mở trên màn hình. Hai người bệnh mở liền nhau trên máy là chuyện thường; xác nhận nhầm hồ sơ là ghi việc cho người không được làm.
Đúng y lệnh, đúng mốc giờ. Một y lệnh có thể có nhiều lần thực hiện trong ngày; bấm vào lần buổi chiều trong khi đang làm lần buổi sáng là lệch cả lịch.
Đã làm thật rồi mới xác nhận. Xác nhận trước cho đỡ quên là sai giống như ghi trước trên giấy, chỉ khác là hệ thống còn lưu cả giờ bấm.
Có điều bất thường thì ghi thêm. Người bệnh từ chối, nôn ra thuốc, chưa làm được vì đang đi chụp phim: ghi rõ lý do thay vì bỏ trống hoặc bấm như đã làm bình thường.
Với sinh viên: học cả giấy lẫn máy
Sinh viên có thể thực tập ở bệnh viện còn dùng giấy rồi về làm ở nơi đã dùng phần mềm, hoặc ngược lại. Nắm cấu trúc của hồ sơ giấy, như ở bài y lệnh được ghi ở đâu trong bệnh án, giúp bạn hiểu từng màn hình trong phần mềm tương ứng với tờ nào.
Khi được cấp tài khoản thực tập, nhớ rằng mọi thao tác đều được lưu tên bạn. Không mượn tài khoản của người hướng dẫn, không cho ai mượn tài khoản của mình.
Câu hỏi thường gặp
Y lệnh trên phần mềm có giá trị như y lệnh viết tay không?
Có, khi được ra bằng tài khoản của bác sĩ có thẩm quyền và xác nhận bằng chữ ký số theo quy định. Trách nhiệm gắn với y lệnh không thay đổi.
Bệnh án điện tử có hết nhầm thuốc không?
Không hết hẳn. Lỗi đọc nhầm chữ gần như không còn, nhưng có lỗi mới như chọn nhầm dòng trong danh sách, sao chép y lệnh cũ, để mặc định sai. Người kiểm tra vẫn phải đọc kỹ.
Máy chưa lên y lệnh thì điều dưỡng có làm theo lời bác sĩ không?
Ngoài cấp cứu, điều dưỡng chờ y lệnh được nhập và xác nhận. Nếu chờ lâu, người nhà có thể nhờ điều dưỡng hỏi lại bác sĩ.
Mất điện thì bệnh viện ra y lệnh thế nào?
Bệnh viện dùng mẫu giấy dự phòng để ghi y lệnh và thực hiện, khi hệ thống trở lại thì nhập bổ sung vào phần mềm, ghi rõ là nhập sau.
Vì sao phải khai dị ứng thuốc ngay khi vào viện?
Phần mềm chỉ cảnh báo được khi thông tin dị ứng đã có trong hệ thống. Khai sớm và nhờ điều dưỡng kiểm tra đã ghi đúng giúp bác sĩ và điều dưỡng được nhắc khi kê thuốc liên quan.