Sau tiêm hay truyền thuốc, phải gọi điều dưỡng ngay nếu người bệnh ngứa ran, nổi mẩn lan nhanh, sưng môi mi mắt, khàn giọng, khó thở, tức ngực, đau bụng, buồn nôn, choáng hoặc lơ mơ. Đau nhẹ, ê mỏi đúng chỗ tiêm là phản ứng tại chỗ thường gặp, chỉ cần báo khi điều dưỡng ghé qua.
Phần lớn thuốc tiêm trong viện được dùng an toàn. Nhưng dị ứng nặng, khi xảy ra, diễn tiến tính bằng phút và người ở gần nhất thường là người nhà. Biết nhận ra sớm và báo đúng câu giúp nhân viên y tế xử trí trong lúc phản ứng còn nhẹ.
Phản ứng tại chỗ và phản ứng toàn thân khác nhau thế nào
Cách phân biệt nhanh: thứ gì chỉ nằm ở chỗ tiêm thì thường nhẹ; thứ gì xuất hiện ở chỗ khác trên cơ thể thì phải nghĩ đến dị ứng.
| Biểu hiện | Thuộc nhóm | Việc cần làm |
|---|---|---|
| Đau, ê, mỏi, hơi cứng đúng chỗ tiêm | Tại chỗ, thường gặp | Báo khi điều dưỡng đi buồng |
| Bầm nhỏ chỗ tiêm dưới da | Tại chỗ, thường gặp | Không xoa bóp, báo nếu lan rộng |
| Buốt dọc tay khi đang bơm thuốc tĩnh mạch | Kích ứng mạch | Nói ngay để điều dưỡng dừng tay kiểm tra |
| Ngứa lòng bàn tay, bàn chân, da đầu; nóng bừng mặt | Có thể là dấu hiệu dị ứng sớm | Gọi ngay |
| Nổi mẩn, nổi mề đay ở ngực, cổ, lưng | Dị ứng toàn thân | Gọi ngay |
| Sưng môi, mí mắt, lưỡi; khàn giọng, nuốt vướng | Dị ứng đang ảnh hưởng đường thở | Gọi ngay, gọi to |
| Khó thở, thở rít, ho từng tràng, tức ngực | Có thể là phản vệ | Gọi ngay, không rời giường |
| Choáng, vã mồ hôi, da lạnh, lơ mơ, ngất | Có thể là phản vệ, tụt huyết áp | Gọi ngay, để người bệnh nằm |
| Đau bụng quặn, nôn, đi ngoài ngay sau tiêm | Có thể là phản vệ thể tiêu hoá | Gọi ngay |
Không cần chờ đủ nhiều dấu hiệu mới gọi. Một dấu hiệu ở nhóm in đậm là đủ.
Phản vệ là gì, vì sao cần gọi trong vài phút
Phản vệ là phản ứng dị ứng nặng, xảy ra nhanh, có thể ảnh hưởng cùng lúc đến da, đường thở, tim mạch và tiêu hoá. Thường gặp nhất là trong khoảng ngắn sau khi thuốc vào người, nhất là với đường tĩnh mạch, nhưng cũng có thể muộn hơn.
Điều làm phản vệ nguy hiểm là tốc độ: từ ngứa và nóng bừng có thể sang khó thở, tụt huyết áp trong thời gian rất ngắn. Ngược lại, nếu được xử trí sớm, phần lớn người bệnh qua khỏi. Mỗi khoa đều có hộp thuốc và phác đồ cấp cứu phản vệ theo quy định của Bộ Y tế; nhân viên y tế được tập xử trí, chỉ cần họ được gọi kịp.
Vì thế, sau mũi tiêm đầu tiên của một thuốc mới, nhất là kháng sinh, thuốc cản quang, một số thuốc giảm đau, người nhà nên ở cạnh người bệnh và để ý trong khoảng sau tiêm, đừng đi mua cơm ngay lúc đó.
Câu báo mẫu khi nghi dị ứng
Khi gọi, nói đủ: vừa tiêm hay truyền gì, thấy gì, từ lúc nào. Không cần dùng đúng thuật ngữ.
- “Chị ơi, giường tám, mẹ em vừa tiêm xong mũi kháng sinh, giờ kêu ngứa khắp người, mặt đỏ lên.”
- “Bố em vừa truyền chai mới thì khàn giọng, nói như bị nghẹn.”
- “Ông em tiêm xong thì vã mồ hôi, gọi không tỉnh hẳn.”
- “Bé nhà em nổi mẩn đỏ ở cổ với ngực sau mũi tiêm lúc nãy.”
Trong lúc chờ, để người bệnh nằm (hoặc nửa ngồi nếu khó thở), không cho uống gì, không cho đứng dậy đi lại, không tự rút kim truyền.
Khai tiền sử dị ứng: vì sao bị hỏi đi hỏi lại
Hỏi nhiều lần là cố ý
Bác sĩ hỏi lúc nhập viện, điều dưỡng hỏi trước khi tiêm thuốc mới, dược sĩ có khi hỏi lại. Người nhà dễ bực “nói rồi mà”. Nhưng mỗi lần hỏi là một lớp chặn, vì thông tin ghi ở chỗ này đôi khi không theo kịp sang chỗ khác.
Khai thế nào cho có ích
Nói tên thuốc nếu nhớ (hoặc mang vỏ thuốc, đơn cũ), phản ứng ra sao (nổi mẩn, khó thở, sưng mặt), xảy ra khi nào. “Bà dị ứng thuốc kháng sinh” kém giá trị hơn nhiều so với “bà từng nổi mẩn khắp người, phải đi cấp cứu sau khi tiêm một loại kháng sinh, đơn cũ đây”.
Đừng nhầm dị ứng với tác dụng phụ
Buồn nôn, đau bụng nhẹ khi uống một thuốc thường là tác dụng phụ, không phải dị ứng. Khai nhầm thành dị ứng có thể làm người bệnh mất một lựa chọn điều trị tốt. Kể đúng điều đã xảy ra, để bác sĩ phân loại.
Phản ứng muộn: sau vài giờ, vài ngày
Không phải phản ứng nào cũng đến ngay. Mẩn đỏ, ngứa có thể xuất hiện sau vài giờ hoặc vài ngày dùng thuốc. Hầu hết nhẹ, nhưng có những thể nặng hiếm gặp: da phỏng nước, bong tróc, loét miệng, mắt đỏ, sốt cao. Những dấu hiệu này cần báo ngay dù đã qua nhiều ngày kể từ lúc bắt đầu thuốc.
Sốt sau tiêm hoặc rét run trong lúc truyền cũng là điều cần báo, vì có thể do thuốc, do dịch truyền hoặc do bệnh đang diễn tiến; chỉ người có chuyên môn mới phân biệt được. Các dấu hiệu khác ở dây truyền và chỗ kim được viết riêng trong bài đang truyền dịch thấy gì phải gọi điều dưỡng.
Những việc người nhà hay làm sai khi nghi dị ứng
Phản xạ thương người thân đôi khi dẫn đến những việc làm chậm cấp cứu.
Cho uống thuốc chống dị ứng mang từ nhà rồi chờ xem. Viên thuốc uống tác dụng chậm và không đủ cho phản vệ; chờ thêm vài phút có khi là mất đúng khoảng thời gian quý nhất. Gọi điều dưỡng trước, mọi thứ khác sau.
Dìu người bệnh ra hành lang cho thoáng. Người đang tụt huyết áp mà đứng dậy đi có thể ngất, ngã. Để nằm tại giường và gọi người đến.
Bôi dầu, xoa cao lên chỗ mẩn ngứa. Không giúp gì cho phản ứng toàn thân và làm khó nhận định diễn tiến của da.
Giấu tiền sử dị ứng vì sợ không được dùng thuốc tốt. Bác sĩ luôn có lựa chọn khác; giấu thông tin là tự đặt người bệnh vào nguy cơ.
Tự kết luận “chắc do nóng” khi mặt đỏ bừng ngay sau tiêm. Đỏ bừng ngay sau thuốc là dấu hiệu cần điều dưỡng xem, dù có thể vô hại.
Sau khi đã có một lần dị ứng thuốc trong viện
Đây là lúc người nhà góp phần bảo vệ người bệnh cho những lần sau.
- Hỏi bác sĩ tên thuốc nghi gây dị ứng, viết lại rõ ràng.
- Đề nghị ghi thông tin dị ứng vào giấy ra viện.
- Nếu bệnh viện cấp thẻ hoặc phiếu theo dõi dị ứng, giữ cùng giấy tờ tuỳ thân của người bệnh.
- Mỗi lần đi khám, mua thuốc, nhổ răng, tiêm phòng: nói trước tiên là có tiền sử dị ứng thuốc nào.
- Không tự thử lại thuốc đó, kể cả dạng uống, kể cả khi người khác bảo “thuốc này khác hãng”.
Khi nào gọi 115
Trong viện, không cần 115, chuông và tiếng gọi là đủ nhanh. Ngoài viện, nếu vừa được tiêm thuốc ở phòng khám, trạm y tế, hiệu thuốc, hay được người quen tiêm tại nhà, mà xuất hiện khó thở, sưng môi lưỡi, khàn giọng, choáng, ngất, hãy gọi 115 ngay và nói “nghi sốc phản vệ sau tiêm”. Để người bệnh nằm, nâng chân nếu không khó thở, không cho ăn uống.
Phản ứng ngoài da muộn nhưng lan nhanh, kèm phỏng nước hoặc loét miệng mắt, cần đi cấp cứu, không chờ khám hẹn. Những điều cơ bản về các đường tiêm có ở bài y lệnh tiêm tĩnh mạch, tiêm bắp, tiêm dưới da.
Câu hỏi thường gặp
Sau khi tiêm bao lâu thì có thể bị sốc phản vệ?
Thường xảy ra trong khoảng ngắn sau khi thuốc vào người, nhất là tiêm tĩnh mạch, nhưng có thể muộn hơn. Vì vậy sau mũi đầu của một thuốc mới, người nhà nên ở cạnh người bệnh và báo ngay khi có dấu hiệu bất thường.
Ngứa sau khi tiêm có phải dị ứng không?
Ngứa đúng chỗ tiêm thường là phản ứng tại chỗ. Ngứa lan ra lòng bàn tay, da đầu, toàn thân, kèm nóng bừng hay nổi mẩn là dấu hiệu dị ứng, cần gọi điều dưỡng ngay.
Tại sao điều dưỡng cứ hỏi có dị ứng thuốc không?
Mỗi lần hỏi là một lớp chặn để tránh dùng nhầm thuốc người bệnh từng dị ứng, vì thông tin có thể chưa kịp cập nhật giữa các bộ phận. Hãy trả lời kiên nhẫn và kể cụ thể tên thuốc, phản ứng đã gặp.
Nổi mẩn sau vài ngày dùng thuốc có cần báo không?
Có. Dị ứng thuốc có thể xuất hiện muộn. Phần lớn nhẹ, nhưng nếu kèm phỏng nước, bong da, loét miệng, mắt đỏ hoặc sốt cao thì là dấu hiệu nặng, cần báo ngay.
Từng dị ứng một thuốc thì lần sau phải làm gì?
Ghi rõ tên thuốc và phản ứng, đề nghị ghi vào giấy ra viện, giữ cùng giấy tờ tuỳ thân và nói trước với mọi nơi khám chữa bệnh. Không tự thử lại thuốc đó dưới bất kỳ dạng nào.