Một dòng y lệnh thuốc thường có sáu phần theo thứ tự: tên thuốc (kèm hoạt chất), hàm lượng, số lượng mỗi lần, đường dùng, số lần trong ngày và thời điểm dùng. Đọc đủ sáu phần mới biết thuốc vào cơ thể bằng cách nào, lúc nào và bao nhiêu lần.
Bài này đi qua từng phần theo đúng trật tự bác sĩ hay viết trên tờ điều trị, chỉ ra chỗ người nhà và sinh viên điều dưỡng hay đọc lệch, và cách hỏi lại khi một phần bị thiếu hoặc khó đọc. Mọi ví dụ chỉ ở dạng khuôn, không nêu liều cụ thể.
Tờ điều trị là gì và dòng y lệnh thuốc nằm ở đâu
Trong hồ sơ bệnh án nội trú, tờ điều trị là trang bác sĩ ghi hằng ngày. Cột bên trái thường ghi diễn biến bệnh: người bệnh kêu gì, khám thấy gì, kết quả xét nghiệm nào vừa về. Cột bên phải là y lệnh: thuốc, chăm sóc, chế độ ăn, xét nghiệm cần làm. Mỗi ngày có một khối y lệnh mới, có ngày giờ và chữ ký bác sĩ ở cuối khối.
Phần thuốc thường đứng đầu khối y lệnh, mỗi thuốc một dòng, đánh số thứ tự. Thuốc tiêm, truyền hay được ghi trước, thuốc uống ghi sau, thuốc dùng ngoài da hoặc khí dung ghi cuối. Thứ tự này không nói thuốc nào quan trọng hơn, chỉ là thói quen trình bày giúp điều dưỡng chia việc theo đường dùng.
Người nhà thường không được cầm bệnh án để đọc, nhưng hoàn toàn có thể hỏi điều dưỡng hoặc bác sĩ: “Hôm nay bác sĩ cho mẹ em những thuốc gì, mỗi thuốc dùng thế nào?”. Khi được đọc to từng dòng, biết cấu trúc một dòng sẽ giúp nghe đúng và ghi lại đúng.
Sáu phần của một dòng y lệnh thuốc
Khuôn chung của một dòng y lệnh thuốc, viết theo thứ tự từ trái sang phải:
| Phần | Ghi gì | Ví dụ dạng khuôn |
|---|---|---|
| Tên thuốc | Tên hoạt chất, có khi kèm tên thương mại trong ngoặc | [Tên hoạt chất] ([tên thương mại]) |
| Hàm lượng | Lượng hoạt chất trong một đơn vị: một viên, một ống, một lọ | [số] mg / ml / đơn vị |
| Số lượng mỗi lần | Mấy viên, mấy ống, mấy gói cho một lần dùng | [số] viên, [số] ống |
| Đường dùng | Thuốc vào cơ thể bằng cách nào | uống, tiêm tĩnh mạch, tiêm bắp, ngậm, bôi |
| Số lần trong ngày | Một ngày dùng mấy lần, đôi khi kèm tổng số trong ngày | x [số] lần/ngày |
| Thời điểm | Giờ cụ thể hoặc buổi, liên quan bữa ăn, điều kiện dùng | sáng, chiều; sau ăn; khi sốt |
Không phải dòng nào cũng đủ sáu cột theo đúng thứ tự trên. Có bác sĩ ghi tổng số viên trong ngày trước rồi mới chia buổi, có bác sĩ gộp đường dùng vào cuối dòng. Điều quan trọng là sáu thông tin đó phải có mặt; thiếu một thông tin là có chỗ để hỏi.
Từng phần đọc thế nào cho đúng
Mỗi phần có cái bẫy riêng. Dưới đây là những điểm người đọc mới hay bỏ sót.
Tên thuốc: ưu tiên tên hoạt chất
Hoạt chất là chất có tác dụng điều trị; tên thương mại là tên do nhà sản xuất đặt. Một hoạt chất có thể có nhiều tên thương mại, nên nhiều bệnh viện yêu cầu ghi tên hoạt chất để tránh nhầm khi khoa dược cấp một biệt dược khác cùng hoạt chất. Người nhà thấy vỉ thuốc hôm nay khác màu hôm qua chưa chắc là đổi thuốc; có thể chỉ là đổi nhà sản xuất của cùng một hoạt chất.
Hàm lượng và số lượng: hai con số khác nhau
Hàm lượng cho biết một viên chứa bao nhiêu hoạt chất; số lượng cho biết một lần dùng mấy viên. Đọc lẫn hai con số này là kiểu nhầm hay gặp nhất ở người mới học. Cách tự kiểm: con số đi kèm đơn vị đo lường như mg, mcg, ml, đơn vị là hàm lượng; con số đi kèm viên, ống, gói, lọ là số lượng.
Đường dùng: quyết định ai làm
Thuốc uống người bệnh có thể tự uống dưới sự giám sát của điều dưỡng; thuốc tiêm, truyền chỉ điều dưỡng làm. Thuốc ngậm dưới lưỡi không được nuốt. Thuốc bôi, nhỏ mắt, xịt mũi có thể được hướng dẫn người nhà hỗ trợ, nhưng vẫn phải theo đúng chỉ dẫn của điều dưỡng. Chi tiết từng đường có trong bài đường dùng thuốc ghi trong y lệnh.
Số lần và thời điểm: hai thứ thường ghi liền nhau
“x 2 lần/ngày, sáng – chiều” nghĩa là hai lần, một lần buổi sáng, một lần buổi chiều. Có thuốc ghi giờ cụ thể vì cần nồng độ trong máu đều, nhất là thuốc tiêm theo khoảng cách giờ cố định. Có thuốc ghi theo bữa ăn. Có thuốc ghi theo điều kiện, như “khi sốt” hay “khi đau”, nghĩa là không dùng theo giờ mà dùng khi điều kiện xảy ra.
Đọc thử một dòng theo thứ tự
Khi điều dưỡng đọc cho nghe hoặc khi sinh viên tập đọc tờ điều trị, đi theo trình tự này để không bỏ sót:
- Đọc tên thuốc, nhận ra đó là tên hoạt chất hay tên thương mại; nếu chỉ có tên thương mại, hỏi hoạt chất là gì.
- Tách hàm lượng (số kèm đơn vị đo) và số lượng mỗi lần (số kèm viên, ống, gói).
- Xác định đường dùng; nếu dòng không ghi, đó là dòng thiếu, cần hỏi lại chứ không tự suy.
- Đếm số lần trong ngày, nhân với số lượng mỗi lần để ra tổng số đơn vị thuốc dùng trong ngày.
- Đọc thời điểm: buổi nào, giờ nào, trước hay sau ăn, hay chỉ dùng khi có điều kiện.
- Xem có ghi chú thêm không: ngày dùng thứ mấy, pha với dung dịch gì, dùng trong bao lâu.
- Đối chiếu với số thuốc thực tế được phát trong ngày; nếu tổng số không khớp thì hỏi.
Bước thứ tư là bước tự kiểm hữu ích nhất. Người nhà nhận một túi thuốc trong ngày, đếm thấy số viên không khớp với số lần nhân số viên mỗi lần, đó là dấu hiệu nên hỏi. Có thể không có gì sai, ví dụ khoa đã phát thuốc buổi sáng từ trước, nhưng hỏi để biết rõ.
Những chỗ hay đọc lệch
Nhầm “lần” với “viên”. Dòng ghi “2 viên x 2 lần” là bốn viên một ngày, không phải hai viên chia hai lần. Đọc vội thường bỏ mất phép nhân.
Coi thuốc “khi cần” là thuốc thường quy. Thuốc ghi kèm điều kiện chỉ dùng khi điều kiện xảy ra. Người nhà thấy tên thuốc giảm đau trên tờ điều trị rồi đòi phát đều mỗi buổi là hiểu sai y lệnh. Bài y lệnh ghi khi cần, khi đau, khi sốt giải thích cách hiểu đúng.
Lấy y lệnh hôm qua thay cho hôm nay. Y lệnh được ghi lại mỗi ngày. Thuốc có ở ngày trước nhưng không có trong khối y lệnh ngày mới là đã ngừng, trừ khi bác sĩ ghi rõ “tiếp tục y lệnh cũ” theo cách bệnh viện cho phép.
Đọc chữ viết tay theo phỏng đoán. Chữ khó đọc là lý do phổ biến gây nhầm thuốc có tên gần giống nhau. Điều dưỡng được dạy là không đoán; người nhà cũng nên hỏi khi nghe một tên thuốc lạ.
Bỏ qua dòng ghi chú cuối. Những chữ như “pha loãng”, “uống nhiều nước”, “nhai kỹ”, “không nghiền” thường nằm cuối dòng, nhỏ hơn, dễ bị bỏ qua nhưng quyết định cách dùng đúng.
Người nhà nên hỏi gì và hỏi ai
Câu hỏi về cách đọc và thời điểm dùng nên hỏi điều dưỡng phụ trách buồng bệnh, vì đó là người trực tiếp thực hiện y lệnh. Câu hỏi về vì sao dùng thuốc này, vì sao đổi thuốc, thuốc có tác dụng phụ gì nên hỏi bác sĩ điều trị trong giờ thăm khám hoặc khi bác sĩ đi buồng.
Một câu hỏi mẫu gọn và không gây khó chịu: “Chị ơi, cho em hỏi thuốc này mẹ em uống mấy lần một ngày, uống trước hay sau ăn ạ?”. Một câu khác khi thấy lạ: “Hôm qua mẹ em có thuốc màu trắng, hôm nay không thấy, có phải bác sĩ cho ngừng không ạ?”. Câu hỏi có nêu chi tiết cụ thể giúp điều dưỡng kiểm tra nhanh.
Không nên tự ghi chép lại y lệnh rồi tự cho người bệnh uống theo bản chép tay, kể cả khi đã hiểu đúng. Trong viện, việc dùng thuốc do điều dưỡng thực hiện và ghi nhận; người nhà hỗ trợ khi được hướng dẫn, ví dụ nhắc người bệnh uống ngay lúc điều dưỡng phát thuốc, hoặc báo lại khi người bệnh nôn ra sau khi uống.
Khi nào một dòng y lệnh cần được hỏi lại ngay
Điều dưỡng được dạy dừng lại và hỏi bác sĩ khi gặp một trong các trường hợp sau, người nhà cũng có thể dùng danh sách này để nhận ra chỗ đáng hỏi:
- Thiếu một trong sáu phần: không có đường dùng, không có số lần, không có hàm lượng.
- Chữ không đọc rõ, hoặc tên thuốc có thể là hai thuốc khác nhau.
- Đường dùng không hợp với dạng thuốc, ví dụ dạng viên mà ghi tiêm.
- Người bệnh đã từng dị ứng với thuốc này hoặc thuốc cùng nhóm, mà y lệnh vẫn có.
- Thuốc trùng nhau: hai dòng cùng một hoạt chất dưới hai tên khác nhau.
- Người bệnh đang nhịn ăn theo y lệnh mà thuốc lại ghi “sau ăn”.
Khi người bệnh có phản ứng lạ sau dùng thuốc như nổi mẩn, ngứa toàn thân, sưng môi, khó thở, choáng váng, phải gọi điều dưỡng ngay bằng chuông đầu giường. Nếu đang ở nhà sau ra viện mà gặp khó thở, sưng mặt, lơ mơ, gọi cấp cứu 115.
Với sinh viên điều dưỡng: tập đọc tờ điều trị
Cách tập hiệu quả là đọc to từng dòng theo đúng sáu phần, rồi nói lại bằng câu hoàn chỉnh: “Thuốc A, dạng viên, uống mỗi lần một viên, hai lần một ngày, sáng và chiều sau ăn”. Nói thành câu buộc người đọc lấp đủ mọi phần, chỗ nào không nói được là chỗ đang thiếu thông tin.
Khi chuyển y lệnh sang phiếu công khai thuốc hoặc sổ thuốc của khoa, chép đủ cả sáu phần, không viết tắt thêm những chữ mà bác sĩ không viết tắt. Mỗi lần chép lại là một lần có thể sai, nên đối chiếu lại bản gốc sau khi chép xong. Các chữ viết tắt hay gặp có trong bài chữ viết tắt trong y lệnh thuốc.
Câu hỏi thường gặp
Một dòng y lệnh thuốc gồm những phần nào?
Thường có sáu phần: tên thuốc, hàm lượng, số lượng mỗi lần, đường dùng, số lần trong ngày và thời điểm dùng. Thiếu phần nào thì điều dưỡng phải hỏi lại bác sĩ trước khi thực hiện.
Người nhà có được xem tờ điều trị của bệnh nhân không?
Hồ sơ bệnh án do khoa quản lý, người nhà thường không tự cầm đọc. Tuy vậy người bệnh và người nhà có quyền được giải thích về thuốc đang dùng, nên có thể nhờ điều dưỡng đọc và giải thích từng thuốc.
Hàm lượng thuốc và số viên mỗi lần khác nhau thế nào?
Hàm lượng là lượng hoạt chất trong một viên hay một ống, đi kèm đơn vị đo như mg hay ml. Số viên mỗi lần là số đơn vị thuốc dùng trong một lần. Nhân số viên với số lần mới ra tổng trong ngày.
Vì sao vỉ thuốc hôm nay khác màu hôm qua?
Có thể khoa dược cấp một sản phẩm khác của cùng hoạt chất, cũng có thể bác sĩ đã đổi thuốc. Không đoán, hãy hỏi điều dưỡng xem tên hoạt chất có giống ngày hôm trước không.
Thuốc có trong y lệnh hôm qua nhưng hôm nay không có là sao?
Y lệnh được ghi lại mỗi ngày, thuốc không còn trong khối y lệnh mới thường là đã ngừng. Nếu thấy lạ, có thể hỏi bác sĩ lý do ngừng để biết đó là chủ ý hay bị sót.
Sinh viên điều dưỡng nên tập đọc y lệnh thuốc thế nào?
Đọc từng dòng theo đủ sáu phần rồi nói lại thành một câu hoàn chỉnh. Chỗ nào không nói được thành câu là chỗ thiếu thông tin, cần hỏi giảng viên hoặc bác sĩ trước khi làm.