Muốn mẫu nước tiểu, phân, đờm dùng được, cần ba điều: lấy đúng thời điểm y lệnh yêu cầu, lấy đúng phần cần lấy và đưa đến phòng xét nghiệm sớm. Nước tiểu lấy giữa dòng, đờm phải khạc từ sâu trong phổi, phân không được lẫn nước tiểu hay nước bồn cầu.
Khác với lấy máu do điều dưỡng làm, những mẫu này phần lớn do người bệnh tự lấy hoặc người nhà giúp. Điều dưỡng phát lọ, dặn vài câu rồi đi làm việc khác, và sáng hôm sau mới biết mẫu không đạt. Bài này đi qua từng loại mẫu, nói rõ vì sao phải làm như vậy để người nhà không chỉ làm theo mà còn hiểu.
Trước khi lấy bất kỳ mẫu nào
Kiểm tra lọ đã có tên người bệnh và thông tin đúng chưa. Trong một phòng bệnh nhiều giường, lọ không tên đặt trên tủ đầu giường là nguồn nhầm lẫn giữa người bệnh với nhau. Nếu điều dưỡng phát lọ chưa dán nhãn, hỏi lại trước khi dùng.
Hỏi rõ ba câu: lấy lúc nào, lấy bao nhiêu, lấy xong đưa cho ai. Nhiều mẫu cần lấy sáng sớm và phải đến phòng xét nghiệm trong một khoảng thời gian nhất định; để quá lâu ở nhiệt độ phòng, vi khuẩn sinh sôi hoặc tế bào bị phân hủy, kết quả không còn phản ánh đúng.
Không mở nắp lọ trước khi cần, không chạm tay vào mặt trong của nắp và miệng lọ, nhất là lọ vô khuẩn dùng cho cấy. Một ngón tay chạm vào là đủ để vi khuẩn trên da vào mẫu.
Mẫu nước tiểu: ba kiểu y lệnh hay gặp
Cùng là “lấy nước tiểu”, mỗi xét nghiệm có yêu cầu khác nhau.
Tổng phân tích nước tiểu
Thường lấy nước tiểu đầu tiên buổi sáng vì nước tiểu qua đêm đậm đặc hơn, dễ phát hiện bất thường. Người bệnh vệ sinh bộ phận sinh dục bằng nước sạch, đi tiểu bỏ phần đầu dòng, hứng phần giữa vào lọ, phần cuối tiểu tiếp ra ngoài. Phần đầu dòng mang theo tế bào và vi khuẩn ở niệu đạo, phần giữa đại diện cho nước tiểu trong bàng quang. Không cần lấy đầy lọ, khoảng một phần ba đến một nửa lọ thường là đủ, hỏi điều dưỡng nếu chưa rõ.
Cấy nước tiểu
Cách lấy giống trên nhưng yêu cầu sạch khắt khe hơn và lọ là lọ vô khuẩn. Nếu đang dùng kháng sinh, báo cho điều dưỡng vì có thể ảnh hưởng kết quả cấy. Phụ nữ đang có kinh nên báo, vì máu kinh lẫn vào mẫu làm khó đọc kết quả.
Người bệnh đang đặt ống thông tiểu
Người nhà không lấy nước tiểu từ túi chứa. Nước tiểu trong túi đã nằm đó nhiều giờ, không phản ánh tình trạng hiện tại. Điều dưỡng lấy mẫu qua cổng lấy mẫu trên dây theo quy trình vô khuẩn. Người nhà chỉ cần báo khi thấy nước tiểu đổi màu, đục, có máu cục.
Nước tiểu 24 giờ: làm thế nào để không phải làm lại
Y lệnh lấy nước tiểu 24 giờ dùng để đo tổng lượng một số chất thận thải ra trong cả ngày, chẳng hạn lượng đạm trong nước tiểu. Chỉ cần bỏ sót một lần đi tiểu là con số sai, phải làm lại từ đầu. Trình tự thường gặp:
- Chọn giờ bắt đầu, thường là sáng sớm. Đúng giờ đó, người bệnh đi tiểu hết và BỎ lượt này đi, ghi lại giờ.
- Từ đó trở đi, mọi lần đi tiểu trong ngày và trong đêm đều hứng vào bình chứa khoa phát, kể cả lần tiểu lúc đi đại tiện.
- Đúng giờ bắt đầu của sáng hôm sau, người bệnh đi tiểu lần cuối và GIỮ lượt này vào bình.
- Bảo quản bình theo đúng lời dặn: có bình chứa sẵn chất bảo quản, có bình cần để nơi mát. Không đổ chất có sẵn trong bình ra ngoài.
- Đậy kín, đưa toàn bộ bình cho điều dưỡng, báo nếu có lần nào bị đổ ra ngoài hoặc quên hứng.
Dán một mảnh giấy ở đầu giường ghi giờ bắt đầu và giờ kết thúc giúp cả gia đình thay ca đều biết đang lấy nước tiểu 24 giờ. Người thay ca đêm thường là người quên. Nếu lỡ bỏ sót một lần, nói thật để khoa cho làm lại; giấu đi thì kết quả sai mà không ai biết.
Mẫu phân: lấy phần nào, lấy bao nhiêu
Xét nghiệm phân dùng để tìm máu ẩn, tìm ký sinh trùng, tìm vi khuẩn gây tiêu chảy hoặc xem tình trạng tiêu hoá. Cách lấy:
- Cho người bệnh đi ngoài vào bô hoặc chậu sạch, khô, không đi trực tiếp vào bồn cầu có nước.
- Tránh để nước tiểu lẫn vào phân; nếu cần, cho người bệnh tiểu trước rồi mới đi ngoài.
- Dùng que hoặc thìa nhỏ gắn ở nắp lọ, lấy một lượng nhỏ cỡ đầu ngón tay. Nếu phân lỏng, lấy lượng tương đương theo hướng dẫn.
- Nếu phân có nhầy, có máu, có phần lạ, lấy đúng phần đó, vì đó là chỗ có giá trị nhất.
- Đậy kín, rửa tay, đưa cho điều dưỡng ngay. Một số xét nghiệm như tìm ký sinh trùng còn sống cần mẫu tươi, để lâu là mất giá trị.
- Với xét nghiệm tìm máu ẩn trong phân, khoa có thể có lời dặn riêng về chế độ ăn hoặc thuốc trước khi lấy; hỏi rõ.
Người nhà thường ngại và lấy quá nhiều, đầy cả lọ. Lấy nhiều không giúp gì mà còn làm bẩn, dễ tràn khi vận chuyển.
Mẫu đờm: chỗ hay hỏng nhất
Mẫu đờm hỏng phổ biến nhất vì người bệnh khạc nước bọt thay cho đờm. Nước bọt từ miệng không chứa thứ bác sĩ cần tìm trong phổi, nên phòng xét nghiệm thường trả lại hoặc báo mẫu không đạt.
Cách lấy đúng: sáng sớm khi mới ngủ dậy, trước khi ăn và đánh răng, người bệnh súc miệng bằng nước sạch, không dùng nước súc miệng có hóa chất. Ngồi thẳng, hít thật sâu vài lần, rồi ho mạnh từ sâu trong ngực để đưa đờm lên, khạc trực tiếp vào lọ. Đờm thật thường đặc, có thể trắng đục, vàng hoặc xanh; nước bọt thì trong và nhiều bọt.
Một số y lệnh yêu cầu nhiều mẫu đờm ở những thời điểm khác nhau, ví dụ khi tìm vi khuẩn lao. Lý do là vi khuẩn không phải lúc nào cũng có mặt đều trong đờm, lấy nhiều lần thì cơ hội phát hiện cao hơn. Người nhà ghi nhớ thời điểm từng mẫu theo lời dặn.
Người bệnh khó khạc đờm có thể được điều dưỡng hỗ trợ: vỗ rung lồng ngực, cho thở khí dung, hướng dẫn tư thế. Người nhà không tự dùng que móc họng hay cố ép người bệnh ho đến nôn. Khạc đờm ở nơi thoáng, xa người khác, che miệng khi ho để tránh lây cho người cùng phòng.
Những lỗi làm mẫu phải lấy lại
Mỗi lần mẫu không đạt là thêm một ngày chờ kết quả. Các lỗi hay gặp nhất:
| Lỗi | Hậu quả | Cách tránh |
|---|---|---|
| Lọ không ghi tên hoặc ghi nhầm | Mẫu bị từ chối hoặc nguy hiểm hơn là gán nhầm kết quả cho người khác | Kiểm tra nhãn trước khi lấy |
| Để mẫu cả buổi trên tủ đầu giường | Vi khuẩn sinh sôi, tế bào hỏng | Lấy xong đưa ngay cho điều dưỡng |
| Lấy nước tiểu từ túi chứa | Kết quả không phản ánh tình trạng hiện tại | Báo điều dưỡng lấy qua cổng lấy mẫu |
| Khạc nước bọt thay đờm | Mẫu không đạt | Súc miệng, hít sâu, ho từ sâu trong ngực |
| Quên một lần trong nước tiểu 24 giờ | Tổng lượng sai | Ghi giờ ở đầu giường, dặn người thay ca |
| Phân lẫn nước tiểu hoặc nước bồn cầu | Kết quả sai lệch | Dùng bô sạch khô, tiểu trước rồi mới đi ngoài |
Vì sao có lúc dù đã lấy đúng vẫn bị yêu cầu làm lại được giải thích ở bài vì sao phải làm lại xét nghiệm.
Khi nào cần báo ngay, khi nào gọi cấp cứu
Trong lúc lấy mẫu, người nhà là người nhìn thấy đầu tiên những bất thường. Báo điều dưỡng ngay khi thấy nước tiểu đỏ như máu hoặc có máu cục, không đi tiểu được dù buồn tiểu nhiều, đi ngoài phân đen như bã cà phê hoặc ra máu tươi nhiều, ho khạc ra máu. Đừng chỉ cất vào lọ rồi chờ kết quả xét nghiệm.
Nếu người bệnh đang ở nhà chuẩn bị mang mẫu đi xét nghiệm mà ho ra máu nhiều, khó thở, nôn ra máu, đi ngoài ra nhiều máu kèm choáng váng, vã mồ hôi thì gọi cấp cứu 115 thay vì tiếp tục lấy mẫu.
Câu hỏi thường gặp
Lấy nước tiểu giữa dòng là thế nào?
Đi tiểu bỏ phần đầu dòng, hứng phần giữa vào lọ rồi tiểu tiếp phần cuối ra ngoài. Phần đầu mang tế bào và vi khuẩn ở niệu đạo, phần giữa đại diện đúng cho nước tiểu trong bàng quang.
Lấy nước tiểu 24 giờ có tính lần đi tiểu đầu tiên không?
Không. Lần tiểu đúng giờ bắt đầu được bỏ đi và ghi giờ. Lần tiểu đúng giờ đó của sáng hôm sau thì giữ lại cho vào bình. Mọi lần ở giữa đều phải hứng đủ.
Khạc đờm thế nào để không bị trả mẫu?
Sáng sớm, súc miệng bằng nước sạch, hít sâu vài lần rồi ho mạnh từ sâu trong ngực, khạc thẳng vào lọ. Mẫu toàn nước bọt trong và nhiều bọt thường bị coi là không đạt.
Lấy mẫu phân cần bao nhiêu là đủ?
Thường chỉ cần một lượng nhỏ cỡ đầu ngón tay, lấy bằng que gắn trên nắp lọ. Nếu phân có nhầy hoặc máu, lấy đúng phần đó. Lấy quá nhiều không giúp ích mà dễ tràn.
Lấy mẫu xong để bao lâu mới đưa điều dưỡng được?
Nên đưa ngay. Nhiều mẫu để lâu ở nhiệt độ phòng thì vi khuẩn sinh sôi hoặc tế bào bị phân hủy, kết quả không còn đúng. Nếu chưa gặp điều dưỡng, hỏi khoa nơi để mẫu tạm.
Người bệnh đặt ống thông tiểu thì lấy nước tiểu ở đâu?
Không lấy từ túi chứa. Điều dưỡng lấy qua cổng lấy mẫu trên dây theo quy trình vô khuẩn. Người nhà chỉ cần báo nếu nước tiểu đổi màu, đục hoặc có máu cục.