YLenh.comHiểu điều bác sĩ dặn để làm cho đúng
Y lệnh dinh dưỡng

Ăn lỏng rồi ăn đặc: các bước nâng chế độ ăn sau mổ và sau ốm

Sau nhịn ăn, bác sĩ cho ăn lại theo bậc: nước trong, lỏng, xay, mềm, thường. Mỗi bậc gồm món gì, dấu hiệu được lên bậc và dấu hiệu phải dừng lại.

Ăn lỏng rồi ăn đặc: các bước nâng chế độ ăn sau mổ và sau ốm

Sau một đợt nhịn ăn, người bệnh thường được ăn lại theo từng bậc: nước trong, ăn lỏng, xay nhuyễn, ăn mềm, rồi ăn thường. Mỗi bậc cần một y lệnh của bác sĩ, và chỉ lên bậc khi người bệnh hết nôn, bụng không chướng, không đau tăng sau bữa ở bậc trước.

Trình tự này gặp nhiều nhất sau mổ bụng, sau viêm tuỵ, sau xuất huyết tiêu hoá, sau một đợt ốm nặng phải nằm hồi sức. Người nhà hay sốt ruột vì thấy người bệnh đói mà chỉ được húp nước. Hiểu từng bậc nghĩa là gì và vì sao không được nhảy cóc sẽ giúp gia đình bớt lo và phối hợp đúng.

Vì sao phải đi từng bậc mà không cho ăn cơm luôn

Sau mổ, nhất là mổ bụng, ruột tạm thời co bóp yếu hoặc ngừng co bóp một thời gian. Sau viêm tuỵ hay chảy máu dạ dày, niêm mạc ống tiêu hoá còn tổn thương. Nếu đưa ngay thức ăn đặc, nhiều đạm, nhiều chất béo vào, ống tiêu hoá chưa kịp xử lý, thức ăn ứ lại gây chướng bụng, nôn, đau, có khi phải đặt ống hút dạ dày và nhịn lại từ đầu.

Đi từng bậc giống như thử tải: bắt đầu bằng thứ dễ nhất là nước trong, xem cơ thể phản ứng thế nào, rồi tăng dần độ đặc và độ khó tiêu. Mỗi bậc có thể chỉ kéo dài vài bữa, có khi một hai ngày, tuỳ người bệnh. Một số ca mổ nhẹ, người bệnh khoẻ, bác sĩ có thể cho lên bậc rất nhanh, thậm chí ăn mềm ngay trong ngày. Không có thời gian chuẩn chung cho mọi người.

Năm bậc chế độ ăn và món ví dụ

Tên gọi các bậc có thể khác nhau đôi chút giữa các bệnh viện. Bảng dưới dùng cách gọi phổ biến, kèm món ăn Việt dễ hình dung.

BậcĐặc điểmVí dụ
Nước trongTrong suốt, không bã, không sữa, không béoNước lọc, nước đường loãng, nước trà loãng, nước luộc rau lọc trong không mỡ
Ăn lỏng toàn phầnChảy được, có thể có đạm, sữaSữa, súp lỏng, cháo loãng đã lọc hạt, nước ép không bã
Xay nhuyễnMịn như bột, không cần nhaiCháo xay mịn với thịt cá xay, rau củ nghiền mịn
Ăn mềmMềm, dễ nhai, ít xơ cứng, ít dầu mỡCháo đặc, cơm nát, cá hấp, thịt băm, rau củ nấu chín mềm, trứng hấp
Ăn thườngNhư bữa ăn hằng ngày, vẫn theo điều chỉnh của bệnh nếu cóCơm, canh, thức ăn mặn bình thường theo chế độ

Lưu ý: bậc nào cũng chịu thêm phần điều chỉnh theo bệnh. Người suy tim ăn lỏng vẫn phải nhạt, người đái tháo đường ăn lỏng vẫn phải hạn chế nước đường. Nước đường trong bảng là ví dụ chung, không áp dụng khi y lệnh có kiêng đường.

Dấu hiệu bác sĩ dựa vào để cho lên bậc

Khi đi buồng, bác sĩ thường hỏi và khám những điểm dưới đây. Người nhà ở cạnh cả ngày, quan sát và kể lại chính xác giúp bác sĩ quyết định nhanh hơn.

  • Người bệnh còn buồn nôn hay nôn không, nôn ra gì, sau bữa nào.
  • Bụng mềm hay căng chướng, có đau tăng sau khi ăn uống không.
  • Đã trung tiện được chưa (xì hơi), đã đi ngoài chưa, phân thế nào.
  • Ăn hết bao nhiêu phần bữa, có thấy đói không.
  • Với người có ống dẫn lưu hoặc ống thông dạ dày, dịch ra nhiều hay ít, màu gì.

Trung tiện là dấu hiệu ruột đã co bóp trở lại, nên điều dưỡng hay hỏi câu này dù người bệnh ngại. Người nhà cứ trả lời thật, kể cả giờ giấc nếu nhớ.

Lỗi nhảy cóc hay gặp ở người nhà

Từ nước trong chuyển thẳng sang cháo gà đặc. Người nhà nghĩ cháo là ăn lỏng. Thật ra cháo đặc, có thịt là ăn mềm, cao hơn hai bậc so với nước trong.

Cho uống sữa ngay khi được uống nước. Sữa thuộc bậc ăn lỏng toàn phần, không phải nước trong. Ở một số người, sữa sớm làm đầy hơi, chướng bụng.

Ăn cả một tô lớn trong một lần. Ngay cả đúng bậc, ăn quá nhiều một lúc cũng dễ chướng và nôn. Chia nhỏ bữa, mỗi bữa ít, cách nhau vài giờ.

Mang nước hầm xương béo để bồi bổ. Nước hầm nhiều mỡ khó tiêu hơn ta nghĩ. Nếu muốn dùng, vớt sạch mỡ và hỏi điều dưỡng trước.

Ép ăn khi người bệnh không muốn. Ép ăn sớm dễ gây nôn. Báo điều dưỡng nếu người bệnh ăn quá ít, bác sĩ sẽ có cách bổ sung khác.

Cách cho ăn ở mỗi bậc mới

Bữa đầu tiên của một bậc mới nên làm chậm và có quan sát. Trình tự gợi ý cho người nhà:

  1. Kiểm tra lại với điều dưỡng: bậc mới là gì, bắt đầu từ bữa nào.
  2. Cho người bệnh ngồi dậy hoặc nằm đầu cao, không cho ăn khi đang nằm thẳng.
  3. Bắt đầu bằng vài thìa hoặc vài ngụm, chờ một lúc xem có buồn nôn, đau bụng không.
  4. Nếu ổn, cho ăn tiếp chậm rãi, dừng khi người bệnh thấy đủ.
  5. Giữ tư thế ngồi hoặc đầu cao thêm một lúc sau ăn.
  6. Ghi nhớ hoặc ghi lại đã ăn gì, bao nhiêu, có triệu chứng gì để kể cho bác sĩ lần đi buồng sau.

Nếu bữa đầu gây nôn hoặc đau tăng, dừng lại và báo điều dưỡng. Có khi bác sĩ chỉ cho lùi một bậc vài bữa rồi thử lại, chuyện này bình thường, không có nghĩa là bệnh nặng lên.

Khi người bệnh đói mà bác sĩ chưa cho lên bậc

Đây là tình huống người nhà khó xử nhất. Người bệnh kêu đói, đòi cơm, người nhà thương nên muốn cho ăn. Hãy giải thích với người bệnh rằng mỗi bậc là một bước thử, lên nhanh mà trục trặc thì phải quay lại nhịn từ đầu, mất thêm nhiều ngày.

Đồng thời, người nhà có quyền hỏi bác sĩ: “Hôm nay ông kêu đói nhiều, đã trung tiện từ hôm qua, bác sĩ xem có thể cho lên ăn lỏng được chưa?” Đưa ra thông tin cụ thể như vậy hiệu quả hơn nhiều so với câu “ông đói quá bác sĩ ơi”. Trong lúc chờ, người bệnh vẫn được truyền dịch hoặc nuôi dưỡng theo y lệnh.

Nếu người bệnh phải ăn lỏng kéo dài, nguy cơ thiếu đạm, thiếu năng lượng tăng lên. Lúc đó bác sĩ có thể chỉ định sữa bổ sung hoặc chế phẩm dinh dưỡng. Người nhà không nên tự mua thêm các loại sữa quảng cáo để bồi bổ khi chưa hỏi.

Nấu ở nhà mang vào: mẹo theo từng bậc

Nhiều gia đình muốn tự nấu cho người bệnh. Điều đó tốt nếu món ăn đúng bậc trong y lệnh. Gợi ý dưới đây dùng cho người không có thêm kiêng khem đặc biệt; có kiêng muối, đường, đạm thì theo thêm y lệnh đó.

Nước trong. Nấu nước luộc rau củ, để nguội, lọc qua rây và vớt hết váng. Không nêm nước mắm, bột ngọt khi y lệnh có kiêng muối.

Ăn lỏng. Cháo nấu nhừ rồi lọc lấy phần nước sánh, súp bí đỏ xay mịn pha loãng. Đựng vào bình giữ nhiệt sạch, mang vào trong vài giờ, không để qua đêm.

Xay nhuyễn. Xay cháo với thịt nạc hoặc cá đã gỡ sạch xương, thêm rau củ mềm. Thử bằng thìa: hỗn hợp mịn, không còn hạt, không vón cục.

Ăn mềm. Cơm nát, cháo đặc, cá hấp, trứng hấp, đậu phụ non, rau củ nấu chín mềm. Tránh đồ chiên rán, xương nhỏ, rau sống, đồ cay.

Mọi bậc. Rửa tay, dụng cụ sạch; chia ra nhiều phần nhỏ thay vì một hộp to; hỏi lại điều dưỡng nếu muốn thêm món mới như sữa chua, nước ép.

Phân biệt với chế độ ăn vì khó nuốt

Có hai lý do rất khác nhau khiến người bệnh được cho ăn lỏng, ăn xay. Lý do thứ nhất là ống tiêu hoá đang hồi phục, như trong bài này: thức ăn lỏng dễ tiêu hơn. Lý do thứ hai là người bệnh nuốt kém, hay sặc: lúc này chất lỏng loãng như nước lọc lại là thứ nguy hiểm nhất, và bác sĩ có thể chỉ định làm đặc đồ uống.

Vì vậy đừng áp dụng lẫn hai kiểu. Người sau đột quỵ được dặn ăn đặc sệt không có nghĩa là được uống nước lọc thoải mái. Chi tiết về chế độ ăn cho người khó nuốt nằm ở bài làm đặc thức ăn cho người khó nuốt; còn nếu người bệnh vẫn đang nhịn hẳn, xem bài nhịn ăn hoàn toàn.

Khi nào dừng ăn và báo ngay

Trong quá trình nâng chế độ ăn, dừng cho ăn và gọi điều dưỡng khi thấy:

  • Nôn, nhất là nôn nhiều lần, nôn ra dịch xanh, nâu đen hoặc có máu.
  • Bụng chướng căng, đau tăng rõ sau ăn.
  • Sốt mới xuất hiện, rét run.
  • Ho sặc, khó thở trong hoặc sau bữa ăn.
  • Tiêu chảy nhiều lần, choáng váng.
  • Dịch ở ống dẫn lưu đổi màu hoặc tăng nhiều sau khi ăn.

Sau khi ra viện, nếu đang ăn theo các bậc mà xuất hiện nôn liên tục, đau bụng dữ dội, bụng cứng, sốt cao hoặc khó thở, cần đến cơ sở y tế ngay hoặc gọi cấp cứu 115.

Câu hỏi thường gặp

Sau mổ bao lâu thì được ăn cháo?

Không có mốc chung. Tuỳ loại mổ và tình trạng ruột, có người ăn mềm ngay trong ngày, có người phải qua bậc nước trong và ăn lỏng vài ngày. Bác sĩ sẽ ra y lệnh khi thấy đủ dấu hiệu.

Ăn lỏng có được uống sữa không?

Thường là được, vì sữa thuộc bậc ăn lỏng toàn phần. Nhưng sữa không phải nước trong, nên nếu y lệnh mới cho uống nước trong thì chưa được uống sữa.

Vì sao điều dưỡng hay hỏi đã xì hơi chưa?

Trung tiện cho biết ruột đã co bóp trở lại sau mổ. Đây là một trong những dấu hiệu bác sĩ dựa vào để cho người bệnh ăn lại hoặc lên bậc ăn đặc hơn.

Lên bậc ăn mới mà bị nôn thì có sao không?

Dừng ăn và báo điều dưỡng. Bác sĩ thường cho lùi lại bậc trước vài bữa rồi thử lại. Chuyện này khá thường gặp, không có nghĩa là bệnh nặng lên.

Cháo có phải là ăn lỏng không?

Cháo loãng đã lọc hạt gần với ăn lỏng, còn cháo đặc có thịt thuộc bậc ăn mềm. Hỏi điều dưỡng xem y lệnh hôm nay cho loại cháo nào.

Có nên mua sữa bổ dưỡng cho người đang ăn lỏng không?

Đừng tự mua. Nếu người bệnh ăn lỏng kéo dài hoặc ăn kém, bác sĩ có thể chỉ định loại bổ sung phù hợp với bệnh, nhất là khi có kiêng đường hoặc kiêng đạm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0918.832.283