Bác sĩ trực ra y lệnh để xử trí những diễn biến ngoài giờ; bác sĩ chuyên khoa khác được mời hội chẩn thì đưa ý kiến. Người chịu trách nhiệm chính về kế hoạch điều trị vẫn là bác sĩ điều trị, người cân nhắc mọi ý kiến rồi ra y lệnh cuối cùng.
Người nhà đôi khi bối rối vì đêm qua bác sĩ này dặn một kiểu, sáng nay bác sĩ kia nói một kiểu, chiều lại có bác sĩ khoa khác đến khám. Hiểu vai trò của từng người giúp bạn biết lời nào đã thành y lệnh và hỏi ai khi thấy mâu thuẫn.
Bác sĩ trực: người giữ an toàn ngoài giờ
Một bác sĩ trực có thể phụ trách cả khoa, có khi vài khoa, trong một đêm. Vai trò vì vậy khác với bác sĩ điều trị.
Nhận bàn giao
Cuối giờ hành chính, bác sĩ điều trị bàn giao cho bác sĩ trực danh sách người bệnh cần chú ý: người bệnh nặng, người mới vào, người đang chờ kết quả, người có nguy cơ diễn biến. Bàn giao tốt thường kèm dự kiến: nếu xảy ra điều gì thì nên làm gì.
Ra y lệnh khi có diễn biến
Khi điều dưỡng báo người bệnh sốt cao, đau tăng, khó thở, huyết áp thay đổi, bác sĩ trực đến khám và ra y lệnh xử trí. Y lệnh này ghi ở tờ điều trị với mốc giờ ban đêm, chữ ký bác sĩ trực.
Thường không thay kế hoạch lớn
Bác sĩ trực xử trí tình huống, ít khi đổi những thứ đang ổn như kháng sinh đang dùng, kế hoạch mổ, dự kiến ra viện, trừ khi tình trạng người bệnh buộc phải đổi. Sáng hôm sau, bác sĩ điều trị xem lại các y lệnh trong đêm và quyết định giữ hay điều chỉnh.
Ai quyết định điều gì: bác sĩ điều trị, bác sĩ trực, bác sĩ hội chẩn
Bảng tham khảo cách phân vai thường gặp; quy định cụ thể tùy bệnh viện.
| Việc | Bác sĩ điều trị | Bác sĩ trực | Bác sĩ hội chẩn |
|---|---|---|---|
| Kế hoạch điều trị tổng thể | Quyết định | Không đổi nếu không cần | Góp ý trong chuyên khoa của mình |
| Xử trí diễn biến ngoài giờ | Đã dặn trước khi bàn giao | Quyết định và ra y lệnh | Không trực tiếp |
| Thuốc chuyên khoa | Ra y lệnh sau khi cân nhắc | Khi cần xử trí ngay | Đề xuất thuốc, cách dùng |
| Thủ thuật, phẫu thuật | Đề nghị, phối hợp | Khi cấp cứu | Có thể chỉ định nếu thuộc chuyên khoa họ thực hiện |
| Giải thích với gia đình | Người chính | Về diễn biến trong ca trực | Về phần chuyên khoa nếu được mời |
Điểm cần nhớ: ý kiến hội chẩn chưa phải là y lệnh cho đến khi được ghi thành y lệnh. Một số bệnh viện cho phép bác sĩ hội chẩn ghi y lệnh trực tiếp cho phần chuyên khoa; khi đó vẫn phải có chữ ký và mốc giờ rõ ràng.
Ý kiến hội chẩn trở thành y lệnh qua những bước nào
Hội chẩn có nhiều mức, từ một bác sĩ khoa khác đến khám đến hội chẩn toàn bệnh viện. Với hội chẩn thường gặp nhất là mời một chuyên khoa, các bước thường là:
- Bác sĩ điều trị ghi giấy mời hội chẩn, nêu câu hỏi cụ thể cần chuyên khoa trả lời.
- Bác sĩ chuyên khoa đến khám, đọc hồ sơ, có khi chỉ định thêm xét nghiệm.
- Ý kiến được ghi vào biên bản hội chẩn hoặc phần ý kiến chuyên khoa trong hồ sơ.
- Bác sĩ điều trị đọc ý kiến, cân nhắc cùng toàn bộ tình trạng người bệnh.
- Bác sĩ điều trị ra y lệnh trên tờ điều trị: làm theo, điều chỉnh, hoặc ghi lý do chưa làm.
- Điều dưỡng thực hiện theo y lệnh trên tờ điều trị, không theo biên bản hội chẩn.
Bước năm giải thích vì sao đôi khi bác sĩ chuyên khoa nói “nên dùng thêm thuốc này” mà hôm sau người bệnh chưa dùng. Có thể bác sĩ điều trị thấy cần chờ một kết quả, hoặc thuốc ấy không hợp với một bệnh khác người bệnh đang có.
Khi hai bác sĩ nói khác nhau
Đây là tình huống người nhà khó xử nhất. Đêm qua bác sĩ trực bảo có thể cho ăn nhẹ, sáng nay bác sĩ điều trị lại cho nhịn để làm thủ thuật. Hay bác sĩ chuyên khoa bảo nên mổ, bác sĩ điều trị bảo chờ thêm. Cả hai đều có thể đúng với thông tin họ có vào lúc đó.
Cách xử lý không phải là chọn lời nào nghe hợp ý mình, mà là hỏi: y lệnh đang có hiệu lực là gì. Điều dưỡng sẽ làm theo y lệnh mới nhất trên hồ sơ. Nếu muốn hiểu vì sao có sự khác nhau, xin gặp bác sĩ điều trị và nói thẳng: “Hôm qua bác sĩ trực có nói thế này, gia đình muốn hiểu vì sao hôm nay khác.” Câu hỏi này hoàn toàn chính đáng.
Với những quyết định lớn mà các ý kiến khác nhau như có mổ hay không, chuyển viện hay không, gia đình có thể đề nghị bác sĩ điều trị giải thích các lựa chọn, ưu nhược điểm của từng lựa chọn. Quyết định cuối cùng về điều trị vẫn cần sự đồng ý của người bệnh hoặc người đại diện theo quy định.
Ban đêm, khi nào gọi điều dưỡng để báo bác sĩ trực
Người nhà ở cạnh suốt đêm thường là người phát hiện thay đổi đầu tiên. Nếu người bệnh đã về nhà mà có dấu hiệu nguy hiểm như khó thở dữ dội, ngất, co giật, đau ngực dữ dội, hãy gọi cấp cứu 115 ngay.
Thay đổi rõ so với lúc tối. Khó thở hơn, đau tăng nhiều, lơ mơ hoặc nói lẫn lộn, sốt cao, nôn nhiều, chảy máu, tiểu rất ít hoặc không tiểu.
Có điều đã được dặn trước. Nếu bác sĩ đã dặn “có dấu hiệu này thì báo ngay”, đừng chờ đến sáng.
Không cần chờ chắc chắn. Người nhà không cần tự đánh giá có nặng không. Thấy lạ thì báo điều dưỡng; điều dưỡng sẽ đánh giá và báo bác sĩ trực nếu cần.
Những gì có thể chờ sáng. Câu hỏi về kế hoạch điều trị, chi phí, ngày ra viện nên để hỏi bác sĩ điều trị. Bác sĩ trực ban đêm cần dành thời gian cho người bệnh có diễn biến.
Với điều dưỡng: báo bác sĩ trực cho đủ
Bác sĩ trực có thể không biết người bệnh. Khi gọi, điều dưỡng nên báo theo trình tự gọn: người bệnh là ai, đang điều trị gì; chuyện gì vừa xảy ra; các chỉ số vừa đo; điều dưỡng đã làm gì; điều dưỡng đề nghị gì. Báo thiếu thì y lệnh dễ lệch, nhất là khi bác sĩ ra y lệnh qua điện thoại theo quy trình đã nói ở bài y lệnh miệng trong cấp cứu.
Sáng hôm sau, những y lệnh trong đêm cần được bàn giao rõ trong giao ban, để bác sĩ điều trị biết và xem lại. Cách buổi sáng diễn ra được mô tả ở bài buổi đi buồng sáng và y lệnh trong ngày.
Những điều không nên làm
Một vài thói quen gây rối thêm cho cả người bệnh lẫn nhân viên:
- Gọi điện riêng cho bác sĩ quen ở khoa khác để xin y lệnh, rồi yêu cầu điều dưỡng làm theo.
- Chờ bác sĩ trực đi qua để xin đổi thuốc đang dùng ổn định.
- Kể lại lời bác sĩ này cho bác sĩ kia theo cách thêm bớt để được đồng ý.
- Tự bỏ một thuốc vì nghe bác sĩ chuyên khoa nói có thể không cần.
Mọi thay đổi đi qua bác sĩ điều trị hoặc bác sĩ trực đang phụ trách, và phải thành y lệnh trên hồ sơ. Đó là cách để không ai bị bỏ sót và không có hai y lệnh đánh nhau.
Câu hỏi thường gặp
Bác sĩ trực có được đổi thuốc của người bệnh không?
Bác sĩ trực được ra y lệnh xử trí khi có diễn biến, kể cả thêm hoặc dừng thuốc nếu cần. Những thay đổi kế hoạch lớn thường để bác sĩ điều trị quyết định vào sáng hôm sau.
Ý kiến hội chẩn có phải là y lệnh không?
Chưa hẳn. Ý kiến hội chẩn được bác sĩ điều trị cân nhắc rồi ghi thành y lệnh. Điều dưỡng làm theo y lệnh trên tờ điều trị chứ không làm theo biên bản hội chẩn.
Hai bác sĩ nói khác nhau thì nghe ai?
Điều dưỡng thực hiện y lệnh mới nhất trên hồ sơ. Gia đình muốn hiểu vì sao khác nhau có thể xin bác sĩ điều trị giải thích; đây là câu hỏi chính đáng.
Ban đêm người bệnh có dấu hiệu lạ thì gọi ai?
Gọi điều dưỡng trực. Điều dưỡng đánh giá người bệnh và báo bác sĩ trực nếu cần. Người nhà không cần tự đánh giá mức độ nặng trước khi báo.
Gia đình có được đề nghị mời hội chẩn không?
Gia đình có thể nêu mong muốn với bác sĩ điều trị. Việc mời hội chẩn chuyên khoa nào, mức nào do bác sĩ điều trị và bệnh viện quyết định dựa trên tình trạng người bệnh.